TË PASHË NJË LOT – George Gordon BYRON / Përktheu në shqip Maksim Rakipaj

 

TË PASHË NJË LOT

George Gordon BYRON

 

Thashë se qaje – kur pashë një lot

Nga syt’e kaltër rrëshkiti poshtë;

Pastaj me vehte, se si m’u bë

U venit zafiri, nuk ndriti më,

Kur pashë të qeshje – dhe drit’ u bë;

Gjithçka u mbush me ngjyra, dritë

Nga gazi që lëshonin sytë

Ashtu si retë, atje tej, lart

Ëmbëlsisht dielli skuq e përflak,

Mbetet ende shkëlqim i tyre

Vjen mbrëmja – s’na hiqen prej syve.

Kështu buzëqeshja jote më ndrit

Të nxirë kur e kam këtë shpirt;

Diell i saj lë pas një flakërim

Që ndrin zemrën dhe shpirtin tim.

 

© Maksim Rakipaj

 

 

Maks Rakipaj

Përktheu në shqip Maksim Rakipaj

 

 

Irani dhe Bullgaria: Fodullëku për Fillimet e tyre Antike – Tomasz Kamusella, Universiti i St Andrews / Përktheu : Bardhyl Selimi

  Irani dhe Bullgaria: Fodullëku për Fillimet e tyre Antike   Tomasz Kamusella Universiti i St Andrews     Festimet e pakursyera të 1300 vjetorit të themelimit të të ashtuquajturës Perandori Bullgare kanë qenë një çështje kureshtare, tepër josocialiste, ngulitur … Continue reading

Regjisori që gdhend shpirtin e Çamërisë ( Portret i regjisorit Kujtim Gjonaj ) / Namik Selmani, shkrimtar

Regjisori që gdhend shpirtin e Çamërisë

( Portret i regjisorit Kujtim Gjonaj ) 

 

 

portret namik

Namik Selmani, shkrimtar

 

 

…Disa hapa me këmbë të zbathura në rërën e bregut të një deti është pa dyshim një etyd shumë jetësor artistik. Një detaj poetik që kërkon dhe shumë profesionistë që ta realizojnë në një xhirim. Pa dyshim dhe ta ideojnë.  Kërkon një sfond muzikor të denjë për këtë udhëtim sa të prekshëm dhe aq ëndërror. Pa dyshim dhe shumë simbolik. Është jeta që në të merr një Kod të veçantë tërë mister dhe dritë. Është dhe fati i Çamërisë sonë së dritëzuar në këto hapa me një këngë me një oi çame. Me një bulurimë, me një sokëllimë që zgjohet  thellë varreve të mbetur shkretë me një zgjim shpirtërash të atyre që kanë mbetur pas krahëve të disa brezave që kanë kaq shumë mall e dhimbje. Më tej dy fëmijë në një rrugë që shohin një bust njerëzor të një Mësuesi të Rilindasve. Hasan Tahsini. E dua historinë si një shpirt të madh si deti, si breg ku vijnë e shkojnë detarë, gjemi, pamporë, si kuaj të palodhur detesh, tragete apo dhe pelikanë të bukur, zgalemë, herë herë si  korba që  çukisnin trupat e të vdekurve që ecin drerjt ëndrrës,  pse jo dhe ëndrra sfinksiane, e rizgjuar here pas here që fluturon më larg e më shpejt se avionët që bredhin qiejve të botës. Me frikën se një ditë dikush mund t’i rrëzojë nga toka. Dhe më në fund një skenë, një detaj  që do ta kishin zili regjisorët e mëdhenj të botës shqiptare e më gjërë për natyrshmërinë dhe naivitetin e  moshës që do të ishte motivi më i madh i jetës së tij artistike qoftë ajo e shkruar në libra, në skenarë apo edhe në filmat e që, më vonë do ta ngjisnin në shkallët më të larta të nderit të një kombi në vitin kur Presidenti i Republikës do i jepte titullin më të madh  “Mjeshtër i Madh” ….Dikur kur ai ishte vërtet i vogël, në klasë të tretë fillore ai bëri një bisedë me ish mësuesen e tij  që do të ishte tharmi i një të ardhmeje të ndritur dhe i një drame që ai nuk e ishte lexuar që atëherë.  Emri i Hasan Tahsinit e ngacmonte si personzh natyrisht në botën e  tij fëminore dhe e pyet një ditë mësuesen:

-Mësuese, kush ka qenë Hasan Tahsini?

-Ka qenë një patriot, -i tha mësuesja dhe asnjë fjalë më tepër. Asgjë më shumë nuk  dinte ajo e bekuar.

Dhe ky mister që u shfaq në sytë qelqorë të këtij fëmije, këtij regjisori të ardhshëm do të bëhej jo vetëm tharmi për një film për të parë dhe për mbarë Çamërinë. Duhet thënë që në fillim dhe me zë të lartë. Nëse do të kishte një garë sa miqësore aq dhe zyrtare në fiksimin e historisë së Çamërisë në filma artistikë dokumentarë asnjë veç tij nuk e ka trajtuar kaq shumë kaq artistikisht e, mbi të gjitha, me kaq dashuri temën çame.  Me këtë mbresë lirie i mençuri,  shqiptardashësi dhe regjisor i përmasave kombëtare fitues i mjaft Çmimeve Kujtim Gjonaj ka të paktën 50 vjet që jeton. Jo vetëm si kureshtje po, mbi të gjitha, si artist qytetar.  Më vjen mirë që Çamëria ka zgjedhur këtë Ambasador të jashtëzakonshëm të shpirtit të saj në ekran në shkojmë në Betejën e Kujtesës këtë njeri të mirë e të aftë.

-Jam jugor,-e nis rrëfimin Kujtimi,-e Çamëria dhe çamët më kanë hyrë në zemër. Para se të isha gazetar, se të isha regjisor, unë isha dhe mbetem njeri, mbetem shqiptar që me çamët jemi një gjak, kemi motive të njëjta këngësh, vallesh. Kemi fëshfëritjen e ullinjve, vajin e shijshëm të ullirit, kemi urimet, përrallat, kemi dasmat, kemi odat, kemi butësinë njerëzore që dallohet në të gjithë jetët njerëzore të këtyre viseve.  Dhe kjo “Çamëri” e përbashkët pak nga pak e shumë natyrshëm erdhi brenda meje, brenda nesh. Duhet të më besoni se shokët më të mirë që kam aty dhe kam ende, kanë qenë dhe janë çamë. Kam qenë në lagjen “Hasan Tahsini” Një emër që çuditërisht kishte ardhur që nga koha e Zogut  dhe nuk ka ndërruar as dhe tani pas gati një shekulli.   Po aty njohu Fatmir Mingën, djalin e të paharruarit fisnikut Hasan Minga. Ka njohur Njazi Kapolin dhe familjen e tij ka njohur Mërgjyshët, mes të cilëve Nexhatin. Ishte një kat më poshtë me familjen e Mingajve dhe Kujtimi-djalë që po rritej që i vogël në atë shtëpi, në atë pallat, gëzonte me sukseset e tij edhe atë familje çame. Madje ai kujton se kur u martua dhe u fëmilua nënë Fajkaja u gëzua si ta kishte djalin e tij dhe i tha me shumë gëzim: “Shuqur more djalë, se të kam si djalin tim,  Shuqur që u shumove more Kujtim! Mos u mundo që të bësh atë pyetje të çuditshme nëse ai është zënë një ditë me ndonjë djalë çam. Harmonia e ka bërë atë bashkim loje mbresash, emocionesh që do të ishin “fabrika” ku ai më vonë do të investonte artin e tij të filmit. Ka njohur nga afër e ka pirë kafe është konsultuar sa e sa herë edhe një shkrimtar disident çam Bilal Xhaferrin. Atë shkrimtar  që dikur do të kishte një djep në fshtin që linda dhe unë. Në vitin 1992 shumë shkrime shumë skenarë studime mjaft prej tyre edhe me temën  çame. Duke parë si  në një film të bukur artistik të gjithë këtë kontribut,  të shkon mendja dhe ata ajo që nuk është bërë ende për ekranin filmik për Çamërinë. Ende ne nuk kemi një film artistik  për  Çamërinë të metrazhit të gjatë me aktorë të Kosovës Shqipërisë dhe të Maqedonisë. Nuk është vështirë që të bëhet dhe skenari. Tashmë pas 25 viteve problem çam ka më shumë dritë historike. Duhet të kujtojmë të gjithë se si një film me metrazh të shkurtër artistik në Kosovë si filmi  “SHOK” u ngjit deri  në majat e OSKARIT. Një gjë e tillë  mund të ishte po me kaq art edhe për temën çame. Tema çame me regjisorë të talentuar me aktorë që nuk i mungojnë këtij kombi,  dhe me shpenzime që i kanë munguar këtij lloji filmi.

Janë 50 filma shqiptarë ku Kujtim Gjonaj është ndër të tjera edhe regjisor, skenarist ose producent që të jep të drejtën të thuash “NJË JETË ME FILMIN DHE PËR FILMIN”. E kjo plotësohet edhe më shumë me punën si studiues, si pedagog, duke qenë për disa vite edhe si pedagog pranë kurseve të Kinostudios “Shqipëria e re”, për disa vite si drejtor  i AlbaFilm Studio. Brenda këtyre viteve që asnjëherë nuk mund të futen në kornizat e vërteta e të sakta të një shkrimi të një filmi ka qenë dhe mbetet edhe Çamëria. Në vitin 1986  do të filmonte 10 minuta për një çam fisnik si ishte Lad Muhedini.

që mund ta quajmë dhe librarin  e parë e Tiranës.

Me filmimin e këngës së Çelo Mezanit do të niste një cikël filmimesh për Çamërinë. Përtej genocidit që do të shprehej në filimin e bukur më të gjatin “Ëndrra e Çamërisë”.  Përherë e ka quajtur Çamërinë si një Palestinë të harruar të Ballkanit. Një term që dhe sot i rrëfen për dhimnbjen, por dhe krenarinë për historinë e lavdishme të saj.

Vite e largëta të moshës i kujtojnë se pas rrugicës ku kishte shtëpinë e ku kaloi fëmijërinë ishte dhe  “shkollën” e Çamërisë që e bëri atë përjetësisht një Mik të nderuar të Çamërisë.  Vinte miqësia më e madhe që ai ka patur ka qenë ajo me çamët edhe pse nuk kishte asnjë arsye që të harronte vendlindjen e tij sa epike aq dhe lirike si Tepelena. . Një miqësi që ishte test i pagabuar i një të ardhmeje që nuk ishte thjesht një tavolinë kafeje apo dhe menjë gotë të vogël pijeje përpara, por një art i pavdekshëm kombëtarv, një art që do të futej në pasurinë më të madhe të shpirtit të një kombi si kombi shqiptar që vazhdon ta ketë këtë krahinë si pengun më të madh.  Pas miqësisë  me Bilal Xhaferrin njohu dikur dhe një poet të njohur të persekutuar në burgjet e komunizmit si Bedri Myftari që, për disa vite ishte dhe kryetar i Shoqatës Politike Atdhetare “Çamëria”.  Poeti Bilal Xhaferri u fut në sa e sa biseda në shumë tekste të skenareve të filmave të tij. Pa dyshimm dhe të pjesëve filmike si detaje. Dikur miku I tij Muharrem Skënderi I kishte thënë me guxim pasi kishte lexuar librin e tij “ Krasta Kraus’ se proza e tij e sfidonte edhe atë të Kadaresë. Dhe filloi që në rini një lloj “ borxhi” që ai po ia jepte vetes dhe që do ta shlyente për një jetë të tërë. Borxhi i Çamërisë. Një tepelenas që i rrihte zemra fort dhe për të  do të fillonte gjurmimin artistik që në vitin 1973 kur për herë të parë shpërtheu me të gjithë ngjyrat e botës çame dolën te këngën e mrekullueshme e Çelo Mezanit të këndruar nga dhe me vallen e pavdekshme të Osman Takës të interpretuar nga Taip Madani. Në vitin 2000 me një marrëveshje shtetërore xhiron në Greqi një film për Ali Pashë Tepelenën, por që ai e shfrytëzio si mkohë që të bënte shumë xhirime për një film të ardhshëm për Çamërinë. I bukur film. Natyrisht që Ali Pashë Tepelena mbetet një figurë e rëndëshme edhe për çamët. Edhe pse nuk e ishte në skenar në ato ditë të ngjeshura ai i thotë operatorit: “Eja të hidhemi në Thesproti!”  Po, duhej xhiruar një “Çamëri “ e ardhshme e filmit “Ëndrra e Çamërisë” Kështu xhiroi plane nga Filati, Suli, Gumenica, Parga. Në Dodonë pa tërë ato vlera që ka krijuar kombi ynë. Piku kafe në breg të Akeronit për të cilin flet miti i lashëtësisë.  Këtë e bëri edhe kur xhironte filmin për Faik Konicën. Atë kohë ai mban mend dhe një incident që i ndodhi  me policinë greke që natyrisht edhe e vëzhgonte për atë që po bënin. Për fat policja ishte me origjinë shqiptare dhe mjaftoi vetëm me një heqje vërejtjeje “Kujdes kur të xhironi!” E kaloi butë situatën.  Kujton me nderim atë ditë të viti 2005 ku u promovua në Tiranë, në Durrës në Vlorë e në Sarandë filmi i tij si regjisor “Ëndrra e  Çamërisë”  që do të xhirohej në disa shtete deri në Amerikë. Nuk kishte ndodhur që një film dokumentar të kthehej tre herë me duartrokitje dhe me lotë të nxehtë të spektatorëve. Kam patur ta shoh këtë emocion kur e kam parë dhe vetë në trojet etnike si në Ferizaj, në Gjilan, në Preshevë, në Tetovë etj  Na thotë se marrja e titullit të lartë “Mjeshtër i Madh“ ishte edhe si propozim nga miqtë e tij të Shoqatës “Çamëria” me të cilët ai ka mjaft vite që bashkëpunon..

Para se të bënte filmin dokumentar me metrazh të gjatë për Çamërinë, bëri një film me titull “Përse”. Ishin shumë “përse” që viheshin në film dhe që kishin lidhje me historinë e Çamërisë.

Në mes të miqve artistë që ka patur si bashkëpunëtorë veçon skenaristin, shkrimtarin Enver Kushi me të cilin ka patur bashkëpunimet më të rëndësishme në filmat e tij.  Këtë lidhje artistësh  ai e ka edhe tek filmi i fundit që ka përgatitur dhe që pret që të zgjidhet prpblemi financiar. Është filmi për Dinejtë që kanë lënë gjurmë të mëdha në jetën politike, diplomatike e artistike të Shqipërisë, Perandorisë osmane, Francës etj

Ngjarja e fëmijërisë i vjen në kohë në kujtesë. Si tani kujton ditën kur pyeti mësuesen për Hasan Tahsinin. E vazhdoi këtë kureshtje në vitet e fundit me një veprim që ai e bëri në Stamboll. Kishte gjetur një libër të madh që Sami Frasëri e kishte shkruar për ish mësuesin e tij dhe të të gjithë rilindasve të tjerë Hasan Tahsini. E dërgoi dhe për ta përkthyer në shqip, pasi ishte në gjuhën turke. Para se të bënte filmin për Hasan Tahsinin ishin botuar disa libra madje me vëllime të tëra për të. Ibrahim Hoxha, Laurant Bica, Manushaqe Halili, pa folur për mjaft shkrime të veçanta dhe këngë popullore që i janë kushtuar atij. Veç gëzimit dhe krenarisë që po bënte këtë mision kujtese ai jetoi dhe dhimbjen e madhe kur pa në fshatin Niant ku a lindur ky rilindas Shtëpia Muze ishte ende e rrënuar dhe nuk dihet se kur do të ringrihet. Të paktën pas 20 viteve që kur ajo është prishur. Shtëpia dykatëshe e atdhetarit Hasan Tahsini, në fshatin Ninat, afër kufirit me shtetin grek, është pjesë e Çamërisë. Ajo u shpall dhe u përurua si muze në vitin 1985.  Pas viteve ’90 nisi shkatërrimi gradual i saj. Në vitin 1991 kjo shtëpi u bë strehë e turmave që mërgonin drejt shtetit fqinj, Greqisë, ku gjetën strehë edhe hajdutët e vandalët, të cilët dalngadalë ia grabitën objektet dhe orenditë me vlerë, duke “e zhveshur” këtë dëshmi të gjallë të jetës dhe aktivitetit të dijetarit, filozofit, astrologut, filozofit dhe politologut të madh. “Shtëpia e tij ishte djegur në ’97-n dhe për fat të keq nuk kishte akoma shenja për restaurimin e saj”, thotë regjisori Kujtim Gjonaj që ka bërë sa e sa filma për njerëzit e shquar të këtij kombi, po që është vetë një patriot i sërës së parë, është një çam më shumë se çamët.

Përtesj detajit të këmbëve të zbathura në një breg deti apo dhe i një dialogu të një fëmije që pyet me këmbëngulje për një njeri të rrallë të Çamërisë si Hasan Tahsini përherë kam parë nga larg e nga afër sytë e mbushur me një të nesërme të Çamërisë, por dhe të mbarë komnbit. Janë sytë e ndezur të Kujtim Gjonajt që e nis dhe e mbaron ditën e tij me sa e sa plane të afërta e të largëta për të gdhendur Monumentin artistik të kombit.

Tiranë. 27 mars 2016