Këndvështrim për librin “Fjalor simultan me pesë gjuhë më të përdorshme” të autorit Peter Tase. – FJALOR KOMUNIKIMI DHE LEHTËSIMI… / Nga : Bilall Maliqi

  Këndvështrim për  librin “Fjalor simultan me pesë gjuhë më të përdorshme” të autorit Peter Tase.   FJALOR KOMUNIKIMI DHE LEHTËSIMI…     Nga : Bilall Maliqi     Poeti, publicisti dhe përkthyesi i njohur gjithandej trojeve shqiptare Peter Tase, këto … Continue reading

LIBËRI “BUJAR NISHANI: VLERAT PRAGMATIKE TË DIPLOMACISË PRESIDENCIALE i autorit Peter M. Tase / Nga: MUHARREM KURTI

  LIBËRI “BUJAR NISHANI: VLERAT PRAGMATIKE TË DIPLOMACISË PRESIDENCIALE  i autorit Peter M. Tase.   Nga: MUHARREM KURTI     Libri “BUJAR NISHANI: VLERAT PRAGMATIKE TË DIPLOMACISË PRESIDENCIALE :  të autorit Peter M. Tase, shkruar në formë ditari, përfshinë një përiudhë … Continue reading

LIRIANA / Tregim nga Hamit Taka

LIRIANA

Hamit Taka

Tregim nga Hamit  Taka

Nuk kishte shumë kohë qëkur seria e marrdhënieve dashurore dhe takimeve të fshehta në shtëpinë bosh të Gentit kishte mbaruar. Ata kishin filluar t’i tregonin hapur personelit të spitalit se një lidhje e re kishte filluar mes tyre. Pas atyre mëdyshjeve të gjata dhe qartësimit të plotë të mardhënieve, Genti dhe Liriana, natyrisht duhej të ishin më të afërt. Me gjithë edukatën dogmatike për moralin, që kishte marrë në shkollë dhe pedantizmit në familjen e një funksionari shtetëror, siç ishte babai i saj, Liriana nuk mund të luftonte me pasionet e saj të moshës. Pikëpamjet e përgjithshme dhe konceptet patriarkale të të atit dhe gjyshes për martesën dhe familjen nuk mund të ishin shkaqe frenuese ndaj furisë erotike. I vetmi shqetësim i Lirianës ishte si mund t’i rezistonte kërkesës së Gentit të ndarë me bashkëshorten para një viti, që ajo t’i jepej plotësisht. Por edhe vetë Liriana, ndonëse kishte njohur lidhje dashurore kalimtare me mjekë të tjerë pa u frikuar, në lidhjen e re me Gentin dukej se e kishte të pamundur t’i qëndronte më epshit të egër e të stuhishëm. Bile ajo habitej edhe vetë se si ishte e mundur që t’i dukej se tani për të nuk kishte tjetër njeri në botë veç të dashurit, të cilit i përkisnin të gjitha mendimet, ndjesitë, gjithçka e saj. Tabloja e së ardhmes i paraqitej në mënyrë të tillë, që tregonte se ata do të kishin një jetë të pandarë. Sikur ua kumtonte këtë gjë ndonjë orakull. Liriana mund të vdiste vetë ose Gentit mund t’i mbushej mendja të shkonte tek bashkëshortja e parë apo te bukuroshja Vera, e cila e lakmonte, por gjithësesi, besonte se do të sendërtohej ëndërra e saj për të qënë gjithnjë me Gentin. Vetë natyra, me sa dukej, duke larguar prej saj mjaft pretendentë dhe ndarja e Gentit me bashkëshorten, ia kishte paracaktuar asaj atë burrë. Ajo e ndiente dhe pothuajse ishte e qartë se, përveç dashurisë, asgjë nuk mund ta bëj një njeri aq të nevojshëm për një tjetër.
Pikërisht kur ata ishin në kulmin e lumturisë, ndodhi një ngjarje, në dukje fare e thjeshtë, që për Lirianën nuk mund të mos e trondiste kështjellën e tyre të lumturisë. Thjesht një pyetje pa takt e pa sens logjik e Gentit. Kirurg Genti kurrësesi nuk mund ta kuptonte dramën që kishte shkaktuar tek e dashura e tij me atë pyetje të nxituar.

Qëkur kishte filluar punën në spitalin e qytetit, në fillim si ndihmësmjeke dhe pastaj si infermiere, jeta e Lirianës, ishte vërtitur midis dy pacientëve, të cilët e kishin bërë spitalin si shtëpinë e tyre. Njëri ishte një fëmijë nëntëvjeçar, i dëlirë e i plogët, me një shëndet të mbufatur, që fliste ngadalë edhe nga zhvillimi i vonuar mendor, për të cilin Liriana tregonte përkushtim maksimal. Ajo alarmohej për çdo shqetësim të tij, i qëndronte te koka, i blente dhurata për çdo rast. Në spital personeli e quanin idhulli i Lirianës. Edhe vetë pacienti nuk njihte njeri më të afërt në këtë botë se Lirianën. Ky ishte Besi i Shtëpisë së Fëmijës, për të cilin Liriana thoshte se ai ishte gjithçka për të. Për mjaft nga personeli i spitalit kjo lidhje midis tyre dukej misterioze dhe sikur i kapërcente marrdhëniet humanitare midis punonjësit të shëndetësisë dhe pacientit.
Tjetri ishte një plak i sëmurë në grahmat e fundit, një trazovaç, egoist e sedërli, i cili merrte me vete shumë mëkate e linte pas vetes shumë brenga. Kur e ndjeu se ditët i kishte të numëruara, i ishte qepur infermiere Lirianës, duke i kërkuar me insistim të ulej në cepin e shtratit të tij, pasi dëshironte të fliste hapur me të. Kërkesën ia bënte herë me lutje zëbuta, herë me hakërrime, për ta injoruar e për t’ia zgjatur tmerrin infermieres, deri sa ajo të pranonte ta dëgjonte. Kishte infermiere që paragjykonin dhe pëshpërisnin, duke buzëqeshur me njëra-tjetrën për ndonjë trill të çmendur plaku, i cili donte t’i shprehte dashurinë e tij të përbuzur prej saj. Po Liriana vazhdonte të mos dëgjonte nga ai vesh, as ndaj thashethemeve e as ndaj kërkesës së pacientit, duke mos i dhënë asnjë shans për rrëfimin e tij. Kjo sjellje e Lirianës e tiranizonte dhe e nervozonte plakun, sa vinte ulërimat, duke shqetësuar gjithë spitalin. Ishte një lloj presioni ky, që drejtori dhe mjekët e tjerë ta impononin infermieren për ta dëgjuar. Liriana sillej me të si një profesioniste korrekte gjakftohtë, që bën ç’është e mundur për t’ia zgjatur jetën pacientit të vet, por jo të ulej në cepin e shtratit të tij. Por nuk mundi t’i rezistonte deri në fund këmbënguljes së tij. Kjo edhe me këshillimet e herëpashershme të drajtorit e Nerminit, mjekja më e vjetër e spitalit, e cila e donte si vajzën e vet. Një ditë mori vendimin për ta dëgjuar. Pikërisht atë ditë, ndodhi ajo ngjarja e papritur, ajo pyetja e Gentit, që e trazoi shumë shpirtin e Lirianës. Në vend që të ulej në cepin e shtratit dhe të dëgjonte pacientin, ajo hodhi çantën krahëve dhe u nis për në shtëpi, ku nuk e priste askush. Kështu dukej se plaku do ta merrte me vete brengën në jetën e amëshuar.

Në shtëpi përgatiti me ngut një kafe dhe u ul në shezlongun e vjetër të verandës. Me sy të fiksuar në një pikë gjerbte e menduar kafen, duke e mbajtur gjatë filxhanin te buzët, si shenjë afiniteti me të. Si shumë njerëz, që kanë përballuar vështirësi të mëdha në jetë dhe kapen fort pas cigares, alkolit, bixhozit apo drogës, Liriana kishte vendosur mardhënie intime me kafen. Në shoqëri me të ajo kujtonte, meditonte, arsyetonte, imagjinonte dhe ëndërronte. Siç rrinte këmbë mbi këmbë, u ngrit me vrull, sikur të kishte ndier aromën e gjellës së djegur. Kur drejtoi trupin, iu bë sikur një rrymë helmi po i rridhte në stomak dhe një grimëherë ndjeu një zbrazëti në gjithë qënien e vet, sikur të mos i punonte sistemi nervor emocional. Piu një gotë ujë me filxhanin e kafes në dorë dhe filloi sërish të gjerbte lëngun e errët, pa ndier asnjë lloj shije prej tij. Duke u menduar thellë, i bëri pyeyje vetes: Pse pikërisht në çastin kur ajo po ndahej me një përzemërsi e dhemshuri të pazakontë nga Besi? Dhe vazhdoi të bënte ecejake me filxhanin në dorë në verandë. Mendimet e hidhura, ku ishte zhytur, ia ndërpreu vetëm dalja në horizont e hënës me një aurolë të argjendtë nga pluhuri, që rrinte pezull mbi qytet. 
Sa u shfaq hëna, asaj iu fanit nëna. Gjëja e parë që iu kujtua ishin mbrëmjet me hënë të plotë, kur ajo e merrte për dore në kopshtin e vogë të mbushur me trëndafilë të kuq e zambakë të bardhë. Një çurg lotësh i rrodhën nëpër faqe. Nuk gjente njeri apo perëndi në botë më të mirë se nëna për t’iu rrëfyer. Dhe menjëherë fytyra melankolike e saj u çel nga kujtimet e bukura e të pastra fëminore, që nuk donte t’i përlyente kurrësesi me mendimet e zymta dhe veset e të gjallëve.

Jo më larg se para një muaji në spital kishte mbritur papritur një bukuroshe, me emrin Vera, të cilës natyra i kishte dhuruar të gjitha hiret femërore. Një vajzë shumë e ëmbël, tërheqëse, me dy vrimëza në faqe kur qeshte, e gëzuar dhe e lazdruar. Ajo ishte e mbesa e bashkëshortes së drejtorit të spitalit, një studente dështake e Fakultetit të Mjekësisë, që filloi punë si infermiere në atë spital. Pak ditë nga fillimi i punës kaloi në dhomën e vizitave të Gentit, një nga kirurgët e rinj më të mirë të vendit. Këtëfillim Vera e mori me shumë entusiazëm. Edhe Genti e priti mirë praninë e kësaj bukurosheje të ëmbël në vendin e punës së tij. Kur pa se shumica e personelit të spitalit, vetë drejtori dhe pacientët kishin një adhurim të veçantë për Lirianën, Verës iu duk se ajo ishte në qendër të vëmëndjes. Ajo ishte nga ato femra sqimatare që duan t’u kushtojnë vëmëndje, të ndihen të pranishme, të pëlqyera dhe të vlerësuara. Kjo e bëri ta xhelozonte kolegen e vet, sa një ditë i ishte shprehur tërë djallëzi se Liriana dashurohej me veten si Narcisi. Por e ndjeu se të pranishmit nuk e pritën mirë.
Sidoqoftë, nën ndikimin e Verës, rrotull Lirianës u krijua një rreth ziliqaresh. Sidomos kur u bë e dukshme edhe dashuria mes saj dhe Gentit. Me gjithë përkushtimin tërësor ndaj pacentëve, Liriana nuk ishte aq e pandjeshme ndaj angështisë së disa ziliqareve më të ekspozuara ndaj saj. Këtë e kishte ndier edhe Genti. Ai e shikonte para syve të tij se si ajo po e humbte atë finesën magjepsëse, për shkaqe, që ai nuk i dinte. 
Dashakeqësinë e Verës ndaj Lirianës e vinin re edhe mjekët e infermirët, që punonin afër saj. Fjala shkoi deri te bashkëshortja e drejtorit, e cila i kërkoi arsyet pse e urrente aq shumë infermieren shembullore. Mbesa u shkreh në lotë dhe i tha hapur hallës së vet se e kishte zili: “Në spitalin tonë të gjithë vetëm Lirianën kanë në gojë. Liriana e respektuar, Liriana e vlerësuar, liriana e dashuruar. Duket sikur këtu edhe mjekët edhe pacientët edhe zogjtë rreth spitalit këndojnë: Liriana, Liriana, Liriana! Mua as më përfillin, as më vlerësojnë e as më dashurojnë. Më rroftë bukuria, që ma përmendin të gjithë. Ajo më rrëmbeu edhe Gentin të cilin e simpatizoj deri në adhurim”.
Zilinë e Verës e kishte pikasur edhe vetë Liriana apo se dikush përpiqej t’i bënte keq, qoftë edhe në gërvishjen sadopak të imazhit të saj. Por atë mbrëmje, atje në verandën e freskët, bota vërtitej rreth asaj pyetjes së Gentit, e cila herë i dukej dyshuese, herë provokative dhe herë poshtëruese. Mos vallë Genti kishte rënë në dashuri me Verën dhe kërkonte pretekste për ta prishur lidhjen me të? Sa më shumë donte t’i largonte ato mendime të padëshiruara, aq më tepër ia zhbironte trurin ai vështrimi i pazakonshëm e dyshues i Gentit pas vizitës që i bëri pacientit jetim. Kjo bëri që ta humbiste qetësinë, kokën e kishte të turbullt, sa i dukej se do të humbte ekuilibrin. Atëherë u përqëndrua te thashethemet dhe opinionet, të cilët sa i shpërfillte aq edhe e bezdisnin. Në atë moment ato i dukeshin si ata kërmijtë pa guackë, që lënë një vazhdë të pështirë në trungun e pemës ku lëvrijnë poshtë e lart. FIlloi të dyshonte tek ajo që mendonte se nuk do të dyshonte kurrë: besimi i Gentit tek ajo. 
Në të vërtetë, jo më shumë se para një ore, kur Genti i bëri atë pyetjen tronditëse, Vera i kishte thënë në intimitet se Besi ishte fëmija i pa regjistruar i Lirianës. Kjo ishte një goditje rrufeje në zemrën e Gentit, të cilin më shumë e tronditi mungesa e sinqeritetit se sa fakti që ajo kishte një fëmijë. Duke ruajtur një pamje gati mospërfillëse ndaj informacionit, ai u përpoq të zbulonte prej Verës në se njihej babai i djalit. Shkurt , donte të dinte në se ajo ishte e divorcuar apo kishte patur ndonjë dashnor. Dhe infernierja sajoi një histori pa emra, për ta larguar të adhuruarin e saj nga Liriana.

Melankolia dhe ankthi ishin bashkudhëtarë të përhershëm të Lirianës. Këto ndjesi dhe përkushtimi prekës ndaj të sëmurëve, e bënin atë të dukej shumë e hajthme. Mjaft nga personeli habiteshin ku e gjente kjo vajzë e hajthme, aq e përkushtuar ndaj punës, atë patos e furi erotike për Gentin. Por nuk e dinin se puna e pëlqyer dhe pasionante i jep akses organizmit në të gjithë komponentët fizikë e shpirtërorë. Disa infermiere mëndjelehta mendonin se personeli dhe pacientët e spitalit ndjenin më shumë dhembshuri se sa simpati e respekt për personalitetin e përkushtimin e saj. Genti shpesh i thoshte me zë të ulët: Nënë Tereza. Kurajo e tepruar kjo, emri i Nënë Terezës është herezi tek ne, e këshillonte Liriana. Vetë ajo dukej pothuajse indiferente dhe e pandjeshme ndaj këtyre opinioneve. Por pyetja e papritur e Gentit e kishte bërë të kuptonte se as ndershmëria, as pasioni për punën e as përkushtimi ndaj njerëzve në nevojë, nuk mund të shërbente si koracë mbrojtëse ndaj opinioneve.
Pas pyetjes intriguese të Gentit të dashur, melankolisësë organike të Lirianës i ishte shtuar edhe vetmia, produkt i dramës shpirtërore të dashurisë. Dukej se ishte kthyer në një automat në shërbim të të sëmurëve dhe përkujdesjen e shumëfishuar për Besin. Gentit nuk i rrëshqiste asgjë pa vënë re. Ai ishte përpjekur gjithnjë t’ia lehtësonte punën dhe vetminë e saj, duke e qortuar ndonjë herë për përkushtimin e dhembshurinë e tejskajshme deri në vetëflijim. Ai orvatej ta bindëte se asgjë nuk kishte ndryshuar në marëdhëniet dashurore midis tyre, duke tentuar vazhdimisht ta përkëdhelte e ndonjë herë ta puthte si gjithnjë me të njëjtin zjarr, por pavarësisht se Lriana i largohej si dhi e egër, prapë edhe ai nuk i fshihte dot stonaturat. Duke zotëruar mjaft njohuri mjekësore, një mëndje utilitare dhe praktike, Genti nuk mund të mos kuptonte se, po të vazhdonte ajo gjëndje midis tyre, herët apo vonë në duart e tij do të kishte një grua të sëmurë. Ai e dinte se simpatia dhe dashuria, janë gjëra madhështore, por duhej ruajtur pasioni dhe ngashënjimi. Humbja e tyre do të ishte tejet e hidhur. Atij nuk iu durua më dhe një ditë e kapi për krahu, kur po dilte nga dhoma e vogëlushit të saj.
-Pse po më largohej dhe i bishton vëmëndjes sime? –e pyeti ai.
-Unë jam infermiere dhe vëmendja ime është e përqënduar tek të sëmurët, jo tek personeli.
-Pse, unë jam për ty një nga të zakonshmit e personelit?
-Jo. Ju nuk jeni njëri nga punonjësit e zakonshëm të spitalit, por edhe Besi nuk është një nga pacientët e zakonshëm për mua. Ai është gjithçka që kam pasur në jetë, -i shpjegoi Liriana.
Atëherë Genti filloi të mendojë për moshën kur e kishte lindur Liriana Besin. Ai dëshironte t’i dilte një moshë miturake, kur amësia e saj ndaj Besit të dukej absurde. Dhe ajo nuk duhej të kishte patur ndonjë zhvillim fizik kushedi…
-Kush është babai i tij? –pyeti ai pas një pause, pasi edhe llogaria nuk i doli siç e dëshironte ai, ndërkohë që Liriana i kishte kthyer shpinën. 
Pyetjes edhe më e papritur për të, Liriana nuk i dha përgjigje. Mori ca sende të pacientit dhe iku me nxitim. Sa u nda prej Gentit, i vërshuan lotët, që i rrodhën mbi bluzën e bardhë. Shkoi te dhoma e infermiereve dhe qante me ngashërim. Por, i pushtuar nga egoizmi dhe dhimbja për të dashurën e vet, Genti e ndoqi prapa, e kapi për dore dhe e çoi në dhomën e vizitave, gati me dhunë. Ai bëri përpjekje ta përqafonte, t’i shfaqte ndjenjat e zjarrta të dashurisë dhe të dhimbjes, por ajo u largua fare nga spitali e zemëruar dhe e ofenduar. Kjo nuk kaloi pa rënë në sy të personelit, sa vajti fjala deri te drejtori. Në spital të gjithë flisnin të shqetësuar për ndonjë prishje të Lirianës me Gentin, sikur të kishte ndodhur një tragjedi.

Kishte kaluar më shumë se një muaj kur një urgjencë i bashkoi Gentin dhe Lirianën në sallën e operimit. Meraku dhe përkushtimi ndaj të sëmurit bëri të harroheshin mëritë dhe ndjesitë inatçore ndaj njëri-tjetrit, të cilat dukeshin si çikërrima të papërfillshme para përgjegjësisë profesionale në shërbim të pacientit. Por edhe ndjesitë intime nga prekjet e lehta, fryma dhe aromat e njohura, vështrimet tinzare ndikuan në amortizimin dëshpërimit. Me mbarimin e operacionit përgëzuan njëri-tjetrin për suksesin në operim dhe u vështruan fytyrëçelur drejt në sy. Pasi hoqën rrobat e rastit dhe morën frymë të kënaqur, Genti e kapi për krahu dhe e çoi në kafe. 
-Erdhi koha të rrëfehemi para njëri-tjetrit, Liriana.
-Unë s’kam të fshehta për të rrëfyer. Në se ti ke të fshehta, rrëfehu diku gjetkë. Unë s’jam altar i përshtatshëm për ty.
-E vetmja gjë që turbullon jetën time, është fakti se kam qënë i martuar dhe jam i devorcuar, ti e di mirë.
-Por di edhe që duheni akoma.
-Edhe këtë nuk mund ta mohoj fare. Ish-gruaja ime vazhdon të më dojë dhe bën përpjekje për t’u ribashkuar. Por zemrën time e ka pushtuar Liriana dhe nuk ka anjë grimë vend për ish-bashkëshorten, -iu përgjigj tepër çiltërisht Genti, sa e bëri Lirianën t’i vërshojnë emocionet e dikurshme. 
-Atëherë mbeti të shuash çdo lloj misteri për Besin, të cilin ti ke filluar ta mendosh e trajtosh si fëmijën tim. 
-Fillo sa më parë, -iu përgjërua Genti.
-Historia e tij është e dhimbshme dhe do kohë. Pasdite takohemi tek lokali i zakonshëm, ku do ta kuptosh sa i shtrenjtë është Besi për mua, -e mbylli bisedën Liriana dhe u ngrit.

Në orën shtatë të mbrëmjes Liriana i zbuloi Gentit tërë historinë jetësore të saj. Por më tepër përshtypje kirurgut i bëri krenaria me të cilën ajo fliste për vështirësitë e jetës së vet.
-Nuk më kujtohet dhe ende nuk jam qartësuar në se nëna ime ka vdekur apo është zhdukur. Atëherë kam qënë tetë vjeç. Ama njërkën, me të cilën kurrë nuk u miqësova, e mbaj mend mirë. Ajo ishte një grua shtatëlartë, si statujë, e heshtur, me lëvizje të matura dhe me flokë gështenjë të mrekullueshëm. Por ishte mjaft fodulle dhe, kur debatonte me babanë, bëhej e ashpër dhe ia hidhte gjithmonë në fytyrë se ishte gruaja e dytë e tij. Domethënë, po ta braktiste edhe ajo, do të mbetej i ve për pjesën e jetës që i kishte mbetur. Bile ajo parashikonte një jetë të shkurtër të tij. Mirëpo babai nuk ia mbante shumë kapistrën kalit dhe i dha munxët. Kështu vendosi ta kalonte jetën vetëm me mua, vajzën jetime.
Liriana mori frymë thellë, pasi iu duk se i ishte ngushtuar kraharori nga emocionet dhe vazhdoi:
-Babai, sa vinte nga puna, dilte me shokët. Të dielat kujdesej për veten. Ishte manjak për estetikën dhe qëndronte para pasqyrës më shumë se gratë. Ai nuk kishte ndonjë arsim kushedi, por gjithmonë ka qënë me detyra shtetërore. Diplomën ia kishte zëvendësuar Dëshmia e partizanllëkut. Shpesh mungesa e dijes e bënte nervoz në komunikimin me njerëzit dhe i shkarkonte nervat në shtëpi mbi bashkëshorten, sa e kishte dhe, pas ikjes së saj, mbi mua. Kur e la dhe gruaja e dytë, më shumë kthehej i dehur në shtëpi. Ai kurrë nuk ekzaltohej me mua. As kur merrja rezultate maksimale në shkollë. Mendoj se unë nuk i frymëzoja fare dashuri…
Genti nuk e duroi dot më dhembshurinë që ndiente për të dashurën e vet. Ai e kapi për krahu, e afroi, ia mbështeti kokën në supin e tij dhe Liriana u ndie mirë. Mjeku e ndjeu se ai rrëfim ishte shumë i vështirë dhe u përpoq ta qetësonte. Ajo dukej se lirohej nga një ngarkesë e madhe prej shpirtit të saj, por e dinte mirë se atë ngarkesë e hidhte mbi dikë tjetër, po aq e rëndë dhe e padurueshme edhe për vete. E ngriti kokën nga supi i Gentit dhe e vështroi drejt në sy. 
-Kur isha në shkollën e mesme, kisha një shoqe, që më vizitonte pothuajse çdo ditë. Ajo më ishte bërë motër. Bashkë bënim mësimet, pastaj më ndihmonte të kryeja detyrimet e shumta, që kisha në shtëpi. Kishte një familje të varfër dhe unë shpesh i jepja ndonjë rrobë apo ndonjë ushqim ia fusja në çantë. Ishte vajzë shumë e bukur dhe gazmore, por varfëria e bënte të ndrojtur e të rezervuar në mardhënie me djemtë e shkollës. Sa fillonin grindjet në shtëpinë e vet, për shkak të fukarallëkut, ajo vraponte tek unë dhe, kur mbyllja derën pas shpinës së saj, i dukej vetja e lirë. 
Një ditë, papritur, shoqja ime erdhi shumë e mërzitur tek unë dhe dukej aq e turbulluar, sa nuk dija çfarë t’i bëja e çfarë t’i jepja. E pyeta mos i kishte ndodhur ndonjë fatkeqësi në familje. Ajo mohoi me kokë. Ngulmova shumë të më tregonte se çfarë i dhimbte apo ç’problem kishte. Pas ngurimit dhe lotëve pa fund, më vështroi drejt në sy me sytë e çakërruar të saj. Jam shtatëzënë, më tha më në fund. Brofa përpjetë, u tërhoqa prapa në panik, por u kujtova se shoqes i duhej kurajo dhe jo panik. E përqafova, për t’i dhënë kurajo, që të mendonim se çfarë mund të bënim. I kërkova të më tregonte si kishte ndodhur, por, sa më shumë ngulmoja, aq më e heshtur dhe më e mbyllur bëhej ajo.
E kishte të pamundur ta ndante mëkatin me prindërit e vet. Të shkonte në maternitet për abort, kishte frikë mos merrej vesh dhe do të përfundonte si një vajzë e degjeneruar. Të abortonte me metoda primitive, kishim frikën e jetës dhe unë nuk e lejova kurrësesi. Bile unë fillova të ngulmoja që ta donte beben që mbante në trupin e saj. 
Atë vit ne ishim paramaturante. Sekreti i vet e kishte lidhur tërësisht me mua. Në shtëpinë e saj kishte frikë, por edhe në shtëpinë time kishte ndroje nga babai. Një copë herë shkonte te vajza e tezes, por, kur filloi t’i shfaqej barku, nxitonte të vinte tek unë. Në të vërtetë kishte shumë turp nga babai im, gati si frikë dhe ne mblidheshim në dhomën time. Kur filloi t’i shfaqej dukshëm barku, të dyja bashkë bënim kujdes të vishej me rroba të përshtatshme, që nuk binte në sy. Ditët e fundit të shtatëzanisë, babai u shtrua në spital dhe kurimi i tij zgjati gjithë verën. Kështu që shoqja rrinte pa frikë në shtëpinë time, deri sa lindi. Duke mos patur përvojë nuk e kuptoi lindjen e parakohshme. Pati lindje të vështirë. I qëndrova te koka, bashkë me një kushërirën time nga fshati i nënës, e cila kishte bërë ca kurse për mami. Bebin e shpëtuam, por shoqen time nuk mundëm. Në çastet e fundit të jetës shumë të shkurtër ajo më tregoi atësinë e fëmijës dhe ma la amanet djalin e vet. I premtova para vdekjes dhe iu betova te varri i saj se Besit do t’ia kushtoja gjithçka në jetën time.
Këtu ia plasi të qarit dhe Gerti ia mori kokën në gjoksin e vet. Lotët e saj i dukeshin si një zjarr i lëngshëm e i ëmbël, që lëvrinte në tërë trupin e tij. Pas ngashërimit dhe frymëmarrjeve të thella në gjoksin e Gentit, vijoi tregimin: 
-Bashkë me vajzën e tezes së shoqes sime nuk gjetëm rrugë tjetër veçse ta çonim bebin në jetimore. Drejtoresha dhe edukatoret e asaj shtëpie të madhe më konsideronin mua si nënën e tij. Po aq të përkushtuara janë edhe ca kushërira e teze të shoqes sime, por ai gjithmonë më ka dashur më shumë mua. Besi ka qënë gjithçka për mua. Duke qënë edhe shëndetlig, vitet e fundit pothuajse i kemi kaluar sëbashku në këtë spital. Ai është e do të mbetet vëllai im, ëngjëlli im…
Këtu Liriana heshti. Ajo u përlot sërish. Dukej se përbrenda e gërryente diçka, që e kishte të vështirë ta tregonte.
-Domethënë Besi është djali i babait tënd? –tha Genti pas një pauze të tensionuar.
Ajo pohoi me kokë pa e vështruar në sy. Turpin që ia kishin lënë ziliqaret përsipër, e hodhi pa dëshirë në vendin e duhur, mbi kryet e babait të vet.
-Po babai ç’qëndrim ka mbajtur ndaj Besit? –e pyeti Genti, duke ia marrë kokën përsëri në gjoksin e vet.
-Babai nuk e di fare, por kam vendosur t’ia tregoj, -e mbylli bisedën Liriana. Ajo, nuk ia kishte falur kurrë të atit turpin e tij. Ishte gati t’i falte gjithçka që kishte bërë në jetë, qoftë edhe me vetë Lirianën dhe nënën e saj, por jo përdhunimin e shoqes. Gentit, jo vetëm që nuk ia kishte prezantuar, por as nuk i kishte folur për babanë e saj.

Të nesërmen Liriana, pas mbarimit të turnit, e mori për dore Gentin dhe e çoi në dhomën e pacientit grinjar, që ishte dukshëm në grahmat e fundit.Ai pacient ishte babai i saj, i cili, me bëmat dhe të fshehtat e tij, ia kishte bërë jetën katran e vrer. Veç drejtorit të spitalit, askush nga personeli nuk e dinte se pacienti grindavec ishte babai i Lirianës. Kjo ishte një surprizë e pakëndshme për Gentin. Por ai e kapi nga krahu, e shtrëngoi fort pas trupit të tij dhe e këshilloi ta dëgjonte me vëmëndje babanë e saj dhe ta falte. S’duhej shumë mend për kirurgun ta kuptonte se ai ishte në grahmat e fundit.
Liriana u ul në cepin e shtratit të babait të vet. Babai sa e ndjeu uljen e saj, bëri ç’është e mundur të çohej në të ndënjura. Infermierja u vërsul drejt tij dhe e shtriu në qëndrimin e duhur. Brenga e fundit e tij ishte dëshira për t’i rrëfyer të bijës të fshehtat e meraqet e veta, të cilat s’donte t’i merrte në varr. 
-Më në fund erdhe, -i tha ai. Ajo nuk i ktheu përgjigje. U ul sërish në cep të krevatit dhe i kapi dorën. Genti nuk e pa të udhës të dëgjonte bisedën e tyre. Babai filloi t’i hakërrehej Lirianës, por ajo e dëgjoi me durim.
Pasi e mbaroi rrëfimin tronditës, babai i tha tërë ngashërim: 
-Ti je e vetmja gjë e mirë që kam patur dhe lë pas në këtë jetë.
-Nuk jam e vetmja, ke dhe një djalë, -iu përgjigj Liriana.
– Kam një djalë dhe s’më keni treguar, -bërtiti ai dhe gati këputi tubot me të cilat merrte serumin, për t’u ngritur. Por Liriana e mbajti dhe kur e shtriu, iu përgjigj:
-Të të tregonim për Besin, që ta torturoje dhe atë si mua.
-Pse Besi është djali im? Prandaj ti e do e kujdesej aq shumë për të…
Ai vari kokën dhe u duk se, për herë të parë në jetë, u ndesh me dukurinë origjinale dhe aq delikate, të quajtur ndjenjë prindërore. Dorën s’ia lëshonte Lirianës dhe pas disa minutash mbylli sytë përgjithmonë. 
Ndërkohë Genti kishte mbritur te Vera dhe e kishte lënduar keq nga zemërimi për mërinë që kishte ndaj Lirianës. Atë ditë edhe Vera e ndjeu të nevojshme t’u kërkonte falje dy të dashuruarve.

Shtëpia Botuese ” ADA” publikon poemën ” Rrënjët e tokës sime” të autores Dava Nikolli dhe Redaktim & Korrektim të poetes dhe përkthyeses Vjollca Shurdha.

  Shtëpia Botuese ” ADA”  publikon poemën  ” Rrënjët e tokës sime” të autores Dava Nikolli dhe Redaktim  & Korrektim të poetes dhe përkthyeses Vjollca Shurdha.       RRËNJËT E TOKËS SIME   -POEMË-     -Autore: Dava Nikolli … Continue reading

Shtëpia Botuese ” ADA” publikon baladat dhe ndodhitë arvanite ” Çifutja Arvanite” ” të autorit Koço Qorri dhe parathënie nga Agron Shele.

  Shtëpia Botuese ” ADA”  publikon  baladat dhe ndodhitë arvanite   ” Çifutja Arvanite” ”  të autorit  Koço Qorri  dhe  parathënie nga Agron Shele.     Autor – Koço Qorrri Balada dhe ndodhi   arvanite   – ” Çifutja Arvanite” Përgatiti … Continue reading

Poezi “Haik” nga Reshida Çoba

 

reshida cobo

 

Poezi “Haik” nga Reshida Çoba

 

 

 

HAIKU ME  TRE VARGJE

 

 

Gji bredharak i gruas

Në rrugën midis

Burat bien s’ngrihen dot

 

 

Luginës së gjinjve

Hutuar dallgë e bardhë

Harroi bregun

 

 

Dyqan bizhuterie

Varset vrapojnë

Në ëndrrat e grave

 

 

Në gjerdan me perla

Mbyllur rrinë si zonja

Marrëzitë e grave

 

 

Gjej tespijet e babait

Një nga një përshkuar

Hidhërimet e tij

 

 

Në zairetë e mamasë

Nga kripa kuptoj

Sa i madh do jetë dimri

 

 

Hap dritaren natën

Nxjerr jashtë dëshirën

Flirt  i sapo lindur

 

 

Asnjë kokërr shege

Nuk del jashtë

Pa prishur virgjërinë

 

 

Varg i këputur

Gjinjve shkërmoqen

Perla përlotura

 

 

Edhe  e thyer

Veza ende sheh

Me syrin e verdhë

 

 

Ndihesha përkëdhelur

Pashë qiellin

Flinte ngjitur me mua

 

 

Kthehem nga Korca

Në shojet e këpucëve

Kalldrëmet e vjetër

 

 

Dy perëndime

Dielli e dashuria ime

U ndanë me horizontin

 

 

Mos dashuroja më

E mbylla derën

S’di nga hyri këtë rradhë

 

 

Lexoj Pitagorën

Shoh lëkurën

Mbushur me numra

 

 

Kthehem nga funerali

Gjurmët e nënës

Akoma mbi dëborë

 

 

Mëngjes dimri

Pleqtë përshendeten

Me kollën e thatë

 

 

Ndotur reja e bardhë

Sa gëlltiti

Majën e malit

 

 

Mbi minare

Vallzon për hoxhën

Një re  lozonjare

 

 

Mos fik dritën xixëllonjë

Një rrjesht kam

Mbaroj poezinë

 

 

Pagjumësi e natës

Ul këmishën e mëndafshtë

Pyet pse nuk flejnë gjinjtë

 

 

Ç’ ëndërr panë gjinjtë mbrëmë

Për diku larg u ngritën

Si dy pëllumba të bardhë

 

 

Ikë e hajde

E cmendi gurin e nxehtë

Kjo dallgë e lagur

 

 

 

HAIKU ME DY VARGJE

 

 

Ç’ far moshe ka ky grurë

Hedh sytë në gjinjtë e grave

 

 

Shkunda gjithë shtëpinë

S’e gjeta mendimin e humbur

 

 

Gjithmonë shkoj në funerale

Ti them vdekjes do vonohem

 

 

Sa shumë guxon kjo lule

Kapërxeu murin e komshiut

 

 

 

Ç’ ështe ky mall zemre

Për fjalën zemër

 

 

 

Prisja perëndimin jashtë

Kishte perënduar nga dhoma ime

 

 

 

Gjithë heshtjet më qetësojnë

Ajo e zotit më lodh

 

 

 

Të dy në një shtrat

Endrra ndryshe shikojmë

 

 

 

Të ketë sy drita

Kudo ecën pa u penguar

 

 

 

Për kë ngrihet kaq herët

Kjo manushaqe e vogël

 

 

Me një dimër flenë

Tre stinët femra

 

 

 

HAIKU ME NJË VARG

 

 

Në çeljen e luleve asgjë nuk ndodh gabim

 

 

 

Ç’ far hedh krahëve natën ky fshat pa male

 

 

 

 

Llastimet e mjelmës më zgjojnë fillime dashurie

 

 

 

Me tokën a qiellin flirton ky ylber

 

 

 

I vetmi kalimtar para dritares sime sot drita

 

 

Sytë e malit luginave mbetën gjithë ditën

 

 

 

Ok Mezi lëviz kjo mjegull mbarsur me vështrime

 

 

 

Vapa nuk e bezdis  hijen time

 

 

 

Fle qetë liqeni sapo u puth  me mua

 

 

Shoh nënën holluar nga dimri i madh

 

 

 

Me kë do flejë sonte kjo dëborë e virgjër

 

 

 

Nga njëri krah tjetrin prostituta kaloi natën

 

Poezi nga Anila Kruti

anila Kruti

 

Poezi nga Anila Kruti

 

 

 

Kënga e mallit

 

Nga çatia e qiellit bien yjet,mbi duart e mia

dhe shpirti ngre krahët nëpër ajër.

Kraharorin e çliroj në qiell

ndërsa supet m`i mbulon kaltërsia.

Mbështes kokën në prehërin e një reje

dhe përhumb nëpër ëndrra.

Violina e erës nis melodinë e dashurisë.

Dua të më zërë gjumi,

e përjetësisht të vdes kështu…!

Teksa përlotem…

Kujtoj që ty,

të kam lënë me mall,

…diku…

 

 

 

Më merr malli

 

Rrokullis shpirtin poshtë,

në kurrizin e luginës së muzgut.

Qershitë i përkund era

dhe në duart e mia shkundin petale.

Toka ,ul në shtratin e ëndrrës,

të lagur njërin sy.

Vërshon rrëkeza e parë e shiut të pranveres

dhe pushton pyllin.

Mua më pushton malli për ty.

Më merr malli…

për stinët që drithërojnë në strehën e qiellit.

për udhët e kaltra të hënës që flenë diku.

për fshatin e legjendës.

Për lutjen e Marisë dhe të Krishtit.

Më merr malli…

Më merr malli…

Psherëtimë e dalë prej shpirtit.

 

 

 

Puthur nëpër qiell

 

Kryqëzoje vështrimin me sytë e mi të zjarrtë,

në tokën e premtuar të Olimpit.

Zbute zemërimin rrëshqitur gjijve të mi,

dhe puthmi ullinjtë e shpirtit.

Zeus…!

Unë jam frymë…

Fryma e kuqe e puthjeve të dashurisë.

Harku vezullues mbërthyer kraharorit tënd.

Toka mitike e Itakës

Buzëqeshja e agimit,

Perëndesha me dafine e natës.

Mbështillëm në oazin e syve të tu ,

çelur mbi buzët e tua,

unë shëndrij,diell.

Rrugëtimin e natës ta endim të dy.

Diku, puthur nëpër qiell.

 

 

 

Qielli s’pranon arna

 

Vaje yjesh tej ,

në mbrëmje trishtimi.

Copëza ëndrrash ti ,

gris dhimbshëm nga qielli.

Nën mollën time qëndisin

udhë dy vasha,ditë-nata.

Pikuar yjesh,

lotët nisën rrugëtimin e gjatë.

Erdhi ndarja…

Asgjë s΄qepet atje lart.

 

Qielli s’pranon arna.

 

 

 

Spiritus

 

Shpirt!

Fjalë e munguar e një shekull vetmie.

Mit i pathyeshëm i lindur vetëm për mua.

Prek gishtrinjsh një ëndërr që qan në legjendë,

tek humbas dhe jetoj drithshëm dite pas dite.

Rritur shpirti im …

hardhive të kohës antike.

Rrënjëzuar madhërishëm në shtat perëndie.

Mbushur përplot me musht dashurie.

Pikuar buzëve të tua,

shtrydhe shpirtin tim dhe …Pije!

Dehu pafundësisht…

ZEUS,

Zot i kohës sime!

Shkëlqim i një dashurie që përvëlon,

dhe djeg …

dhe çmend në çdo epokë.

Jam brenda teje,

Aty!

Shpirtëruar përjetësisht,

tek Ti.

 

 

 

Letër pranvere

 

Me gishta uji mbi lëkurën e tokës,

Po të shkruaj një letër

që fund s’do të ketë mbi dhe.

Një letër pranvere,

për ty…

për dashurinë tënde.

Për atë që kërkove pa rreshtur në gjumë,

netëve dhe rrugës së hënës.

Do të shkruaj për ëndrrat e mbetura peng,

dritareve të qelqta mbi re.

Një letër pranvere të vetmen mbi dhe.

Për atë që ti derdhe shpirtin dhe ngrite,

legjendën nga gjumi.

E ngjalle Rozafën nga dhimbja e muri.

Pikuar në ëndrra të bardha qumështi.

Një letër për ty miku im!

Që malet ulen e fushat regëtijnë.

Që pjergullat lotojnë e çmenden lule qershitë.

Nje letër pranvere,

që qajnë dashuritë.

 

 

 

Ç`kam kështu?!

 

Pse më duket sikur qielli derdh,

gjithë bukurinë e tij mbi mua?!

Pse më ka mbirë bari

në sy,

në duar?!

Ja, edhe burimet

burojnë tek unë.

Edhe hëna më është harkuar,

në kraharor.

Më vjen të qaj…

Ç`kam kështu?!

Jam dehur!

 

 

 

Muzgjet blu

 

Rrotull kujtimeve të fëmijërisë,

zgjohen muzgjet blu.

Mbi lule qershie të dëborta,

hëna hollake tret kurmin.

Festat pagane trokasin lehtë mbi dritare.

Është dhjetor.

Tymi i oxhakut më thurr rrugëtimin ,

në horizontin e vjetër të shtëpisë.

Atje,janë ullinjtë me rrënjët në kohën time .

Unë,midis krahëve të nënës

pikturuar me një yll të kuq në shpirt për Krishtlindje.

Dua të fle mes botës së bardhë të krahëve të saj,

me një ninullë që më humb lashtësive.

 

 

 

Dashurisë

 

Më ke thënë se drurët qajnë mbështetur,

Në shpatullat e tokës.

…qajnë si fëmijë.

Sidomos kur i mbështjellë malli i pranverës.

Më ke thënë se malli thyen krahët e tyre,

Ah,malli i erës!

Më ke thënë se drurët derdhin lotë shiu,

Pastaj përqafohen me ylberët tej në horizont.

…dhe rrisin ëndrra të reja gjelbërimesh nëpër kohë.

Dashuri!

Vajtim drurësh.

Je e gjitha një lot…!

 

Anca Mihaela Bruma

  Anca Mihaela Bruma     About the Author Anca Mihaela Bruma   Educator, lecturer, performance poet, eclectic thinker, mentor with staunch multi-cultural mindset and entrepreneurial attitude, Anca Mihaela Bruma considers herself a global citizen, having lived in four continents. … Continue reading

SYTË – Tregim nga Drita Lushi / Shkëputur nga libri me tregime ” Dashuria çel në Prill”

SYTË

 

 

images.jpdrita

Tregim nga Drita Lushi

 

( Shkëputur nga libri me tregime ” Dashuria çel në Prill” 

 

Deri ditën e fundit, kisha menduar të mos e shihja më kurrë, e as ti flisja .

Gjysma e “Po”-së brenda meje, fitoi mbi gjysmën e “Jo”-së

Takimi i duarve, e normalizoi situatën, e po me dukej absurde gjuha e jo-së aq mohusese e pabindur dhe frikësuese.

Frike nga se?

Isha e lirshme dhe fryma më qe e lehtë si puhizë, deri në çastin që vështrimet u takuan.

Sytë e tij u përplasën si vështrim rrufeje mbi të mitë, e bebëzat e mia mes së kafenjtës dhe jeshiles, si në një lojë kokëfortësie nuk lëvizën nga sytë e tij.

Qerpikët sado përpëliteshin dhe takonin njeri-tjetrin në të qindtat e sekondës,

s’i mbulonin dot vështrimet që u takuan me në fund në një forcë të butë, si drita që vjen nga thellësia e një tuneli, dhe që në dalje bëhet më e plotë e më e sigurt, deri në çastin që shkëlqen e tëra mbi ne.

Mora ngjyrë të purpurt në fytyrë.

Vështrimi i tij ndiqte çdo lëvizje timen, çdo gllënjke që pija, çdo fjalë që flisja. Vështrimi i tij më shihte dhëmbët, buzët tek bashkoheshin për të artikuluar fjalë, por mbi të gjitha, ai kërkonte Sytë.

Një çast ata u puthën rrëmbimthi me vështrime.

E purpurta kish’ filluar të luante me lëkurën time e sidomos me faqet.

Ndonëse përpiqesha të shmangesha e të flisja për gjëra të ndryshme, s’munda t’u vija “embargo” syve të tij, të cilët po i ndieja në çdo qelizë timen.

Se kisha menduar kështu.
Nuk mendoja se vështrimi i syve të tij, do më zgjonte ndjesi aq të pashpjegueshme, të çuditshme dhe të paparashikuara si pranverës që si dihen ditët, do jenë me diell apo shi.

U futa në lojën e syve, ose me mirë, më morën pa më pyetur brenda lojës së tyre.

Fillova ta shoh dhe unë me një vështrim kapriçoz, si për t’i thënë: “unë s’e heq vështrimin”, “unë mundem të të shoh drejt”, “unë guxoj të të shoh, sepse s’ka asgjë të keqe”

E nëse i bëja këto arsyetime e justifikime, thellë brenda vetes e ndieja qe po më pëlqente ai vështrim i dyanshëm, që më dukej se shpeshherë trupëzohej në një materie e merrte ngjyra të bukura, ngjyra që vetëm unë dhe sytë e Tij mund t’i shpjegonim dhe shihnim ato çaste.

Një çast mbylla sytë, ta merrja brenda meje vështrimin.

E kuptova që s’ishte thjesht lojë.

Nuk kishte qenë lojë asnjëherë.

Zilja e telefonit, më “shkundi” dhe më kujtoi se duhet të shkoja.

Ai zgjati dorën duke më përsëritur për të disatën herë :”Do më mungosh”

U mundova të isha e qetë dhe i thashë thjesht ”mirupafshim”.

Ai nuk e dinte, që kish’ filluar të më mungonte qysh atë çast.

 

Së shpejti në qarkullim vëllimi dytë poetik ” Lotët e zemrës” i autores Luljeta Gjosha Pashollari me redaktim dhe kopertinë nga shkrimtari Vullnet Mato.

  Së shpejti në qarkullim vëllimi dytë poetik ” Lotët e zemrës”   i autores Luljeta Gjosha Pashollari  me redaktim dhe kopertinë  nga shkrimtari Vullnet Mato.     LOT ZEMRE PËR DASHURI MADHËSHTORE     Parathënie nga Vullnet Mato   … Continue reading

Poezi nga Xhavit Gasa

  Poezi nga Xhavit Gasa     GJUHA E ZOGJVE   Mësojeni, O njerëz. Gjuhën e zogjve, Dhe këngën e tyre, Është e gjithë popujve, Është kënga e gjithë, ………………………dashurive……       DRITË   Gojë që mërmërisin nëpër dhëmbë, … Continue reading

Poezi nga Ermira Ifandi

Ermira ifandi

 

Poezi nga Ermira Ifandi

 

 

 

Nuk mjafton…

 

Nuk mjafton

…vetëm të duash

duhet edhe të guxosh

Të falesh shpirtin e të ndiesh

kur të prekin, kur frymojnë .

 

Nuk mjafton

…vetëm të shkruash

duhet edhe të mendosh

epiteti, ngrys fytyrën

poezia, pa lindur  vdes .

 

Nuk mjafton

…vetëm të shprehesh

duhet art, dashuri

mos u lodh , mos u thinj,

jo të gjithë , lindin poetë !!!

 

 

 

PËR TY

 

Si një mëngjes plot dritë ,

dashuruar

po me duket vetja.

Sot një flutur më puthi mendimet

dhe nëpër degët e pemëve një melodi

njëjtë me buzëqeshjen e zërit tend.

Qielli më pëshpëriti një këngë dashurie, të hershme dhe

……. Dita u mbështoll vargut tim !

 

 

 

MALLI IM

 

Si çdo natë edhe sonte po të shkruaj

Jo me laps , as mbi letër !

Me një gjethe vjeshtë në krahët e erës

dhe një buzëqeshje në sytë e ndjenjës !

Malli im , sot është e premtja jote

(ti nuk je)

Të ndiej përmes heshtjes !

…dhe fort mbështjell tingujt ngjyryes të jetes !!!

 

 

 

***

 

Në lakuriqësinë e pemëve

Nëntori ka fshehur buzëqeshjen

Dhe mallin për ty në dritën e hënës !!!

 

 

 

***

 

Nuk e di nëse buzëqeshjes i duhet frikë

As nëse dashurisë i duhen sy , por …

Ndiej se vetë koha është mykur terësisht !!!

 

 

 

Hesht ?!

 

E ç’ është heshtja ?

Asgjë dhe flori !

Flet ?!

 

E ç’ është fjala ?

Jetë dhe vdekje !

Qesh ? !

 

E ç’ është e qeshura ?

Shpresë dhe dashuri !

Këndon ?!

 

E ç’ është kënga ?

Mall dhe përjetesi !

 

Poezi nga Festim Liti

Poezi nga Festim Liti     EVA   Kurrë nuk shëtitëm doreëpërdorë lëndinave, Asnjëherë nuk shijuam lindje e perëndime diejsh, Një herë të vetme nuk këmbyem puthje bashkë, Edhe emrin, kurrë s’ta mësova. Me këtë fjale-thirrje, sa njerzimi të lashtë, … Continue reading

O Salome e Bjeshkëve të Nëmura ! / Shkëputur nga vëllimi poetik ” Qyteti im ” i poetit Skënder Braka

Skender Braka

 

Poezi nga Skënder Braka

 

( Shkëputur nga vëllimi poetik  ” Qyteti im ”  ) 

 

 

 

O Salome e Bjeshkëve të Nëmura !

 

O Më e bukura e luleve prej Bjeshkëve të Nëmura !

Harlisur pyjeve të virgjër e luginave të hendekshme .

Mbirë në zëmrën prej nga ku askush s’mund të shkuli.

Shtojzovalle tundur djepit të këngëve të pavdekshme.

 

Buron prej dlirësis tënde  flakërima e gjelbërimit.

Nga fryma jote gjallohet vallja e shpatarit, fluturimi.

Rilind fjongua e bardhë, si kurorë e ditës së kremte.

Tokës i blatohesh me tërë pavdekshmërin e shpirtit.

 

E ç’mishëruar mes demonësh djeg lutjet e mëshirimit.

Në tempullin e argjënt ndez ngjyrat e ujit të kaltëryer.

Syri yt refleks i vatrës së përgjakur, kupa e kungimit.

Mëndafshi i ditëve dhe gjembaçi kockor i trendafilit.

 

O Solome,ledhatuar prej freskisë ëmbëlake të zefirit.

Ma ngrite çmëndurinë përtej kufijëve të marrëzisë.

Ti je më e fortë se Lisi i madh i pyllit të Eduinstout.

Ti je më e bukur se kopshtet e varuara të Babilionisë.

 

TEK ZOTI PASH VËNDIN TIM – Dhimitër Kamarda / Nga Fatbardha Demi

 

TEK ZOTI PASH VËNDIN TIM

       

     Dhimitër Kamarda

 

 

 

Fatbardha Demi

Nga Fatbardha Demi

 

 

Besimi dhe Atdheu, ka qënë zanafilla e lëvizjes më të fuqishme ideore dhe kulturore e elitës shqipetare të shekullit 17-19, që në historinë botërore njihet me emrin e përgjithshëm RILINDJE. Ajo që e bashkonte lëvizjen shqipetare me atë europiane ishte fakti se:

-Frymëzuesit dhe veprimtarët e saj, kanë qenë nga radha e figurave të shquara intelektuale.

– Synimi për të zbuluar dhe mbledhur pasurinë e traditës  (folklorike-besimtare) dhe historike të Kombit shqipetar, e cila do të dëshmonte karakterin e ndryshëm etnik me popujt e tjerë dhe origjinën e lashtë.

– Përkushtimi ndaj çështjes kombëtare.

 

Por, kjo lëvizje kulturore në fillim, dhe çlirimtare më vonë  (shk19-20) , tek shqiptaro-arbërit kishte shumë dallime nga lëvizja europiane, si për shkaqet e lindjes, ashtu edhe rrugën e ndjekur dhe autorët kryesorë të saj. Një prej këtyre dallimeve ka qenë fakti, se zuri fill në shk17 në « shtëpinëe Zotit » në gjirin e eruditëve kishtarë, jashtë truallit të saj natyror, e pafinancuar dmth vullnetare dhe shkaku, ishte i natyrës fetare. Siç dihet, mbas vdekjes së Skendërbeut  (1467) dhe pushtimit Osman, së bashku me familjet shqipetare, u larguan drejt Gadishullit italik edhe përfaqsuesit e besimit të krishterë lindor (bizantin) të shqipetarëve. Përveç vështirsive që gjetën në tokën e Papatit katolik për pranimin dhe ushtrimin e riteve të besimit të tyre ortodoks bizantin, një problem i madh shpirtëror ishte trajtimi i tyre, si etni dhe besimtarë të Kishës Greke. U pa e domosdoshme të dëshmohej në « atdheun e dytë » karakteristikat etnike dhe Historia e vërtetë e Kombit shqipetar. At Nikoll Keta ju mësonte nxënësve të tij se : « Studimi i historisë së paraardhësve, buronte nga një kureshtje e ligjshme vetjake, si kërkesë e vetë natyrës njerëzore,  meqënëse ky veprim ishte shprehje e vullnetit dhe dashurisë Hyjnore ». (1)

Siç pohon studiuesi Matteo Mandala, At Gjergj Guxeta dhe veçanrisht bashkëpuntori i tij, At Pal M. Parrino e kuptuan se për të treguar dallimin midis besimeve të etnisë greke dhe asaj arbërore  (shqipetare) , do të ishte më e frytshme të rindërtohej identiteti historik, kulturor dhe besimtar i shqipetarëve, se sa ajo e debateve shterpe teologjike. Të dëshmohej origjina dmth se shqipetarët formojnë një etni autoktone që zë një trevë të caktuar ballkanike, duke zhvilluar nje qytetrim dhe kulturë të vetën, si besimtare dhe shoqërore, që flisnin një gjuhë të ndryshme nga ajo e popujve fqinj, me të cilët nuk i bashkonte asnjë tipar i përbashkët  (…) Për këtë qëllim, përveç filozofisë dhe teollogjisë, duhej të përfshihesh edhe historia  (…) Vetëm në këtë mënyrë bëhej e mundur të hidheshin poshtë shpifjet « dhe të korrigjohej gabimi i madh popullor që i njësonte Shqipetarët me Grekët» (2)

Kjo ishte edhe arësyja, shkruanteAt V.Dorsa, që më detyroi t’i rikthehem të famshmes Lashtësi,  (…) për ta ndarë historinë e grekëve, nga historia e popujve  (….) që nga autorët e lashtë përcaktohen Pellazgë, Epirotë, Maqedonë e nganjëherë Ilirë dhe nga autorët modernë, Kombi Shqipetar. (3)

Do të përqëndrohem tek përfaqsuesit e ritit ortodoks bizantin,  (pa mohuar kontributin edhe të etërve të besimeve të tjera) për faktin se puna e tyre shkencore formoi SHKOLLEN E PARË të studimeve Albanologjike, pothuaj në të njejtën kohë me ato europiane. Përpjekjet e Gj.Guxetës, P.M.Parrinit, V.Dorsës dhe Xh.Krispit,  në krahasimin e gjuhës shqipe me greqishten, latinishten dhe gjuhët e tjera të lashta, ishin disa dhjetvjeçarë më të hershme së ato të gjermanit Franz Bopp  ( 1791-1867 )  ( « Das Albanesische in seinen Verëandschaftlichen Beziechungen », 1855) themeluesit të gjuhësisë krahasuese nga lindi edhe shkenca e gjuhësisë. Duhet theksuar se studiuesit e huaj për t’u njohur me gjuhën shqipe, rruga e parë që shkelën ishte ajo drejt « burimit » arbëresh në Itali, ku u njohën me shkrimet mbi folklorin dhe traditat zakonore, të mbledhura nga etërit fetarë dhe intelektualët. Kështu psh monografia e parë për gjuhën shqipee Conrad Malte-Brun  (1775 – 1826) tek Gjeografia Universale  (L.119) ka te përfshirë studimin e priftit Angelo Masci, « Mbi origjinën dhe zakonet e Shqipetarëve » shtypur në Napoli më 1807.  (4)

Gjithashtu, shumtë studiues janë mbështetur tek veprat e De Radës si : Hyjni pellazge  (1840) , Identiteti i pellazgëve me shqiptarët  (1846) , Lashtësia e kombit shqiptar dhe afri e tij me helenët dhe latinët  (1864) , Pellazgët dhe helenët  (1885) , Konferenca mbi lashtësinë e gjuhës shqipe  (1893) , Pellazgo-shqiptarët  (1897) , Tiparet e gjuhës shqipe dhe përmendoret e saj në periudhën parahistorike  (1899) , të panjohura edhe sot nga lexuesit shqip-folës.

Studiuesit e huaj si Niebhur, Gioberti gjuhëtarët e njohur Max-Müller, Schleicher, Curtins, Benloë dhe Graziadio Isaia Ascoli  (18291907) pohon At Dhimitër Kamarda, qe kishin shkruar për origjinën e popullit dhe gjuhes së shqipetarëve « por, asnjeri prej tyre nuk e trajtoi me shëmbuj konkret, punë që në të vërtetë ishte bërë më përpara, sidomos për sa i përket emrave nga Z.Krispi dheV.Dorsa.  (5) Të huajt që merreshin me temën shqipëtare, e kuptonin rëndësin e madhe të njohurive që studiuesit arbëresh kishin mbi gjuhën, historinë dhe traditat e tyre. Kjo i shtynte t’iu bënin thirrje “që në ndihmë të shkencës, ata duhet të afroheshin për të zhvilluar një bashkbisedim të hapur mbi natyrën e gjuhës së tyre”.  (Pr Domenico Comparetti « Notizieed osservazioni in proposito degli Studii Critici del Pr. Ascoli  (estratto dalla Revista Italiana n. 126, 134, 140, 1863) Pisa1865).  (6)

Gjuhtarët arbëresh me veprat e tyre të shkruara në gjermanisht, frëngjisht dheitalisht, dhanë ndihmesën e tyregjuhtarëve të huaj në përcaktimin e gjuhës shqipe si pjesëe familjes indo-europianë. Pra “Shkolla Albanologjike” e arbëreshve, jo si një Institucion arsimor, por si një veprimtari e bashkuar e njëelite autodidakte, kishte kohë qëe kishte nisur rrugëtimin e saj. Në rradhët e kësaj shkolle rënditen shumëeruditë priftërinj të ritit bizantin arbër të shekullit 17-19, si Nilo Katalano  (1637-1694) ,  Josif Nikollë Brankati  (1675 – 1741) , Gjergj Guxeta  (Giorgio Guzzetta 1682– 1756) , Pal M. Parrino  (Paolo Maria Parrino 1710 – 1765) , Jul Variboba  (1727 – 1788). Nikolla Keta  (1741 – 1803) , Ëngjëll Mashi  (1758 – 1821) , Mikel Skutari  (1762 – 1830) , Zef Krispi  (1781-1859) , Vinçenco Dorsa  (1823-1885) , Zef Skiroi  (1865 – 1927) , etj.

Në këtë shkrim, do të trajtoj disa teza të rëndësishme, gjuhësore dhe historikë, të dy veprave të priftit arbëresh Dhimitër Kamarda  (1821-1882) , « Saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese »,  (Livorno 1864) ; «Appendice al saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese»,  (Livorno, 1866) duke ju bashkangjitur edhe mendimet e pararendësve, bashkohësve të tij dhe studiuesve të më vonshëm, të cilat  (tezat) janë vënë në dyshim apo nuk janë shtruar fare nga Albanologjia e shk21. Gjuhëtari gjerman Gustav Meyer  (1850-1900) shkruante  (« Etymologische Ëòrterbuch der albanesischen Sprache » Strassburg, 1891) se, emri i Dh.Kamardës, meriton të kujtohet dhe të vlersohet në historinëe shkencës  (gjuhësisë historike) sepse « për herë të parë » në veprën e tij  (Saggio di Grammatologia …) është bërë « një trajtim i plotë krahasues i gjuhës shqipe ». (7)

 

f 1f 2

 

I shpreh mirnjohjen time Bibliotekës së ShBA, e cila e ruante librin e gjuhëtarit të famshëm arbëresh, « Saggio di Grammatologia comparata sulla lingua Albanese »  (ribotim i vitit 1923) në koleksionin e veprave të rëndësishme të kulturës botërore dhe me ndërmjetsinë e librarisë Amazon në Itali, u bë e mundur ta kisha në dorë. Vepra tjetër « Apendice… » (1866) , që në fakt është një shtesë e së parës, është shfrytëzuar nga Interneti.

 

Teza e parë : Sa është mosha e gjuhës shqipe ?

 

Siç na dëshmon Herodoti, mbreti Psametiku  (Egjipt), për të njohur se cili popull është më i vjetër, vendosi të mësojë se cilën fjalë të parë do ta shqiptonin dy fëmijët e rritur nga dy gra të cilave ju ishte prerë gjuha. Cilit popull do t’i përkiste fjala, ay do të pranohej si më i lashti. Ky tregim duhet të ketë qenë një provë e vërtetë historike, sepse na ka ardhur deri në kohët tona fjala e parë që shqiptuan fëmijët « bek », të cilën e kishin dëgjur nga udhëtarët e një karvani të ndalur pranë banesës së tyre. Nga kërkimet e njerzve të mbretit midis gjuhëve të asaj kohe, doli se në gjuhën frigjiane kjo fjalë përcaktonte bukën.  (8) Pamvarsisht vendimit të shpallur nga mbreti, na intereson fakti se këtë fjalë e ruan edhe sot, vetëm gjuha shqipe: « buk». Pra, shumë kohë para Herodotit, lashtësia e popujve shikohej në vartësi të lashtësisë së gjuhës që flisnin. Deri sa gjuha shqipe do të merrte denjësisht, në shekullin e 19, kurorën e GJUHËS SË PARË, « Shkollës albanologjike arbëreshe » ju desh një rrugë e gjatë kërkimesh, sa gjuhësore aq edhe historike, folklorike dhe fetare.

Pothuaj një shekull para se Kamarda t’i futej kësaj pune, ishin rrahur mendime të ndryshme për zbulimin e lashtësisë dhe origjinës së gjuhës shqipe.Nisur nga pohimi i autorit të parë të Historisë së Skëndërbeut, Marin Barletit  (1450-1513) se gjuha shqipe rridhte nga latinishtja, Gjergj Guxeta mendonte se ajo duhet të ishte një përzjerje e latinishtes dhe gjuhës së vjetër maqedonase. Ndërkohë bashkëpuntori i tij P. Parrino, mbronte idenë se gjuha shqipe, sidomos ajo e arbëreshve të Italisë, ishte e njejtë me gjuhën maqedone  (të lashtë-shën im).  (9) Por që të gjithë mohonin ndonjë afërsi apo lidhje me gjuhen greke.

Në vijim të bindjes së albanologëve nismëtarë, G.Guxetës, P.M.Parrinos, edhe V.Dorsa pohon se Shqipetarët  çfaqen qartësisht me një origjinë, përkatësi dhe lidhje shpirtërore të përbashkët duke formuar kështu një familje, ku gjuha e zakonet, i dallojnë qartësisht nga grekët. (10) Pra rruga e vetme për të dëshmuar lashtësinë e gjuhës shqipe dhe rrjedhimisht e Kombit që e fliste atë, mbetej të vërtetohej lidhja apo trashëgimia e saj nga gjuha e maqedonëve të lashtë. Por siç dihet, nga kjo gjuhë nuk ka mbetur ndonjë dokument i shkruar me maqedonishten e Aleksandrit të Madh. Lindi kështu nevoja të krahasohej gjuha shqipe me një gjuhë tjetër të lashtë, nga e cila kishin mbërritur vepra të shkruara. Me qënëse në rrethet filologjike europiane të shk 18-19, greqishtja mbahej më e lashtë se latinishtja, priftërinjtë eruditë arbëreshë, si zotërues të saj dhe profesorë të kësaj gjuhe në shkollat fetare dhe Universitetet e kohës, ju futën punës për krahasimin leksikor dhe gramatikor të shqipes me të.

Sipas Dh.Kamardës, gjatë krahasimit u vërejt se « shqipja përmban shumë elemente nga më të lashtat e të folurës greke, të cilave ne as nuk ua dimë shqiptimin e vërtetë  (…) dhe kjo më shtyn të pranoj, lidhjen e shqipes me sanskritishten, te pohuar nga Franz Bopp».  (11)

Pothuaj 30 vjet para Kamardës, Z.Krispi i habitur, kish pohuar se « duke gjurmuar origjinën e gjuhës greke, është një gjë e bukur të shohësh se si ajo të kthen, në pjesën e saj më të madhe, tek gjuha shqipe » duke hedhur i pari idenë se ajo «mbase është më e lashtë se greqishtja dhe në thelb, gjuha me të cilën flitej në shekujt para Homerit »  (Malte-Brun libr.199, f243)  ( 12)

Kjo tezë do të trajtohet në fund të shk19 nga Sami Frashëri : “Ka shumë fjalë që vërtetojnë se format e tyre shqipe janë bazë, ndërsa format në gjuhët e vjetra greke e latine janë derivate të tyre. Kjo tregon se gjuha shqipe është më e vjetër se greqishtja ose latinishtja e moçme dhe se populli shqiptar është shumë i vjetër.  (13) At Dh. Kamarda pohon se « shumë fjalë shqipe, përputhen me ato të gjuhës së lashtë të grekëve » duke shtuar se ato « janë unaza,  (te ndërmjetme lidhëse-shënimi im) midis gjuhës së lashtë aziatike  (sanskritishtes) me gjuhën e re hellene,  asaj gjuhe të humbur, nga buroi gjuha e klasikëve grekë e mbritur tek ne, përmes librave të tyre të pavdekshëm». (14)

Duket sikur këto përfundime hedhin poshtë studimet e gjuhëtarëve nismëtarë, që u shprehën për dallimin rrënjësor midis këtyre dy popujve kufitarë ballkanikë të shekullit 19. Por duhet të kemi parasysh, se si lëndë studimi, nga gjuhëtarët u mor fjalori i greqishtes së lashtë, i shkruesve të parë dhe, siç shprehej francezi Robert De Angely, “Po të mos kishin qënë shkronjat e njejta  (të « greqishtes së lashtë » dhe asaj të shk19-shën. im) , pashmangërisht do të ishte deklaruar se gjëndemi para dy gjuhëve të ndryshme”  (15)  Mjafton të shkruajmë një listë të vogël fjalësh shqipe, greke dhe hellene të lashta dhe nga krahasimi i tyre i drejtpërdrejtë,  vërtetohet se shqipja është krejtësisht e njejtë me greqishten homerike, gjë që nuk ndodh me greqishten e re, do të shkruante më vonë studiuesi i miteve pellazge, arvanitasi Aristidh Kola  (16)

Merita e Kamardës në studimin e gjuhës shqipe ishte edhe fakti se shfrytëzoi arritjet e shkencës së porsa-lindur në Europë, Fonologjisë  (Studimi i tingujve të gjuhës). Duke përdorur metodën krahasuese me gjuhët europiane, ai pohon se gjuha shqipe është shumë e pasur në tinguj dhe « përmban jo vetëm të gjithë tingujt e greqishtes dhe latinishtes, siç shqiptohen sot në Greqi dhe Itali, por do të shtojmë edhe të frëngjishtes e gjermanishtes ».  (17)

Në shekullin e 18 etërit arbëreshë si P.Parrino e sidomos Nikoll Keta  (“Tesoro di notizie su de’ Macedoni”1777) , duke shfrytëzuar të dhënat historike mbi fiset e lashta shqipetare dhe maqedonase të shumë autorëve, të lashtë dhe modernë, hebrej, egjiptianë, grekë, latinë, italianë, francezë, metodë që Eqerem Çabej do ta quante “moderne dhe globale, e cila edhe sot është thellësisht e drejtë”, arritën në përfundimin se gjuha maqedone e lashtë dhe ajo shqipe, i përkisnin trungut gjuhësor “feniko-pellazg”. (18)

Duke ndjekur gjurmët e At V.Dorsës i cili pohonte se gjuha shqipe ishte “e thjeshtë, shprehëse, imituese dhe poetike, cilësi që nevojiten për të vërtetuar origjinën e saj të lashtë” (19) dhe të At Z.Krispit :”Se tingujt, në gjuhën shqipe, duke qënë të shumtë dhe të papërcaktuar, na qartësojnë natyrën origjinale të saj, siç është pa dyshim, vetë gjuha që Zoti i dha njëriut të parë”,  (20) Dh.Kamarda i kushtoi nje rëndesi të veçantë vetë formimi të fjalëve të saj.

Gjuha shqipe, vëren autori, është e varfër me fjalë të përbëra  (nga bashkimi i dy fjalë me kuptim të plotë si dhe më parashtesa e mbrapashtesa -shën. im) me të cilat është e pasur greqishtja dhe gjermanishtja. Në gjuhën shqipe, si emrat edhe foljet ndodhen me shumicë në gjëndjen e rrënjëve të pastra. Këto fjalë/rrënja  (të përbëra vetëm nga dy/tre gërma si : ha, pi, rri, shi, re, vë, di, pa/me pa, mal, gur, lis, etj-shën. im) janë trashëguar nga gjuha-mëmë.  (f21)  Kamarda e pëcaktonte si një formë zanafillore e krijimit të fjalëve si tek çdo gjuhë tjetër, por e mbetur deri më sot tek shqip-folësit nga «mungesa e kulturës», ku nenkuptonte mungesen e arsimimit dhe shkrimit të librave. Studiuesi arbëresh do të mbetej i habitur, sikur të shikonte se edhe pas tre shekujve, në kohën e internetit, ne fjalorin e shqipetareve fjalët/rrënja para-historike janë në përdorim të pandryshuara, dhe padyshim ky fakt ka shpjegimin e vet. Intuita prej shkencëtari, e shtynte të parashikonte se në formën një rrokëshe të fjaleve « fshihet » kyçi i lashtësisë se gjuhës shqipe dhe « studimi i tyre kërkon një vëmëndje të veçantë ». Koha tregoi se kishte të drejtë.

Njohësi i veprës së Dh.Kamardës, francezi Eduard Shnaider  (Pellazget dhe pasardhesit e tyre) mbasi bëri një përllogaritje të fjalëve-rrënja, pohon se « gjuha shqipe ka 785 të tilla, qëe tejkalon tepër shumën e fjalëve rrënja të të gjithë gjuhëve të tjera, të vdekura dhe të gjalla. Dhe ky numër nuk është përfundimtar  (…) Me 75 tinguj zanore, dhe 31 bashtingllore të forta dhe 785 fjalë-rrënja, një gjuhë mund të arrijë në një shkallë përsosmërije të paparë ».  (22) Përfaqsuesi i madh i “Shkollës Albanologjike arbëreshe” Jeronim De Rada  (1814 – 1903) , do të shprehej : “Gjuha Shqipe, në analizë të fundit është ajo Gjuhë e Parë  (Lingua Primeva) ose Mëmë  (Muttersprache) ose së paku e afërmja e saj e ngushtë e më përfaqësuese, nga copëzimi i së cilës, si Ai  (Zoti-shën im) në Sakrificën e Madhe Kozmogonike të një Qënie Hyjnore, të gjitha gjuhët e tjera erdhën e u ndërtuan mënjanë”  (23)

Kamarda na sjell edhe mendimet e figuravë të shquara europiane, që janë shprehur mbi lashtësinë e gjuhës sonë si Theodor Stier i cili pohon se kohën e origjinës së gjuhës shqipe, duhët ta vendosim, në periudhën kur nuk flitej as greqishtja, qoftë moderne apo antike, as latinishtja, as ndonjë nga të folurat që njohim sot apo që janë zhdukur. Ndërsa figura më e rëndësishmee Rilindjes italiane Vincenzo Gioberti  (18011852) në librin e tij « Primato » Bruselles1844, T.II p.133, këmbëngul se gjuha shqipe, përmban gjurmë të gjuhëve që kanë qarkulluar në Greqi para pushtimeve deukaliane dmth para se të formohej popullsia e emërtuar Ellenike  (24)

Sot, studimet mbi origjinën dhe lashtësinë e gjuhës shqipe e kanë tejkaluar shumë nivelin e studimeve europiane. Studiuesi Petro Zhei, duke shfrytëzuar ligjet e fizikës moderne, shkrimet fetare, fondin dialektor e historik të fjalëve shqipe, duke i krahasuar ato me fjalorin e sanskritishtes, hebraishtes dhe të gjuhëve moderne, vërteton se fjalët shqipe kanë natyrë simbolike dhe mitike, tipare të gjuhës se krijuar nga njeriu i parë. Ai sjell shembuj të shumtë se si rrënjët e gjuhës shqipe zbërthejnë kuptimin e rrënjëve të sanskritishtes, gje që nuk e ben dot ajo vetë për fjalët e saj dhe të gjuhës shqipe. Kjo dëshmon se shqipja e lashtë ka qene gjuha MËMË e gjuhëve te «vdekura» dhe me kalimin e kohës, prej burimit të saj rrodhen gjuhet e tjera. Kjo, vëren P.Zhei, shpjegon edhe faktin se:« Në gjuhën shqipë ndeshen gllosa të të gjitha gjuhëve të botës, gjë që, krahas cilësish të tjëra të spikatura, e bën shqipen një gjuhë SIMBOLIKE »  (25)

Për sa më sipër, gjuha shqipe/arbërishte është i vetmi monument “i gjallë” para-historik europian  (i pa vlersuar akoma nga UNESCO për faj të institucioneve Albanologjike) që dëshmon se si njeriu i parë, duke ndjekur tingujt e botës qe e rrethonte dhe duke besuar në forcat e mbinatyrshme, nisi të shprehej. Gjurmët e kësaj gjuhe të njeriut primitiv, që i ra kryq e tërthorë një hapëire jashtzakonisht të gjerë të Europës, Afrikës dhe Azisë, gjuha shqipe i ruan edhe sot, të shprehura në të gjithë treguesit e saj: në pasurinë e fondit themelor të fjalëve, strukturën e tyre dhe sistemin gramatikor.

 

Teza e dytë: A janë Ilirët paraardhësit e të gjithë Kombit shqipetar ?

 

Në rrugën që duhej ndjekur për të përcaktuar origjinën e Shqipetarëve, sipasV.Dorsës, një mjet i domosdoshëm, krahas historisë shërben edhe gjuha.  (26) Edhe ne, për t’i dhënë përgjigje tezës së dytë, fillimisht do të ndjekim rrugën gjuhësore. Në shtesën që i bën Librit të parë  (Saggio…) , Dh.Kamarda, thekson se, për një studim të thelluar mbi natyrën e gjuhës së Shqipetarëve, i cili nuk ishte bërë deri në atë kohë, duhej të përfshihej e gjithë e folura popullore dmth jo e një, por e dialekteve kryesore  (27) dhe këtu kishte parasysh, jo vetëm të folurën e shqipetarëve në trevat e tyre natyrale  (Shqiperi, Mal të Zi, Kosovë, Maqedoni, Sërbi, Greqi) , por edhe të arbëreshëve të Italisë dhe të ishujve Jonianë.

Në botimin e Akademisë së Shkencave “Historia e Popullit Shqipetar”,  (vëll.I, Toena, 2002) , duke folur për gjuhën e Kombit tonë është përdorur emërtimi “gjuha shqipe” për periudhën e historisë moderne, “gjuha arbëreshe” për të folurën e arbëreshëve të Italisë dhe Greqisë dhe “gjuha ilire”për gjuhën e lashtë të shqipetarëve. Natyrshëm lind pyetja: A mund të thuhet psh se në Jugun e lashtë dhe mesjetar, gjuha që përdorej emërtohej “ ilire” dhe populli që e fliste e quante veten “ilir”?

Sipas studimeveAlbanologjike, gjuha shqipe përbëhet nga dy dialektet kryesore, Geg dhe Tosk, pranuar nga të gjithë gjuhëtarët, shqipetarë dhe të huaj. Kamarda duke folur për këto dialekte sqaron edhe shtrirjen e tyre gjeografike. Sipas tij e folura e Gegëve fillon nga lumi Shkumbin, i cili rrjedh në mes të Epirit të ri  (Iliri) dhe të vjetër dhee ka burimin nga malet e Kandavisë në këmbë të liqenit të Ohrit dhee folur deri në Mal të Zi, në kufi të Bosnjë-Hercegovinës dhe Sërbisë  (së shk19). E folura Toske, mbisundon nga Shkumbini deri në Etoli, duke u përhapur në shumë zona të Greqisë dhe ishujve të saj. Pak më poshtë shton se, edhe gjuha e shqipetarëve të Italisë, sikurse ajo në Greqi, i përket dialektit tosk.  (28)

Kjo ndarje gjuhësore ka përcaktuar edhe dy ndarjet gjeografike të dy bashkësive më të mëdha fisnore të shqipetarëve të vjetër: Iliro-Maqedonëvet dhe Iperiotëve  (Epiriotëve) , të dokumentuara në librat e historianëve të parë si dhe hartat e mbërritura deri në shk16-17.  (foto poshtë)

Do të mjaftonte ky fakt, për të dëshmuar gabimin në përdorimin vetëm të emërtimit “Ilir”për origjinën e shqipetarëve. Për të dhënë një panoramë të qartë të paraardhësve të Kombit tonë, Kamarda i kushton një vëmëndje të veçantë edhe fakteve historike. Duke mbështetur përfundimet e Johan G. Han  (1811-1869) , i cili kishte bërë studim të thelluar për origjinën e shqipetarëve, Kamarda pohon se ata janë pasardhës të Iliro-Maqedonëve dhe Iperiotëve (Epirotëve) të lashtë.  (29) Këta popuj, në kohë më të vjetra, sipas shkrimkruesve të parë  (Erodoto L.I.56, 58.II.52-Tucidide L.I 3.-Strabone L.V.VII.- Dionigi Alicarnass. Ant.Rom.I.17.- Esiodo, etj.) së bashku me Hellenët, i përkisnin familjes Pellazgjike dhe Lelege.  (30) Duke mos vënë në dyshim përfundimin e Hahnit që shqiptarët i emërtonte “Pellazgët e Rinj” dhe sidomos të thënieve të historianëve të sipërpërmëndur, dalim në përfundimin se “origjina ilirë” e shqipetarëve është një tezë historikee mangët, pra jo e saktë. Që fiset Ilire janë shqipetarët e lashtë, qëndron si fakt historik, por jo i plotë. Si i tillë, ay nuk mund të jetë një e VËRTETË HISTORIKE. Studiuesi arbëresh, për të qënë sa më besnik kësaj të vërtete, duke u mbështetur në shkrimet e Herodotit dhe të autorëve të tjerë, na sjell një list të gjatë me emrat e fiseve të lasha “që në atë kohë përbënin dy bashkësitë kryesorë, shumë pak të dallueshme me njera-tjetrën, që emërtoheshin Ilir dhe Epiriotë, dhe sot Gegë e Toskë.”  (31)

 

f 3

 

Dh.Kamarda kur emerton Ilirët, gjithëmonë ju bashkangjit edhe fiset Maqedone. Që në shk 17, At Parrino dhe nxënësi i tij Nikolla Keta, të nisur gjithëmonë nga shkrimet e historianëve të parë, por të pasuruara edhe me shëmbuj nga tradita kulturore dhe ajo besimtaree këtyre fiseve, pohonin se emrat “Ilirë” (që nënkuptontee dhe fiset Albani të Shqiperisë së mesme) , “maqedon” dhe “iperiot” ishin thjesht emra, me të cilat historikisht emërtohej i njëjti popull para-hellenik që banontë prej shekujsh në hapsirën ballkanike, me tipare etnike, gjuhësore, veshje dhe zakone të përbashkëta.  (32)

Për sa më sipër, na lind e drejta të shpallim se, fatkeqsisht në botimet e sotme, teza e “origjinës ilirë” ka fshirë gjysmën e historisë së lashtë të Kombit tonë. Faktet historike, gjuhësore, arkeologjike, mitet, kultura e traditës dhe sidomos BESIMI dhe RITET, dëshmojnë se shqiptaro-arbërit e kohëve modernee kanë origjinën nga fiset ILIRO-IPERIOTE,  (iliro-epiriote) që Kamarda shpesh e përdor në formën “Illirio-Epiroti o Schipetari”  (33) , historia e të cilëve lidhet me Pellazgët Hyjnorë. Shfrytëzimi vetëm i të dhënave të një shkence  (gjuhësisë apo historisë) në metodën e përdorur për zbulimin e origjinës së popujve dhe gjuhës së tyre, ka sjellë pengesa të mëdha për studiuesit dhe shpesh me përfundime të gabuara. Shëmbull janë mëdyshjet, gjatë dy shekujve, të gjuhëtareve të huaj për origjinën e gjuhës dhe të vetë shqipetarëve: Është ilire apo trake ? Kështu ilirologu i njohur Radoslav Katičići pohon me bindje se “Asgjë në natyrën e provës nuk është paraqitur deri tash për prejardhjen trakase të gjuhës shqipe… E vetmja gjë që mund të bëjmë tash është të jemi mendjehapur duke mbajtur mend në këtë kontraverzë se barra e provës u bie atyre që mohojnë prejadhjen ilire të shqipes.”  (Katičić 1976: 187-8).  (34)

Po përse duhet kërkuar origjina, “ilire apo trake ? ”, kur shqipetaro-arbërit e sotëm janë pasardhësit e bashkësive fisnore, edhe të Ilireve edhe të Iperiotëve, Maqedonëve dhe të Thrakëve të lashtë. A nuk është dëshmuar se këto fise i përkisnin një etnije, u janë drejtuar të njejtëv eorakuj dhe Perëndive, kanë folur një gjuhë, por në dialekte të ndryshme dhe kanë lënë toponime në të gjithë Ballkanin që kanë kuptim vetëm në shqip?

Kamarda pohon se“Që nga koha kur janë përmëndur prej shkruesve  (Straboni, Tolemeu) Maqedonet dhe Trakasit e lashte u zhdukën gradualisht si bashkësi, si rrjedhojë e konflikteve të vazhdueshme dhe pushtimeve barbare. Fiset lindore të tyre, u asimiluan prej Sllavëve dhe Bullgarëve, një pjesë u bënë Rumunë ndërsa pjesa perëndimoree tyre,  ju bashkangjit fiseve të së njejtës etni, të Ilirisë dhe Epirit, që nuk u asimiluan kurrë plotësisht, as nga Romakët, e aq më pak nga Sllavët, Bullgarët apo Turqit”.  (35) Dhe në rast se duhet të flasim për pasaktësira historike, problemi nuk qëndron vetëm për fiset Trake, por veçanrisht për Helenët e lashtë.

 

Tëza e tretë: Hellenët sipas Kamardës

 

Siç e pamë në fillim të materialit, nismëtarët arbëreshë të “Shkollës albanologjike” kishin si qëllim të dëshmonin dallimin midis etnisë së shqipetaro-arbërve me grekët, të emërtuar në shekullin e 19, por dhe sot e kësaj dite nga historianët europianë si “Hellenë”. Në fakt, ky dallim u përkiste “grekëve të rinj” të pas revolucionit të 1821, për të cilët NerminVlora Falaski pohonte se: “ Në Mesjete nuk ka patur grekë-hellenë. Grekët e sotëm janë, në të vërtetë, përzjerjeeetnosit shqipetar, vlleh dhe turk”.  (36) Kamarda dukee kuptuar rëndësinë e madhe të këtij problemi në studimet historike, e ndjen të nevojshme, pas dy vitesh t’i bëjë një shtesë botimit të librit të parë. Për të sqaruar përkatsinë etnike të hellenëve të lashtë, ay sjell jo vetëm fakte nga shkruesit e parë dhe mitet, por krahason traditën zakonore, ritet dhe shpjegon ligjet fonetike të gjuhës shqipe, që sollën gjatë mijëravjeçarëve largimin e gjuhës së hellenëve nga burimi i saj pellazg.

Mund të themi, me aq sa kemi mundur të lexojmë deri më sot, se teza “Hellenë” asnjëherë nuk është trajtuar kaq gjërësisht në këtë këndvështrim. Është fakt se edhe në kohën tonë, për origjinën e emrit “grek” dhe atij të lashtë “hellen” dhe arësyes se, përse emri “hellen” barazohet me emrin “grek”, studiuesit nuk na kanë dhënë dëshmi historike, gjuhësore apo besimtare. Kjo mangësi ka sjellë, që në Historiografinë  europiane dhe botërore, bashkësitë fisnore iliro-iperiote dhe maqedone, të trajtohen etnikisht të ndryshme nga ato të hellenëve të lashtë dhe në përgjithësi me të gjithë fiset e jugut ballkanik. Kamarda dëshmon  (siç do ta shikojmë më poshtë) se GJUHA, në çdo kohë ka shprehur afërsinëe ngushtë të tribuve Iliro-Maqedone-Iperiote me ato Hellene dmth të Eolo-Doro-Jonëvet.  (37) Ky trajtim i gabuar i Historisë së lashtëështë rrjedhojëedhe nga moskuptimi i emërtimit “barbar”  (që përbën një tezë më vete) , në kohën kur Herodoti e ka përdorur për gjuhën e këtyre fiseve dhe renien e studiuesve në “kurthin”politik të fjalimeve të Demostenit kundër mbretërve maqedonas.

Kamarda na jep një LASHTËSI TJETËR nga ajo që paraqitet sot, gjë që i bën veprat e tij« Saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese » dhe «Appendice al saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese», materiale shume të rëndësishme për një debat të hapur shkencor. Historiae Lashtë e Greqisë, siç eemërtohet sot, ka dy kulme të lavdishme që kanë mrekulluar të gjithë brezat pasardhës të shoqërisë njerëzore: Luftën e Trojës dhe luftrat afro-aziatike të Alaksandrit të Madh. Që të dyja trajtohen si shëmbuj të triumfit të gjenisë luftarake “hellene” dhe të pushtimit ndërkombëtar të qytetrimit dhe gjuhës së tyre, meemrin përgjithësues “HELLENIZËM”.

Ernst Cassirer, në librin e tij “Gjuha dhe Miti” (Sprache und Mythos, 1925) shprehet se në çdo emërtim gjuhësor  (bëhet fjalë për gjuhët natyrale-shën im) , karakteri mitik është parësor  (…) gjithshka në origjinë  (edhe tek emrat -shën im) është e lidhur me mendimin mitik-besimtar.  (38) Emri Hellen dhe për pasojëedhe Hellenizëm e kanë originën nga Selleni dhe Sellenizëm, ku nga dy gërmat e shuara fishkëllyese  (s / h) , e dyta ka zëvëndësuar të parën dhe shpesh nuk shqiptohet  (selleni-helleni, -elleni) , që Kamarda e cilson si njëligj fonetik të gjuhës së lashtë shqipe. Ky ligj i lashtësisëdhe perfundimi i E.Cassirerit vërteton se, emrat Hellen dhe Hellenizëm, e kanë origjinën nga besimi dhe mitete Pellazgëve. Në ato kohë para-historike sundonte vetëm një besim: ay HËNOR. Sellena ishteemri i Perëndeshës hënore që kishte mbretëruar e para në fronin e tempullit të Dodonës. Këtë lidhje me mitet nuk e gjejmë për emrin “grek”. Deri në shekullin e 19  (në kohën e luftës çlirimtare të 1821) , besimi i lashtë i shqipetaro-arbër veemërtohej “S/hellenizëm” dhe luftohej nga Kisha ortodokse. E lemë këtu trajtimin besimtar tëemrit “Hellen” dhele t’iu kthehemi fakteve historike të rënditura nga Kamarda dhe që kanë lidhje me këtë tezë.

Sipas Aristotelit  (Meteor.I, 14) Epiri ishte Hellada e parë, shkruan Kamarda, dhe sipas Homerit  (II, XVI, 223) “grekët” e parë apo Ellinët apo Sellinët ishin dodonas, fise të Kaonisë  (Stefan. Eustat, Hahn I, 231, 255) që sot i njohim me emrin Molossë  (ne shqip dmth malësorë). Tek Straboni, shkruhet se Gadishulli ishte i banuar nga popullsitë Trake, Maqedone, Ilire, Iperiote dhe Hellene (39) dhe janë të shumtë autorët e lashtë  (Erodoto, Tucidite, IIcc, :Dion. d’Alic.  (I, 17) që pohojnë se në Epir, sikurse edhe në pjesën tjetër të Greqisë, ndërmjet Shqipetarëve dhe Hellenëve, nuk ka asgjë që i dallon, përveç faktit se të parët kanë një energji më të madhe.  (40)

Duke ndjekur faktet e sjella nga shkruesit e lashtë (Strab. Erodot, Stef.Biz, Scimeo etj.) se Hellenët e kishin origjinën nga Epiri dhe Hellada e parë shtrihej përreth Dodonës dhe se Pellazgët dodonas ishin Iperiotët, atëhere arrijmë në përfundimin se Hellenët e lashtë, nuk ishin ndonjë fis tjetër veçse vetë Iperiotët, mbi të cilët mbretëroi Deukalioni që ngriti tempullin e Dodonës. Kjo llogjikë e fakteve tregon seemri Hellenë  (Sellenë) , të cilitedhe sot nuki shpjegohet kuptimi nga historianet, e ka origjinën nga besimi hënor dodonas, siç u theksua edhe më lart. Studiuesi arbëresh Dh.Kamarda pohon së :“Qytetrimi i vërtetë i Greqisë  (…) fillon kur Thesalët dhe Iperiotët (epiriotet) , nën emrin e Dorëve, shtrinë pushtetin e tyre në Peloponez dhe mbi të gjithe Helladën  (…) Pushtimi i Azisë, një ide e trashëguar prej kohrave pellazgjike të Luftës së Trojës, ishte në të vërtetë luftë e pellazgëve  (bashkësive fisnore të ilirëve-maqedonëve-iperiotëve) , siç vëren edhe Hahni. Në rast se do të kishin qëndruar të lidhur me njëri-tjetrin dhe do të udhëhiqeshin nga një politikëe mënçur, nuk do të ishin mundur nga Romakët dhe aq më pak nga Turqit”.  (41)

Këtë tezë të “Shkollës arbëreshe të Albanologjisë” e trajtoi gjërësisht më vonë Aristidh Kola në librin e tij « Arvanitasit dhe prejardhja e grekëve » ku sjell edhe një dëshmi të rëndësishme historike. Në Peticionin e « Lidhjes Arvanitase » më 1897,  shqipetarët i kujtojnë mbretit gjerman- Otton, origjinën e banorëve të shtetit të tij Hellen : «Greku para se të bëhej grek, ishte shqiptar, dmth pellazg».  (42)

Duke mbritur në këtë pikë, mbi origjinën e përbashkët të fiseve ballkanike të lashtësisë, na lind pyetja se përse sot gjuha greke dhe shqipe kanë dallime kaq të mëdha? Kamarda e trajton gjërësisht këtë dukuri.

 

Teza ekatërt: Kulla e Babelit dhe Ligji i Grimit

 

Rrugëtimi që ka ndjekur mendimi besimtar  (feja) mund të paqyrohet, sipas Usenerit, vetëm nga historia e gjuhës.  (Usener, p316)  (43) Kjo shprehje është shumë e thellë si nga përmbajtja e saj fillozofike, aq edhe historike dhe gjuhësore, siç e dëshmon në veprën e tij Petro Zhei  (Shqipja dhe Sanskritishtja). Ne do të mjaftohemi ta lexojmë së prapthi : Tek mendimi besimtar gjëndet historia më e lashtë e gjuhës. Këtë na e tregon Bibla  (Gen. 11, 1-9) në mitin e ndërtimit të Kullës së Babelit.

Miti fillon me pohimin se më përpara, në Tokë flitej NJË GJUHE. Njerëzit e mbledhur në vendin eemërtuar në Bibël, Sennaar  (Babilonia e lashtë) vendosën të ndërtojnë një qytet rreth një kulle, maja e sëcilës do të takonte Qiellin. Kur të arrinin deri në lartësinë hyjnore, do të përmëndnin një EMËR dhe do të mbëteshin gjithëmonë të bashkuar. Zoti, qëe kishtë kuptuar aftësinë e njeriut dhe për t’i penguar të shkelnin vëndin Hyjnor, vendosi t’i jap sejcilit fis një gjuhë të ndryshme. Kështu të pushtuar nga mosmarrvëshjet, fiset nuk e ndërtuan dot kullën dhe u përhapën, pa mundur t’i afrohen Krijuesit dhe mbretërisë së tij qiellore.  (44)

 

 

f 4

Ngatërimi i Gjuhëve, vepër e Gustav Doré

 

Si çdo mit edhe ky, fsheh në vetvete ide dhe histori të vërteta të shoqërisë njerëzore. Një prej të cilave është edhe sot në qëndër të kundërthënieve gjuhësoree historike : A është folur në zanafill vetëm një gjuhë  (teoria e monogjenezës) nga e cila më vonë kanë lindur gjuhët e tjera?

Studiuesit arbëreshë të “Shkollës Albanologjike”ishin mbështetës të tezës së NJË GJUHE MËMË, të cilën e shihnin tek gjuha e Pellazgëve hyjnorë. Arësyen e qënies së shumë gjuhëve në kohët e reja Kamarda, e shikon tek dukuria e rëndësishme e gjuhëve e zbuluar për herë të parë në vitin 1806 nga Friedrich von Schlegel: Ndryshimin tek fjalët, i vëndeve të tingujve, zëvëndësimin me tinguj të tjerë apo edhe rënien e tyre, i shkaktuar nga shqiptimi i ndryshëm në të folurin e njerëzve. Në vitin 1822, kjo tezë u përpunua nga Jacob Grimm  (Deutsche Grammatik) dhe sot njhet meemrin “ligji i Grimmit” që u bë baza kryesore në metodën e shkencës së Gjuhësisë krahasuese.Në “Shkollën e Albanologjisë”, siç pohon vetë studiuesi arbëresh, ay ishte i pari që shkeli mbi tapetin e kësaj shkence. Sipas Kamardës, gjuha shqipe duke qënë gjuha e njeriut primitiv të lindur në gjirin e natyrës,  që në zanafill ka shprehur paqëndrushmërinë e tingujve. Veçanrisht, lehtësinë e zanoreve të kapërcenin apo të ndryshonin vëndin me zanorët e tjera dhe bashtinglloret,  në fillim, në fund dhe sidomos brënda fjalëve,  një tipar që duhet të merret parasysh kur flitet për gjuhën shqipe.  (45)

Tek kjo dukuri e shqipes, por edhe tek gjuhët e tjera,  që buron nga shqiptimi jo i saktë i tingujve nga ana e njeriut, Kamarda shikon origjinën e formimit të dialekteve. Me kalimin e shekujve duke u larguar për herë e më shumë nga gjuha mëmë, kanë lindur gjuhët e reja. Kështu ka ndodhur edhe në Helladë  (Greqi) , ku tek dialekti i Atikës, që gradualisht u bë mbisundues mbi dialektet e tjera,  ndryshimi i tingujve tek fjalët u bë shkas i krijimit të grëqishtes atike dhe me kalimin e shekujve, të gjuhës së rë Hellene. (46)

Kamarda i cili “ka bërë studimin më të plotë të shqipes“, siç u shpreh Gustav Meyer, thekson se nga krahasimi i gjuhës shqipe dhe gjuhës romaike apo greqishtes së re, vihen re ngjashmëri, jo vetëm në strukturën gramatikore, por edhe në rrënjët dhe fjalët e përbashkëta. (47) Për të mos u zgjatur, nuk po zgjerohem më tej me dukuritëe tjera shoqëruese të këtij ligji fonetik, që studiuesi arbëresh i shtjellon në veprat e tij.

Studiuesi arvanitas i emrave tek mitet pellazge, që sot padrejtësisht emërtohen “greke”, Niko Stillo pohon se : “Gjuha pellazge kishtë 5 dialekte. Ato dialekte në Comente Vatikana të gramatikës së lashtë greke  (të Dionisit Trakasit) janë : jonike, eolike, dorike, atike, dhe e përbashkët. Tre prej tyre dmth jonike, dorike dhe e përbashkëta, janë gjuhë të popullit  (…) ndërsa dialekti atik dhe eolik janë gjuhë e priftërinjve, të cilat Herodoti i quajti fetarë. Dialekti i dorëve është dialekti popullor e në ditët e sotme quhet tosk, një nga dialektet e gjuhës shqipe, ndërsa dialekti fetar atik sot quhet gjuha greke. Dialekti jonik është gegërishtja e sotmee shqipës  (…) Këto dialekte kishin edhe alfabete të ndryshme”.  (48)

Para Kamardës, Z.Krispi megjithëse nuk e njihte akoma “ligjin e Grimmit”, por nisur nga krahasimi i rrënjëve të lashta të shqipes dhe gjuhës homerike, pohonte se :“Gjuha shqipe ka qënë një nga trungjet e parë, prej nga buroi më pas ajo gjuhë hyjnore e helenëve”.  (49) Johan G. von Hahn na sjell edhe mendimin e vetë popullsisë së Helladës  (Greqisë) : “Edhe sot e kësaj dite, grekët e rinj dhe shqipetarët e quajnë veten të një prejardhje “ (50)

Studiues të tjerë të huaj si Hans Krahe, i cili ka bërë studime mbi të folurën e fisit të DORËVE, vërejtën se « një numër fort i madh fjalësh të dialektit dorik, nuk mund të shpjegohen me greqishten, por shpjegohen me anë të ligjeve gjuhësore të ilirishtes »  (51) Për rrjedhojë, siçthekson A.Kola, gjuha shqipe “ndihmon të shikojmë zhvillimin e gjuhës greke, që nga vitet e lashta pellazge deri në periudhën aleksandrine dhe më vonë”. (52)

Duhet të shtojmëkëtu se këtë rol, të cilin Petro Zhei e emërton “motivues” të gjuhës shqipe dmth që sqaron kuptimin e rrënjëve në gjuhët e tjera, ajo e luan edhe për gjuhët “e vdekura” si sanskritishtja.

 

Në përfundim

 

Tezat e shtruara shumë shkurtimisht në këtë shkrim, bazuar në veprën e At Dhimitër Kamardës, drejtesinë e të cilave i ripohuan studiuesit e tjerë shqipetaro-arber dhe të huaj, bashkohës të tij dhe të ditëve të sotme, dëshmojnë se në shkencën e sotme shqipetare dhe atë europiane të Lashtësisë dhe Gjuhësisë historike që trajton Gadishullin Ballkanik, ka pasaktësi të mëdha. Sot, padrejtsisht emërtimi“grek” i panjohur në kohën e Homerit,  ka shtrëmbëruar të vërtetën historike, në rradhë të parë të vetë Hellenëve Pellazg, e thënë më saktë, të etërve të tyre Iliro-Maqedonë dhe Trako-Iperiotë.

Do të kujtoja me këtë rast një shprehje të Noam Chomsky, që i përshtatet shumë gjëndjes në të cilën ndodhet sot problemi i LASHTËSISË: “Si është e mundur që ne kemi kaq shumë fakte, por dimë kaq pak ?”

 

Fatbardha Demi  (fatbardha_demi@yahoo.com)

14.11.2015

 

 

FUND

The Devil I Paid for Advice – By Jeta Vojkollari / The Reader’s Voice – Llarisa Mitrushi, Chef, Greece

  The Reader’s Voice   The Devil I Paid for Advice       By Jeta Vojkollari     http://www.JetaVojkollari.com http://www.friesenpress.com/bookstore/title/119734000018904009 http://www.amazon.com/dp/B00ZARLZMU/?tag=friesenpressc-20     Llarisa Mitrushi, Chef, Greece   A novel that has to be read by all, very actual and at … Continue reading

Mbi librin e Walter Zhelaznit, botuar bga UET Press : “LUDOVIKO LAZARO ZAMENHOF – Çështje të interlinguistikës dhe të politikës gjuhësore” / Nga Bardhyl Selimi

Mbi librin e Walter Zhelaznit, botuar bga UET Press :     “LUDOVIKO LAZARO ZAMENHOF – Çështje të interlinguistikës dhe të politikës gjuhësore”     Nga Bardhyl Selimi   Monografia që po paraqitet sot i ka dhënë titullin “Profesor” z/ Walter … Continue reading

Përsiatje gjeopolitike dhe diplomatike: GJEOPOLITIKA E PËRGJITHSHME DHE KOMBI SHQIPTAR ) – Shkurtesa e I-rë Nga : Brahim Ibish AVDYLI

Shtetet anëtare të NATO-s në hartën e vendeve

 

Përsiatje gjeopolitike dhe diplomatike:

 

 

GJEOPOLITIKA E PËRGJITHSHME DHE KOMBI SHQIPTAR

 

Shkurtesa e I-rë

 

 

 

brahim

Nga : Brahim Ibish AVDYLI

 

 

Më parë duhet të shohim shkurtimisht gjeopolitikën e përgjithshme, e pastaj do të merremi me diplomacinë, karakteristikat dhe rolin e saj.

Duke e patur parasysh se njeriu i Evropës, qoftë në Lindje apo në Perëndim, e ka pasur si intencë të përhershme të saj për të qenë i lirë, i barabartë, i përparuar, i denjë, demokratik, etj., mund të themi se kjo ëndërr nuk barazohet me intencën e përgjithshme të forcave që shkaktojnë këto procese.

Njeriu i thjeshtë i ka ëndërrat e veta dhe bënë përpjekje që këto t`i realizojë, sepse për ndonjëren e ftojnë, por, në prapavijë tekstualisht është një gjë tjetër.

Në Evropën e Bashkuar njeriu kurdoherë është konfrontuar me vetveten, me të kaluarën historike, me jetën sociale të tij, dhe atij, nëpër këto hutime, nuk i mbetet kohë sa të shohë të ardhmen, ndërsa të sotmen e gjënë tjetër nga vizionet e veta.

Nga Lindja e Perëndimi vie e ndeshet detyrimisht mishmashi i kontadiktave socio-politike. Nga Perëndimi vie në radhë të parë demokratizimi, ndërsa në të dytën, nga Lindja, vie si dallgë kundërshtare ish-socializmi sovjetik, i reformuar për demokraci, por kjo provë e marrë lindore bëhet prapë për të sunduar tërë botën, sikurse e para për të ruajtur pozitën e vet kryesore, në politikat ndërkombëtare.

Demokracia perëndimore nuk është e zhveshur nga përdorimi i forcës nëpër botë, sikurse nga ana e ish-socialrevizionizmit Lindor me fytyrë të re, e cila, me çdo kusht forcohet nga dita në ditë, duke i përfshirë atentatet, puçet e papritura, ushtarake e civile, apo shpërthimet luftarake papriturazi nëpër botë.

Në mes tyre, Evropa e Bashkuar ka mbetur si një botë më vehte midis dy botërave ekzistuese komplekse e kontraverse, sado që i ka kthetrat e të dy palëve brenda saj. Ajo e mbanë komplicitetin e vet që kalon nëpër murin e padukshëm për të sunduar nesër botën, duke u mbështetur në më të lartit, e cila kalon kështu me padrejtësi të mëdha në popujt e vegjël. Nuk do mend shumë të vrojtojmë e t`a thërrasim edhe ate në trokitje të ndërdijes se vet, sepse, dorën në zemër, kemi mbetur me gishta në gojë e duke e përgjuar me sy të hapur jashtë mundësive tona. Lufta “e ftohtë” nxehet mbi kokat tona, deri në shkatërrim. E çka të bëjmë ne? Ta lëshojmë vendin? Jo!…

Në të vërtetë, kjo luftë “e nxehtë” nuk i ka interesat e kombeve, sepse ato nuk janë absolutisht interesa të forcave kryesore, sado që na nxisin me këto gjëra që të kenë me çka të justifikohen, por i ka përmasat e shkatërrimit të kombeve, veçanërisht të kombeve të coptuara edhe të vogla, dhe në konturat e politikës së brendshme e kanë prore forcimin e feve të veta, që marrin edhe qëllime të përgjithshme.

Pra, kalojnë mbi kombe, nëpër kombe, përmes kombeve, sikur nuk u intereson aspak kjo gjë, duke u përpjekur të zënë e forcojnë pozitat e veta nëpër botë, sado që gojën e kanë të mbushur me çështjet “nacionale”, e cila nuk e shprehë dot çështjen e etnisë apo të kombit, por më tepër të popullit e të popullatave.[1]

Siç e kam thënë vetë më parë në veprën publicistike, politike dhe diplomatike, “Mërgata shqiptare e Zvicrës dhe roli i saj”,[2] ajo që bie në sy, është karakteri klasor i kësaj lëvizje të përgjithshme në prerjen diakroike, krahas prerjes sinkronike. Njeriu i Lindjes, i zhgënjyer thellë nga sistemi fals i “demokracisë popullore socialiste” dhe nga aparati burokratiko-ushtarak (pra e panjohura X ) synon pjesën tjetër të “bukës” së shtruar në sofrën politike të Evropës; ndërsa, njeriu i Perëndimit e merr me habi pretendimin e tij për të gabitur këtë pjesë të „bukës“ (e panjohura Y), sepse dyshon se pjesa e parë nuk ka çka të “pretendojë” në sofrën e saj me luftërat e rrebta, por synon të marrë tërë botën nën qeverisjen e shfrytëzimin e saj dhe të eliminojë me këtë mundim armikun e vet strategjik nga arena ndërkombëtare.

Njeriu i Lindjes nuk e kupton dhe nuk ka kohë të këndellet nga ndërsimi i për-hershëm e i vazhdueshëm i politokracisë së vet kundër politikës së Perëndimit dhe nuk lirohet nga bllokimi i trurit të tij fetarë ortokoks e islamist kundër krishterimit katolik. Kjo përplasje e përhershme, gjoja për “copën e bukës”, vie nga të dy anët, dy superfuqive të botës, që njëra është vënë shumë më poshtë nga arena dhe tjetra ka mbetur si e vetmja superfuqi. Në mesin e këtyre forcave ka mbetur ajo që petendon të jetë “e treta”, dhe kjo është EU, e cila mbahet e lidhet në dy forcat e botës, ndërsa Bota Arabe, “e katërta”, provon për të marrë Perëndimin, e nxitur nga Lindja.

Nga EU-ja janë Britania e Madhe, Franca, Spanja, Portugalia, Greqia,  Turkia, dhe Bullgaria, etj., që bashkëpunojnë legalisht me Rusinë, qoftë edhe ilegalisht, sado që janë anëtare të NATO-s, që udhëhiqet nga SHBA-ja, dhe me vete i kanë edhe shtetet e tjera, si. p.sh. Norvegjia, Çekia, Sllovakia, Polonia, Romania, etj.

Lindja Ruse dukej si e tërhjekur në vetvete, por kjo shihej nga lidhjet e saj me tërë botën, nëpër ndërskëmcat fetare e gjeopolitike, ortodokse dhe islamike sunite. Ajo është tërhjekur vetëm sa për të thënë, për rioganizim, dhe tërësisht për riorganizim, kështu që “e ka realizuar” vrapimin për “betejën” e tretë botërore, për të ndarë “copën e bukës”, respektivisht për sundimin e botës apo provën e fundit për sundim.

Demagogjia, politika dhe gënjeshtra janë armët kryesore që i përdorë si dorashka në të punuarit ditor me shtresat e gjëra popullore të popujve që i ngërthen ajo me një theks të veçantë të magjisë kolektive, edhe përmes fesë ortodokse dhe islamiste.

Ajo është e përgaditur mirë për betejën e pashmangshme me karakter gjeopolitik.

Në mesin e këtyre kontradiktave në rajonin ndërkombëtar dhe në vijën e parë, në diplomacinë ushtarake e ka shfrytëzuar Ballkanin, Serbinë, Greqinë dhe përball e ka forcën ndërkombëtare e njerëzore të NATO-s dhe të SHBA-ve mbi Kosovë. Aty është Bonstill-i, pra mbi Kosovë, që e di sa minerale të nevojme ka. SHBA-ja e sheh tokën deri në Rusi, si në pëllëmbë të dorës. Por, Rusia do t`i renditë raketat saj nukleare në Preshevë, të përmasave shkatërruese për botën, gjoja për të mbrojtur Serbinë. Në Kosovë do të bëhet lufta e fuqive. I ka shfrytëzuar disa përmasa të mospërputhjeve e të mospajtimit tonë me Serbinë, Maqedoninë, Greqinë dhe Malin e Zi.

Këto “mospërputhje” e “mospajtime” të përhershme, të njerrura nga okupatorët tanë, d.m.th. të territorit të grabitur nga këto shtete artificiale përrreth nesh, që janë “të pakënaqura” dhe që e kanë sysnim të përhershëm të zhvatim më tutje tokat tona, shprehet kushtimisht për fenë ortodokse, që e kanë marrur prej nesh, sado që thonë se “është fé e tyre”, dhe ndihmohet nga islamizmi sunit osmanë.[3]

Unë nuk dua të përsëris ato gjëra që janë thënë nga shkrimet e përgjithshme dhe politike Euro-atlantike, qoftë edhe me gojën e shqiptarëve, nëpër viset e ndryshme të Ballkanit, apo edhe të miat, por këto superfuqi, pra njëra që ka rënë poshtë e do të ngritet prapë ose të shkatërrojë botën dhe tjetra që është bërë superfuqia e vetme e do ta mbajë pa e lëshuar këtë pozitë, duan t`i shfrytëzojnë sa më shumë që të jetë e mundur nga bota; njëra të mbrohet e tjetra të sulmojë, pa i shikuar kombet e vogla. Pra, këto forca botërore, SHBA-ja, Rusia, EU, duke e lenë anash edhe Kinën e Botën Islamike, sikur nuk kanë kohë të merren me çështjet e pazgjidhura të popujve dhe të kombit shqiptar, anipse çështja kombëtare e tij është e ndarë në disa pjesë, si. p.sh. në Greqi, Maqedoni, Serbi e Mal të Zi, jashtë Kosovës, e cila do të ndahet edhe më tutje, dhe Shqipërisë, të cilën e ka gllabëruar nga brenda Serbia e Greqia. Edhe pse kjo gjë të themb e të therë prore në brinjë tërë kohës, e sheh se kombi shqiptar është i shkapërderdhur nën 5 shtete armike rreth e për qark saj dhe nuk është as ushtarakisht, as ekonomikisht, as politikisht dhe as diplomatikisht e përgaditur.

Kombi i shkapërderdhur shqiptar nuk është aspak i përgaditur dhe në asnjërin kuptim për zgjidhjen e problemeve të tij të mëdha me territoret që i mungojnë sa e sa shekuj nga këto forca dhe nuk e kupton se këto shtete i kanë krijuar mekanizmat ndërkombëtar në Evropën e Bashkuar për të pasur “të drejtë” që t`i mbajnë më tutje këto toka. E drejta është në kuptimin e fuqive, të të mëdhenjëve, të sundimtarëve. Këtë nuk e kupton shqiptari. Nxitet nga të mëdhenjtë që të nisë luftë, e pastaj shetet e shumta përrreth saj do t`i kthehen e t`i bien me shkatërrim, me okupim të ri.

Shqiptarët nuk e dinë cilat janë karaktristikat e luftës së fuqive botërore dhe nuk ia kapë mendja se Lindja Ruse e ka si intencë kryesore dhe mjaftë të rrezikshme t`a shkatërrojë përfundimisht kombin shqiptar. Ajo dëshiron me çdo kusht që t`a bëjë territor të vetin tërë territorin shqiptar; të mos e ndëgjojë të flasë shqip, të mos e lë prap të këndojë shqip, të mos lindë prap shqiptarë, sepse është e lidhur me SHBA-të, e cila është armiku kryesor i tyre në arenën ndërkombëtare.

Rusia është e para, ndërsa në anën e saj ushtarake është Greqia, Serbia, duke e përfshirë edhe Bullgarinë, bashkë me Maqedoninë e Malin e Zi, ndërsa në vijën më të largët na vie Turqia osmane sunite, që është në krye të shtetit turk me islamizmin sunit e karakteristikat e saj dhe Evropës i ka shkuar nga poshtë. Shqiptarët nuk e kuptojnë se në tryezën e këtyre forcave janë mish suxhuki, ndërsa në vijën e luftës diplomatike janë dorashka të bardha, e në luftën e pashmangshme janë dru zjarri, dhe aspak më tëpër por material të dorës së tretë. Nëse mbetet i mpirë, do të bëhet më keq. Nëse zgjohet, dhe duhet të zgjohet patjetër e të lirohet prej spicave të forta të sigurimeve të fshehta Ruse, Greke, Serbe e Sllave, duhet të rreshtohet më shumë në anën e SHBA-ve dhe të NATOS, sepse e kanë në vete kombin e vërtetë shqiptar.

Pika strategjike është arena ndërkombëtare, jo islamizmi sunit, aq më pak ai më ekstrem islamik, sepse edhe kjo është feja e dytë e fuqishme, krahas fesë ortodokse.

Në qoftë se njëra fé mbetet si intenca e jonë më fortë, atëherë duhet të kthehemi nga feja e krishterë katolike romake, sepse ajo na ka përkrahur prej shekujve dhe të bëhemi krah për krahu me SHBA-në dhe NATO-n, kundër interesave gjeostrategjike të Rusisë. Nëse bëhemi krah me SHBA-në, do të jemi edhe demokratë të denjë…

E përmblodha me pak fjalë këtë çështje, në një situatë të jashtëzakonshme. Pra, në qoftë se kthemi dhe shohim pa përgjumje e jeremi, do ta kuptojmë se jemi në një situatë alarmuse. Më së pari duhet të riorganizohemi politikisht. Nuk do të merremi me ngjyrat “Kuq e Zi”, por në kuptimin tjetër ndërkombëtar.

Deri më tani, askush nuk ua ka thënë këtë çështje. Mjaft më me orginizimet e gabuara, deri më sot. Duhet të bëhemi një forcë politike dhe jo të jemi të alivanosur; të mos jemi jashtë skenës, por plotësisht të zgjuar. Arena ndërkombëtare është e hapur, por vlerat tona i tregon diplomacia. Aty kemi mjaft për të mësuar.

Atëherë i tregojmë edhe botës se jemi të denjë të jemi të bashkuar. Kjo gjë, do të jetë e mundur që bëhet ngadalë, duke e ndërtuar dhe përdorur diplomacinë…

 

 

 

[1] Shikoni punimet e mia në http://www.brahimavdyli.com, veçanërisht “Maqedonia në vorbullën e fqinjëve antishqiptarë”, Nënpjesët: “Parafjalë në lidhje me punën dhe kulturën studimore”, Nënpjesa 11, Pjesa e VI; dhe “Konkret në Greqi për kualifikimin si racë, komb e kombësi”, Nënpjesa 14, Pjesa e VII.

[2] Libri im, “Mërgata shqiptare e Zvicrës dhe roli i saj”, “Brezi`81”, Prishtinë 2011.

[3] Shikoni të gjitha punimet e mia, në faqen time provizore, http://www.brahimavdyli.ch, veçanërisht ato në lidhje me fetë.

Zgjidhja është te gruaja / Intervistë nga Elisabeta ILNICA me Majlinda Nana Rama për romanin ” Zonja me të kuqe

 

Zgjidhja është te gruaja

 

 

Intervistë nga Elisabeta ILNICA me Majlinda Nana Rama për romanin ” Zonja me të kuqe”

 

 

majllinda Rama

MAJLINDA NANA RAMA

 

 

 

Biografia:

 

Majlinda Nana Rama  ka lindur në Tepelenë, më 27 maj 1980. Në vendlindje ka marrë dhe mësimet e para e ato të mesme. Gjatë viteve 1998 – 2002, ka kryer studimet e larta për Letërsi dhe Gjuhë Shqipe dhe më pas, në vitet 2009-2012 ka kryer fakultetin e dytë, atë të Shkencave Politike, në degën “Marrëdhënie Ndërkombëtare”. Më vonë përfundon studimet Master Shkencor për “Shkenca Politike dhe Juridike”.

Ka punuar si Administratore e Shërbimit Social. Më vonë ka punuar si mësuese e Gjuhës Shqipe dhe Letërsisë.

Prej vitit 2004 dhe aktualisht jep kontributin e vet në mediat pamore dhe ato të shkruara, ku evidentohet puna disavjecare si  Drejtore Informacioni  në TV Rajonal “Apollon”, Fier.

Ka punuar si gazetare e TV “Ora News”, Tiranë.

Nga viti 2006 dhe aktualisht punon si gazetare e  gazetës “Panorama”, Tiranë.

Është  Themeluese dhe Botuese e gazetës “Ora Juaj”. Është autore, skenariste, dhe drejtuese e qindra emisioneve sociale, kulturore dhe politike.

Nga viti 2011, po ashtu, punon në Bashkinë Fier.

Është Presidente e Fondacionit Kulturor “HARPA”.

 

 

Bibliografia:

 

Ka botuar:

 

1- “Merrma lotin peng”,(poezi, 2004), red. Izet CULLI

2-“Hënë e qiellit tim”,(poezi, 2006),red.Xhezo CANE

3-“por gjyqi vazhdon”,(prozë,2006),red.Bujar RAMA

4- “Perandorët”, (roman, 2014), red. Behar GJOKA

5-“Kritika Letrare”,(Studime, kritikë,2014), red.Ali ALIU

6-“Zonja me te kuqe”, (roman,2015), red.Kim MEHMETI

 

 

Ka në proces:

 

1-“Kina ne ekonomine globale”, (studim)

2-“Gjeopolitika e Kosoves, si shteti me i ri ne rajon”,(studim)

3-“Shenime Letrare”, (kritika, ese, recensione, publicistikë).

4- “Lirika erotike ne vargun popullor”, (Studime, analiza).

 

 

 

Të tjera:

 

*Është përfshirë në Enciklopedinë e Tepelenës në vitin 2006. Më vonë në dy Antologjitë Poetike Ndërkombëtare “Korsi e hapur”, me 270 autorë nga vendi e bota, njëri botim i vitit 2008 dhe tjetri botim i vitit 2010. Në vitin 2015 në Antologjinë e krijuesve tepelenas.

 

*Majlinda është anëtare e W.P.S. (Lidhja e poetëve bashkëkohorë të botës).

 

*Eshtë redaktore dhe recensente e dhjetra librave të autorëve të ndryshëm në prozë, poezi dhe së fundmi në studime.

 

*Është pjesëmarrëse në disa Konferenca Shkencore Kombëtare dhe Ndërkombëtare.

 

*Është themeluese dhe Drejtore e Panairit Mbarëkombëtar të Librit në Fier.

 

* Është themeluese dhe drejtore e eventit “Personalitetet e Vitit” dhe çmimit “HARPA”

 

*Krijimtaria e Majlindes eshte vleresuar nga kritika letrare, ndersa eshte promovuar ne mbi 10 shtete te Europes, si: Kosove, Maqedoni, Gjermani, France, Zvicer, Austri, Belgjike, Poloni, Holande, Hungari, Spanje.

 

 

 

Vlerësime:

 

*Është fituese e  Çmimit Special Letrar në Konkursin Ndërkombëtar  “Muza Poetike 2012”.

 

*Është vlerësuar me Certifikata Nderi nga Lidhje Ndërkombëtare te Poetëve, Shkrimtarëve dhe Artistëve.

 

*Është vlerësuar me Certifikatë Mirënjohjeje nga Unioni i Gazetarëve.

 

*Ka fituar cmimin ‘’Njeriu i Vitit 2014’’ nga një votim, organizuar nga Shoqata Atdhetare Kulturore ‘’Treva e Krahesit”.

 

*Është fituese e Cmimit te Lartë ‘’Naim Frashëri’’, cmim i dhene ne Institutin Albanologjik, Prishtine, ne vitin 2014.

 

*Është fituese e disa trofeve dhe Anëtare Nderi e disa organizmave dhe lidhjeve letrare në botë.

 

 

 

961639_407198799439449_1126939223_n-274x300

Intervistë nga Elisabeta ILNICA me Majlinda Nana Rama për romanin ” Zonja me të kuqe.

 

 

Pas një vargu botimesh në poezi, eseistikë, roman, studime letrare, i riktheheni romanit. Pra, vjen së fundmi për lexuesin “Zonja me të kuqe”, që në fakt tanimë e dimë që Zonja është Jasmina. Cila është kjo grua në roman?

 

Jasmina e romanit “Zonja me të kuqe” është rasti më flagrant i fatit të nëpërkëmbur të një gruaje, e cila nuk shihet përtej pamjes së leckosur. Për këdo ajo mund të jetë një lypëse, një varfanjake dhe as më shumë e as më pak se sa një e cmendur. Por Jasmina, është çdonjëra nga të shumtat femra, që etiketohen, paragjykohen, anatemohen nga masa, pa kurrëfarë vrarje ndërgjegjeje. Ajo bëhet një botë e trazuar dhe mbetet e tillë, pikërisht për shkak të gjurmëve që i lë e shkuara dhe e tashmja. Pra, Jasmina është si Jozef K. i “Procesit” të Kafkës, tepër e pavetëdijshme për fajin e saj që jeton, në një botë të mbuluar me velin e fasadës së moralit fals.

 

Thuajse përherë, edhe në jetën reale, njeriut i shfaqet një mbështetje që e ngushëllon. A i gjendet Jasminës një e tillë, apo mbetet e vetme në sfidën e madhe të njerëzimit, sfidën e përballjes me jetën?

 

Romani “Zonja me të kuqe” ka në qendër një romancë dashurie në përmasa të ethshme mes Jasminës dhe Iliazit. Pra, në gjithë atë zallamahi etjesh për të poshtëruar një qenie të pambrojtur, shfaqet një burrë, një njeri që merr përmasat e mbi Himalajeve, që kapërcen telin me gjemba të paragjykimit të thellë shoqëror dhe depërton në thellësi të kësaj krijese. Ai i zbulon gurë më gurë, thesaret e një bote pambarim… dhe imagjinoni…. të botës së flakur tej, të botës së lënë në rrugë, të botës së vrarë cdo ditë, të botës pa ëndrra. Ky është superburri, një kryeprokuror që i dëshmon botës mbarë se vlerat ndër burra ekzistojnë.

 

Ky roman, a ka një shtrat real apo është produkt imagjinate, sic ndodh përherë  nga njerëzit e  letrave që përdorin imagjinatën për të dhënë mesazhin që duan për botën në përmirësim?

 

Çdo gjë që shndërrohet në rrëfim, buron ngapak nga realiteti i secilit prej nesh dhe realiteti i njërit ndryshon me realitetin e tjetrit, për shkaqe të ndryshme, si: vendosjeje, perceptimi, botëkuptimi, mënyre jetese, lidhje me njerëzit, fuqi socializimi etj.  Romani “Zonja me të kuqe” është, në fakt,  produksion realo-imagjinativ, për vetë arsyen se ka patur një personazh real, nga i cili ka marrë spunto, për të vijuar më tej me thërrmija të imagjinacionit autorial. Sepse, tek e fundit, kjo është magjia e artit të shkruar. Ajo të rrëmben dhe pastaj autori bëhet vasal i rrjedhës. Pra, shkruesi gjendet shpesh brenda një rrethi vicioz, i zënë në kurthin e narracionit gjatë shtjellimit të fabulës.

 

 

12122590_1209196052428571_8154780234195760147_n

Romani: Zonja me të kuqe

 

 

Prandaj i keni dhënë një mbyllje gati – gati tragjike romanit. Pse kjo zgjidhje? Ndoshta lexuesi do të donte një mbyllje tjetër, më të lumtur.

 

Unë e thashë, pak më parë, që rrëfimi të ikën nga duart. Nuk mund ta kontrollosh subjektin për aq kohë sa subkoshienca jonë vepron në bazë të asaj që shpirti ynë, arsyeja jonë, sheh dhe do. Pra, në këtë kontekst, unë, për t’i dhënë frymëmarrje kësaj gruaje, me fëmijëri të palumtur, me rini që s’e jetoi kurrë, pra, me jetë  të palumtur në rritje, kam rënë në atë grackën e dëshirës për ta parë të lumtur me vajzën e saj dhe gjërat që i kanë munguar gjithë jetën. Nuk mund ta mbyllja me happy end, asesi. Me këtë mbyllje të rrëfimit, kërkoj që shoqëria të lëviz, pasi mbyllja e romanit, ashtu sikurse drama e personazheve, janë copëza të së përditshmes sonë. Janë më mijëra ato gra që vuajnë, sepse bota përtej tyre s’do t’i njohë, s’do t’i pranojë, s’i konsideron. Pra, edhe kur gruaja është e gatshme të prijë për t’u përballur me sfidat shoqërore, kjo shoqëri nuk është gati ta pranojë, sepse udhëhiqet nga paragjykimi.

 

 

Sa e vështirë është të strukturosh një roman? Kam parasysh edhe romanin e parë tuajin “Perandorët”, një roman që bëri jehonë të madhe një vit më parë dhe që kishte një mori personazhesh, ngjarjesh, situatash, fabulash?

 

Struktura romanore, sipas meje, nuk ka skema, porse atyre individuale që bëjnë dallimin e një stili të shkruari nga një tjetër. Romani “Perandorët” ishte roman i vështirë për t’u shkruar, sepse ndërtohej mbi një linjë qendrore që ishte shtyllë kurrizore e romanit dhe shumë linjave dytësore që mbaheshin lidhur mes vetes nëpërmjet një konstruksioni të brendshëm. Ndërsa romani “Zonja me të kuqe” është krejt tjetër. Ka një linjë, rreth së cilës vërtiten zhvillimet. Ka më pak personazhe. Ka shtjellim me të thjeshtë. Në të jepen natyrshëm, ndjenjat, emocionet, përjetimet, nuancat e ditës, inspirimet, dëshirat. Në këtë roman nuk ka vend për dekoracione për aq kohë sa vetë libri, në tërësinë e vetë,  është një kushtrim për një reformim të metalitetit shoqëror, për mënyrën se si e sheh gruan, si qenie, së pari.

 

 

Në përvojën romaneske shihet që vetëm njëri personazh është ai që mbulon gjithë romanin. Në fakt, si mundet që një emër të tërheq lexuesin për ta zhytur në libër?

 

Secili nga ne, është Një. Edhe personazhi i qendërzuar në roman mund të jetë vetëm një, që jep e merr në rrethana të shumta, mjafton që këtij personazhi t’i gdhenden tipare të detajuara, pra të penelohet portreti. Me një përshkim psikologjik në thellësi dhe  raporte të skicuara qartë me të tjerët, që janë  personazhet episodikë apo në hije, del në pah gjithë kumti i prozës së gjatë. Por, sipas meje, asnjëherë nuk mund të ecet në bazë të modaliteteve karakteriale të përcaktuara nga autori. Personazhi lind dhe bëhet.

 

 

Pra, thënë me fjalë të tjera, ky libër është një Roman për Gruan?

 

Në këtë rast, mendoj, do shkonte për shtat motoja “Gruaja për gruan”. Unë i kam besuar gruas si qenie. I kam besuar shpirtit të saj, botës së pafundme që ajo bart dhe në shumë raste e kërkoj zgjidhjen tek gruaja. Duke e ditur që është një vokacion përfaqësues, dëshiroj ta kthej atë në promotore të lëvizjeve dhe për këtë, revolucioni duhet të filloj mes nesh (grave). Në një shoqëri ku mungojnë politikat sociale për të mbrojtur të drejtën e secilit, por sidomos gjinisë së brishtë, duhet që vetë këto të fundit, t’ua  imponojnë të tjerëve statusin e tyre në këtë ujëvarë të mjegullt shkëmbore.

 

Cfarë mendimi keni për letërsinë sot? Po për lexuesin?

 

Shkruhet dhe kur shkruhet ka edhe inflacion. Siç shprehej poeti spanjoll  Visente Aleihandre “Nëpërmjet qenies së vet, poeti bën thirrje për komunikim… sepse poezia parakupton të paktën dy njerëz”, pra letërsia, si e tillë nëkupton dualitetin autor-lexues. Mendoj se duhet gjetur “thembra e Akilit”, së pari nga autori, pastaj lexuesi, sidomos ai elitar, di të gjejë shtigjet e depërtimit te letërsia e fisme.

 

 

Që të shmangen dhe të mos implikohen në  tema aktuale të ditës, shumë autorë marrin në shqyrtim temat e së shkuarës, po ju keni menduar t’i referoheni kësaj skeme?

 

Nuk e kam menduar, por këtë punën e “implikimit” do ta kisha justifikuar para 20 e kusur vitesh. Në letërsinë socrealiste, mund të bëhej praktike letrare marrja me emra e personalitete të së shkuarës për arsye madhore, që kishin të bënin me ideologjitë e kohës e të tjera si këto (megjithëse, edhe pikëpamjet historike, sido që të ishin, duheshin interpretuar në vijën e inspirimit të teorive të atij sistemi). Por, sidoqëoftë mbetej e justifikuar letërsia e padokumentuar e aktuatitetit. Por sot, kur bota demokratike është e hapur, do të ishte mëkat që të mendohej po njësoj. Sot janë rrugët e lira për të lëvruar atë letërsi që ndien se duhet të lëvrosh. Mendoj se t’i trembesh të vërtetës, është njësoj si t’i fshihesh çdo çast jetës. Në besimin tim ka qenë e ngulitur ideja, që,  nëse je konformist me atë që të ofrohet, nuk mund të bëhesh shkrimtar, as gazetar.

 

Meqë dolëm te gazetaria, përveç jetës shkrimore, ju mbani lidhje ende me gazetarinë. Varen nga njëra tjetra këto dyja? E ndihmojnë apo dëmtojnë?

 

Unë besoj se janë fusha që ndërveprojnë. Letërsia, arti krijon mundësi komunikimi, ndërsa gazetaria bëhet urë komunikimi për komunitetin. Pra, në thelb, të dyja janë produksione që komunikojnë me masën, duke u bërë pjesë e së përditshmes njerëzore, me gëzimet, ndjenjat dhe dhimbjet e gjithësecilit. Por, është mirë kur gjenden të dyja bashkë, sepse atë që s’e thua me njërën, e thua me tjetrën, sidomos në një vend ku absurdi, vërtet, nuk njeh kufij.

 

Shkrimtarët dhe politika. Si i shihni këto raporte?

 

Që të merresh me politikë, të bësh edhe letërsi nuk besoj se ka gjë të keqe. Ato, edhe teorikisht, nuk e përjashtojnë njëra – tjetrën. Madje, mendoj se një politikan që shkruan, ka më shumë shance për të qenë politikan i suksesshëm. Kjo për faktin se bota shkrimore paraqet tek lexuesi i tij atë pjesë të shpirtit që politika s’ja lejon ta shpalos.  Të merresh me artin e të shkruatit është magji që së pari të pasuron si individ dhe së dyti, të bënë protagonist të zhvillimeve sociale, ekonomike e politike në vend. Arti i fjalës mund të rrëzojë pushtete. Por, nëse për politikën do shprehesha: “Pas secilit sukses, gjendet një dëshpërim i fshehur”, për letërsinë do të thosha: “Cdo arritje ka një kosto dhe  një gëzim”. Besoj që këto të dyja kanë ndryshim të madh.

 

Intervistë nga Elisabeta ILNICA

 

 

 

Intervistë e shkrimtarit Ylljet Aliçka në gazetë qendrore çeke, ISEDN, me rastin e botimit të librit të tij në këtë gjuhë “Kur Hrushovi kaloi pranë fshatit tonë”. – Intervistoi : Tomáš Lébr / Përgatiti materialin : Irena Toçi

  Intervistë e shkrimtarit Ylljet Aliçka në gazetë qendrore çeke, ISEDN,  me rastin e botimit të librit të tij në këtë gjuhë “Kur Hrushovi kaloi pranë fshatit tonë”.   Intervistoi : Tomáš Lébr     “Komunizmi juaj nuk mund të … Continue reading