REFLEKTIM MBI EVOLUIMIN E SHPIRTIT TË ARTISTIT / Nga Erjon Muça

 

 

 REFLEKTIM MBI EVOLUIMIN E SHPIRTIT TË ARTISTIT

 

 

erjon

 

Nga Erjon Muça

 

 

 

 

Rreth një plage që s’di se kur është mbjellë, po kohëve të fundit po lulëzon si hithër në ambiente të  pseudo intelektualitetit shqiptar.

 

 

Po e nis një shkrim reflektiv pak ndryshe nga që e kam mënyrën time. Nuk ishte një zgjedhje aspak e lehtë, por disa rrethana më detyruan të bëj këtë zgjidhje.

Bëhet fjalë për disa konstatime cinike, të thëna nga jo pak njerëz në Shqipëri. Bëhet fjalë për një plagë që nuk e di se kur është mbjellë, por di të them se këto kohët e fundit po lulëzon si hithër, nëpër ambientet e pseudo intelektualitetit shqiptar.

Çfarë qenka ky konstatim?

Konstatimi është se letërsia kosovare nuk është e një niveli të lartë.

Ky e konstatime të ngjashme këta njerëz i thonë me tonin e  vendosur të atij që është i bindur se çfarë thotë. Nuk dua të përdor asnjë aforizëm pasi mund të tingëllonte ofenduese e unë nuk dua të ofendoj askënd, por vetëm të godas vesin e keq.

Nuk kam kohë të tepërt për t’u marrë me njerëzit, pasi me ta është marrë vetë natyra duke i dënuar me vdekje të detyrueshme; unë merrem vetëm me veset që, megjithëse janë pjellë e një vdekatari, arrijnë të jenë të pavdekshme ngaqë trashëgohen brez pas brezi.

Këta individë dhe cinizmi i tyre më bëjnë për të qeshur për tre aspekte.

I pari, për nga mënyra se si flasin, me tone apostolike, gati profetike. Këta më sjellin në mendje disa nga profetët e antikiteti të vonë ose të mesjetës së hershme (pak rëndësi ka koha) që paralajmëronin për katastrofat e ndryshme që do të godisnin njerëzimin për shkak të kësaj apo të asaj vepre njerëzore. E ata, njerëzit e gjorë, të verbëruar nga injoranca, i shihnin sy shqyer e të frikësuar. S’kishin faj: për ta bota ishte në qendër të universit dhe gjithësia rrotullohej rreth saj.

Këta lloje profetësh nuk janë zhdukur akoma, por kanë ndërruar profesion dhe janë kthyer në pseudo studiues që hera-herës dalin dhe na trazojnë pak emendimin.

Këta marrin disa të dhëna katastrofash që, sipas tyre, kanë qenë parathënë nga x profeti dhe që sipas po këtij x profeti do të përsëriten pas kaq apo aq kohësh. Një pjesë të njerëzve, përfshirw dhe mua, këta na bëjnë vetëm për të qeshur. Një pjesë tjetër, pak më të vogël se ajo e njerëzve të mesjetës, arrijnë ta bindin. E këta sërish qëndrojnë syshqyer, duke anashkaluar të gjithë diturinë që njerëzimi ka përftuar ndër shekuj.

Duke anashkaluar që planeti në të cilin jetojmë është tepër i madh për t’u matur me të papërfillshmen qenia njerëzore dhe rrotullohet, në një univers tmerrësisht të pafund për t’u matur me segmentalen jetë njerëzore. Nuk duan të kuptojnë që në këtë pafundësi forcash të paperceptueshme nga qenia jonë, domosdo që diku, dikur ka ndodhur dhe do të ndodhë diçka.

Aspekti i dytë që më bën të qesh kur dëgjoj këto lloje konstatimesh nga këta individë, është se ata u japin fjalëve të tyre ngjyrime ekzakte: a thua sikur janë duke folur për matematikë e jo për një art, atë të të shkruarit, artin e fjalës. Nëse do të flisnim për matematikë dhe ju do më thoshit se dy edhe dy bëjnë katër, do ju përgjigjesha. Po, jam plotësisht dakord me ju, pasi në bazë të të gjitha studimeve dhe parametrave të vendosur dhe të pranuara nga të gjithë, dy edhe dy bëjnë katër. Megjithëse në universin tonë të pafund kjo shifër vetëm sa konstaton diçka dhe kurrë nuk mund të thotë gjithçka. Në univers jo të gjitha tw katrat kanë vlerë reale të njëjtë. Nuk po i futem një analize të hollësishme për këtë tezë pasi nuk dua të humb kohë. Kush do të kuptojë e ka kuptuar edhe vetëm me kaq fjalë.

Mirëpo, zotërinj të dashur po flasim për letërsi, për art dhe si të gjithë artet s’ka skema të sakta, ai bazohet tek mënyrat e të shprehurit, tek mesazhet dhe tek ndjenjat që arrin t’i përçojë tek lexuesi. Në këtë botë prej shtatë miliardë njerëzish është e vështirë të gjesh dy njerëz që të kenë po të njëjtën shije për fushat e ndryshme të artit e as pwr njw art konkret. E falënderoj atë forcë të mbinatyrshme që na krijoi njëlloj, por të ndryshëm, në njëjtësinë tonë, pasi po të ishte e kundërta, bota do të ishte si një spital të çmendurish, ku njerëzit numërojnë të njëjtat pllaka të një dite më parë.

Dhe i fundit aspekt është vetë fraza: letërsi kosovare.

Dua të di? Kush ka qenë apo nga e kemi marrë këtë lloj modeli idiotik të nacionalizimit të letërsisë. Mund të gaboj, por për mua të nacionalizosh letërsinë do të thotë të mos e njohësh atë. Letërsia në qenësinë e vet s’ka qenë, nuk është dhe as nuk mund të jetë nacionale pasi ajo është pjellë e njeriut, individit, e njeriu, sido që ta vështrosh, edhe në prizmin teologjik edhe në atë shkencor, ka një zanafillë të vetme dhe nuk ka lindur i nacionalizuar. Sipas teologjisë ai është ngjizur ngabalta, kurse sipas shkencës nga një kompozim mineralesh, duke filluar që nga kockat e deri tek gjaku. Sipas teologëve, jetwn njeriut ia dha fryma e shenjtë, kurse sipas shkencëtarëve shpërthimi i madh. Do të pajtohesha dhe nuk do t’i futesha këtij shkrimi po të thoshin që filan shkrimtari apo kastë shkrimtarësh është i ndikuar nga tradita e filan popullit.

Letërsia është shumë më e hershme se shtetet dhe në thelb ka dëshirën e njeriut për të treguar, për të folur, për t’u shprehur, për të komunikuar. Ajo vetë nuk na lejon ta nacionalizojmë, pasi bota jonë edhe pasi u shkrua iliada ka qenë e mbushur me kuaj troje e me qytete të rrafshuara. Nëpër qytetet tona ecin me kokën lartë, ndonëse jo kalërua, donkishotë edhe pse ai u shkrua nga një spanjoll dhe gjysma e botës u mbush me kështjella të tipit kafkian me njerëz po aq absurdë sa ata që popullojnë faqet e shkruara nga polaku me origjinë herbraike.

Pra, do u lutesha këtyre zotërinjve të mendohen më mirë kur të hapin gojën. Edhe këtu nuk dua të përdor asnjë aforizëm.

 

*

E gjithë kjo hyrje e ka një qëllim dhe këtë do ta zbuloj ngadalë. Pasi ka në qendër një njeri mbi të gjitha dhe krijimtarinë e tij që na tregon qartësisht edhe përse këtë shkrim e titullova në këtë mënyrë.

Libri i parë që lexova nga profesor Anton Nikë Berisha (që ndonjë cinik e ka cilësuar: thjeshtë një studiues folklorik, duke menduar se kështu do të ulë lartësinë e punës së tij. Ka bërë të kundërtën. Me këtë frazë ai njeri më tregoi, se njeriu (pasi profesor Anton Nikë Berisha është mbi të gjitha njeri) me një kohë të kufizuar mbi këtë botë, ia kushtoi jetën e vet diçkaje për të cilën ne duhet t’i jemi borxhli për të gjithë përjetësinë. Në vend që të numëronte filxhanët e kafesë apo shalat e grave që kalojnë gjatë një dite në trotuar, ai sakrifikoi jetën e vet dhe u bë pjesë e asaj plejade studiuesish që kanë  bërë të mundur zgjimin e folklorit tonë të përgjumur nga rëndesa e pluhurit të shekujve të shkuar. E po të mos ishin këta templarë, ato do të qenë zhytur në vdekjen, në harresën që do sillnin shekujt e ardhshëm. Pra, i nderuar zotëri, nuk bëre gjë tjetër me cinizmin tënd mediokër, vetëm sa e fisnikërove punën e këtij kalorësi, shpëtimtar i vlerave kombëtare) ishte romani “Bimorja” (Botimi i parë 1993, i dyti më 2013, i përpunuar). Një libër rrëfyes që unë jo rastësisht e krahasova, për nga mënyra e ëmbël e të shkruarit, me prozën e Haki Stërmillit.  Për cinikët ky do të ishte një sinjal për të m’u kundërvënë, pasi do ta quanin jashtë kohë një libër të shkruan në fillim vitet 90 që i përngjet një libri të viteve 30. Vetëm se po ta matim me këtë lloj metri edhe letërsia e Haki Stërmillit ka qenë jashtë kohe për kohën që është shkruar. Mund t’u lindë pyetja përse? Është e thjeshtë: Haki Stërmilli kishte një mënyrë të shkruari diku midis romantikës dhe realistes dhe në atë periudhë bota kishte provuar dekadentizmin e Uialldit, thirrjen “Zoti ka vdekur” të Niçes, ekzistencializmin e Krigegardit dhe akoma nuk po kuptonte absurdin kafkian.  Mirëpo, po ta analizoni me hollësi në bazë të situatës social politike të kohës në të cilën Haki Stërmilli shkroi, ai zgjodhi mënyrën e vetme të mundshme për t’iu kundërvënë probleme të shumta të kohës. Nëse ai do të shkruante sipas mënyrës së Kafkës, nuk do ishte kuptuar as atëherë dhe as sot; megjithëse kanë ndryshuar situatat social politike, ka shumë shqiptarë që akoma nuk e kuptojnë Kafkën.

E pra kur unë e vendosa mënyrën e ëmbël të të shkruarit të Anton Nikë Berishës të barazvlfshme me atë të Haki Stërmillit, e vura një shkallë më lart në evoluim për nga situata social politike e trevës shqiptare të Kosovës.

Vëllezërit tanë në Kosovë që prej fillim shekullit të shkuar janë përballur me një nga luftërat më të këqija që një popull mund të përballojë. Në Kosovë shqiptarëve nuk u është dashur të luftojnë vetëm me armë kundër një armiku të armatosur, por edhe me pendë kundër zhdukjes së identitetit.

Ne në Shqipërinë zyrtare nuk e kemi ndjerë edhe aq shumë, pasi për ne Sanxhaku dhe shumë treva të tjera, madje edhe Bosnja e Hercegovina, të populluara me shqiptarë, ishin tepër larg: ndarë nga perdja e hekurt. Për shqiptarët e Kosovës, zhdukja ishte fare pranë, e shkrimtarwt morën mbi supë një barrë tepër të rëndë. Ata vunë edhe letërsinë në llogore të luftës. Sipas meje, në këtë aspekt, ata kanë kryer një mëkat, por “Aih me” në luftë mëkatet janë gati të ligjshme.

Për vëllezërit tanë të Kosovës, letërsia nuk mund të ishte e lirë, për të eksploruar vise të panjohura, ajo duhet të luftonte, që një popull të mbijetonte.

Shqiptarët e Shqipërisë zyrtare në kohën e Haki Stërmillit njiheshin madje edhe në OKB, kurse shqiptarët e Kosovës në fund shekullin e shkuar ishin përballë ekzistencës ose zhdukjes. Shkrimtarë si Anton Nikë Berisha ose Jusuf Buxhovi e të tjerë, me pendën a tyre, “të pavlerë”, duke rrëfyer thjeshtë, ëmbël dhe bukur, mbushën me zjarr zemrat e atyre të rinjve që më pas derdhën gjakun për çlirimin e Kosovës.

 

*

Pas luftës për pavarësi dhe fitores së saj, po këta shkrimtarë i hoqën armaturën letërsisë së tyre dhe e ulën në vendin ku u takon.

Kjo vihet re qartësisht me librin e dytë që kam lexuar nga profesor Anton Nikë Berisha, romanin “Ferri i lodhur” (2007). Siç e kam cilësuar edhe në shkrimin tim të botuar për këtë roman, ai nuk rrëfen, ai flet akullsisht për ferrin mbi të cilin iu desh të kalonte Kosova, por edhe letërsia, për të fituar pavarësinë. Ai shkrim është i plotë ashtu siç e kam edhe shkruar vetëm se dua t’i shtoj diçka.

Pas luftës duhet vèshtruar përpara dhe vetëm intelektualët janë në gjendje ta bëjnë këtë me gjakftohtësinë dhe mençurinë e duhur. Duhet t’u largohemi ankimeve, pasi  bualli nuk është viktimë vetëm e dhëmbëve të mprehtë të luanit, por mbi të gjitha e naivitetit të instinktit për t’u ndarë nga tufa. Natyra na e ka treguar dhe vijon të na tregojë qartë këtë mësim.  Kur buajt kanë qëndruar të bashkuar, në rastin më të mirë për të, luani është tërhequr për ta lënë për më vonë sulmin e tij, por ka pasur edhe plot raste që ai, luani dhëmbë mprehtë, ka ngordhur poshtë këmbëve të tufës së buajve.

Pra, një roman që të çon në një meditim të tillë, për mua mbetet një libër me vlera të pashtershme. Nuk duhet harruar se një roman që fliste me një gjuhë të tillë, në fillim të viteve shtatëdhjetë, romani “Dimri i vetmisë sw madhe” i Ismail Kadaresw u hoq nga të gjitha libraritë e Shqipërisë vetëm dy javë pas botimit të tij! Kam lexuar edhe letrën përkatëse, që kritikë të kalibrit të këtyre që thonë se letërsia kosovare s’ka vlera, i kishin dërguar komitetit të partisë për librin në fjalë. E pra, në një dhjetë vjeçar, ndoshta diçka më shumë ose më pak. Me lirinë e fituar, letërsia “e pavlerë” e Kosovës arriti aty ku ne, në Shqipërinë zyrtare, ishim gati dyzet vjet pas asaj të Haki Stërmillit.

Profesor Anton Nikë Berisha është më me fat se autori i librit të përmendur më sipërm, askush nuk e heq dot nga libraritë ose bibliotekat “Ferrin e Lodhur”. Atij do t’i duhet vetëm të durojë ndonjë pickim mize të tipit, “letërsi pa vlera”.

Do vijoj tani me pjesën e tretë të një shkrimi paksa të vështirë për një lexues të zakonshëm si unë. Për në fund kam lënë librin e tretë që kam lexuar nga Profesori  dhe miku im i shtrenjtë, Anton Nikë Berisha: “Gjin Bardhela i arbresh & Etja e gurëzuar” (2002).

Po po, mik dhe s’kam, as frikë e as komplekse, ta pranoj. Madje jam i nderura që edhe ai më quan mik, megjithëse, fatkeqësisht, akoma nuk jemi ulur së bashku me të, qoftë edhe për një kafe.  E përmenda punën e miqësisë, ngaqë më erdhi në mend i madhi Konica që thoshte: Po pate bisht shqiptarët ta presin, po nuk pate ta ngjesin. E meqenëse është më se e vërtetë, vendosa ta pres vetë bishtin tim.

Kur në fund të një libri që të ka pëlqyer gjen një pasthënie (të shkruar nga një personalitet siç ishte Amik Kasaruho), ndihesh si në një kurth të ngritur enkas për ty.

Këtë e ndjeva kur arrita në kapitullin e fundit të romanit “Gjin Bardhela i arbresh, Etja e gurëzuar”, ndaj vendosa të mos e lexoj pasthënien e të ndjerit  Amik Kasaruhos. Jo ngaqë nuk e nderoj mendimin e një personaliteti si ai, por ngaqë nuk dua të ndikohem nga mendimet e të tjerëve.  Në fakt unë personalisht kam një ves, ndoshta të keq. Nuk e lexoj kurrë, nëse libri e ka një të tillë, parafjalë ose pasfjalë. Dua që gjithçka që lexoj ta asimiloj sipas shijes sime dhe jo sipas shijes së ndonjë tjetri.

Dua të ndalem pak tek pjesa e dytë e titullit të këtij romani, ndryshe nga romanet që kam lexuar deri sot.

Etja e gurëzuar! Çka ka dashur profesori të thotë me këtë togfjalësh? Si mund të gurëzohet një etje? Po ta shohësh me sy të sheshtë, një dimensional, të duket më shumë si një gjetje poetike se sa reale, një metaforë. Mirëpo, po ta shohësh në një tjetër prizëm, sheh se kjo frazë ka në brendësi më shumë realitet se poetikë; po të mendosh që në këtë botë që ne njohim uji i jep jetë gjithçkaje, shkon në përfundimin që edhe gurët kanë etje dhe etja e tyre nuk mund të jetë veçse e gurëzuar. Mendimet mund tw degwzohen edhe mw shumw.

Kur të më vijë mundësia, dua ta pyes profesor Antonin për vështirësinë e të shkruarit të një romani të tillë. Është thjeshtë kureshtje prej autori. Ngaqë unë vetë jam munduar të shkruaj romane rrëfyese, novela tregimtare dhe tregime medituese.

Kjo kureshtje më lindi nga që profesor Antoni nuk e ka ndërtuar këtë roman në asnjërën prej mënyrave të cilat i përmenda më sipër. Profesori ka krijuar një njeri, jo “prej mishi e gjaku” (sepse po flasim për një roman),  por prej mendimesh, ndjenjash në më pak se 180 faqe libër. Jetë tepër e shkurtër megjithëse e tejmbushur me tundime e emocione njerëzore. Them që ka krijuar një njeri pasi Gjin Bardhela jeton mirëfilli, ndoshta duke e ditur që në fillim për këtë jetëshkurtësi. Këtë frikë ai e ka që në faqet e para të librit kur duket sikur i thërret atit të vet: unë nuk mund të vdes kështu. Është e fuqishme kjo frazë. Ndryn aq forcë brenda vetes sa që shumë autorë e kanë përdorur ndonëse në forma të ndryshme. Ajo më e njohura që më erdhi në mendje teksa e lexoja thirrjen që Gjini i bëri Anton Nikë Berishës, është ajo e Ben Hurit: nuk mendoj se perëndia më solli në jetë që të vdisja mbi një anije lufte.

Gjini lind në këtë libër i rritur, por lindja përjetohet e lagësht tamam si ajo e një fëmije. Kuptohet nga metaforat e shumta që profesori përdor ndër radhë. Lind me dhimbjet e shumë brezave që e kanë paraprirë e ndoshta edhe që do e pasojnë. Zvarrit jetën e vet dhe atë të të tjerëve me mundim, si një gjarpër në një ditë të nxehtë vere. I gjori Gjin përjeton të gjitha ndjenjat njerëzore, nga ato më banalet e deri tek ato më të thellat. Të shkuara, të tashme dhe pse jo edhe të ardhshme. Udhëton me atë pak jetë, që profesor Anton Nikë Berisha i ka dhënë, nëpër territore imagjinare e reale, duke mos harruar të hedhë një vështrim edhe në baladat e bestytnitë të racës së cilës i përket.

Duket sikur i dhimbset besa e humbur e racës së vet, moderne. Sheh me sytë e tij urën e mbetur karakatinë, gruan e murosur në të vetmen këmbë të ngritur të urës, dhe tre vëllezërit, që siç thotë ai, vetë e ndërtojnë gjatë ditës dhe po vetë e prishin përgjatë natës. Pse jo, duke i vjedhur lëndët e ndërtimit ose pwr ndonjë arsye tjetwr. Është aty edhe fëmija i pa rritur, megjithëse ka më shumë se dymijë vjet që e ëma e ushqen dhe i përkund djepin. Një pezëm të zë e të tundon kur e sheh këtë skenë përmes syve të Gjin Bardhelës.

Ajo, ura, s’ka për t’u ndërtuar kurrë; gruaja do përjetojë murosjen e përjetshme dhe fëmija nuk do rritet kurrë. Vëllezërit kanë qëlluar shpirtligj ose me shpirt hajduti dhe janë të gatshëm të vjedhin  edhe veten.

Takon shumë personazhe Gjin Bardhela, por që nuk janë gjë tjetër veçse copëza të një mozaiku, të cilin e mbart shpirti i tij.

Mozaik i nisur në një kohë që nuk mbahet mend dhe as që dihet se kur do përfundojë.

Gjin Bardhela lëviz në këtë libër, kujtueshëm, a thua se kërkon gjurmët e kujtimeve të humbura ose jetën e vet, diçka që është e tij.

Kush mendon se do e kuptojë këtë libër me një të lexuar, gabohet.

Profesor Anton Nikë Berisha ka shkruar një roman, mw mirw ka krijuar një njeri, vdekatar. Dhe askush nuk mund ta njohë një njeri vetëm me një të vështruar. Ose mund ta njohë pjesërisht. Ai mund t’i kundrojë pamjen e jashtme, por jo shpirtin. Shpirti është si deti, i thellë dhe tekanjoz.

Gjin Bardhela shuhet, vdes në atë çast, ndërsa tisi i mugëtirës  mbulonte hapësirën dhe majën e Kreshtës përballë Maqit, terri i dhomës e kafshoi xixën e fundit të flakës së bishtukut në shandanin plak.

Ishte kafshim që i përngjan etjes së ngrirë në buzë.

Pa më thoni, zotërinj, e si mund të jetë një libër i tillë i pavlerë? Një libër që flet për ekzistencën me një ekzistencializëm intelektual, duke kaluar nga metafora në metaforë, siç kalon udhëtimi ynë nëpër rrugë nga një udhëkryq tek tjetri. E Profesor Antoni nuk është për të na treguar se nga të shkojmë, ai na lë të lirë të ndërmarrim rrugën që duam, pasi të gjitha rrugët do na çojnë drejtë përfundimit që ai ka qëndisur. E metaforat nuk janë të mbyllura vetëm nëpër fjali, por ka kapituj të tërë që janë metaforë më vete. Dua të përmend vetëm njërin prej tyre, atë që më goditi më shumë:Gjaksorët ose vllamënia e burrnisë. Metaforat në këtë libër janë hollësisht të forta. Dhe e mbajnë peshën e tij ashtu si filli i merimangës mban meshën e saj.

Do të doja ta kisha mbyllur ndryshe këtë shkrim, por, siç e thashë në fillim, ky është një shkrim i veçantë, aspak në stilin tim ndaj dhe mbyllja nuk është e tillë. Do përdor një nga ato aforizmat që u mundova t’i shmang  në fillim, por sipas mënyrës time.

Nga të gjithë veset më së shumti frikë e kam vesin e cinizmit dhe mundohem t’i rri larg. Për mua cinizmi nuk është ves, por verbëri: e shpirtit. E shpirti i verbër gjykon peshkun si akrobat dhe ketrin si notar. Ndaj cinikët, në botën tonë, s’kanë për të gjetur kurrë asnjë vlerë.

 

Pisa, 11-02-2014

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s