Moderniteti i Migjenit përmes poetikave avangardiste / Nga: Xheni Shehaj

Moderniteti i Migjenit përmes poetikave avangardiste

– Peisazhe urbane

Qyteti i madh, metropoli i ka magjepsur gjithmonë poetët. Dritat, bulevardet, zhurma, shëtitjet mbrëmjeve e bëjnë qytetin  një botë më vete. Shëtitja në rrugët e tij është një nga motivet  më të pikasura të Baudelaire – it. Qyteti është një ansambël, një orkestër harmonike që gjallon, që merr frymë. Në ciklin Tabllo pariziane, Baudelaire merret kryesisht me qytetin, herë duke e përmendur, herë jo. Ai e përshkruan pothuajse në të gjitha oraret, herët në mëngjes, në mbrëmje, pasdite. Me këngën e një gjeli diku larg zgjohet Parisi plak.

“Kënga e largët e gjelit napën e brymës kish copëtuar;

një det i pamasë mjegulle ndërtesat lante e fshinte,

të dërrmuar prej bredhjeve beqarët ktheheshin në shtëpi.

Aurora veshur më të gjelbër dhe rozë, gjithë mërdhi,

vinte e shkiste mbi Senën pa jetë e tërë ngadalësi,

e si plak punëtor, duke lëbyrur sytë në çdo skutë,

  i zymti Paris mbi orenditë e veta dorën vinte butë”.[1]

Qyteti i Baudelaire – it lëviz pa ndërprerje. Ai të rrëmben duke të bërë skllav të tijin. Njeriu i zakonshëm, provinciali duhet të kapë e të ndjekë ritmin e metropolit. Në vëmendjen e Baudelaire – it është Parisi, Parisi me rrugët, bulevardet, automobilat, kabaretë, prostitutat, lypësit, damat, Luvrin, Senën, etj. Por Parisi nuk ofron vetëm kaq. Shëtitjet nëpër rrugët e tij janë një bekim për djajtë lakmitarë. Damat, vejushat, bëhen prè e vështrimit diabolik të poetit. Shikimi i tij endet në çdo cep të rrugës në kërkim të një shikimi femëror. Përmes një gjuhe memece, shkëmbehen mijëra fjalë. Mes spektaklit që qyteti ofron, turma, zhurma krijon mundësinë e një flirti.

Kështu lind motivi i turmës në qytetin e madh. Mes turmës së njerëzve dalin sytë, shikimi i asaj që poeti pikas.

“Masa është diçka kaq e brendshme tek Bodleri, sa më kot do të kërkohej përshkrimi i saj në veprën e tij. Masa e tij është gjithmonë në qytetin e madh, Parisi i tij gjithnjë i mbipopulluar. Në Tabllo pariziane mund të dëshmohet thuajse kudo prania e fshehtë e masës. Një masë kompakte lëviz përpara në figurat e Valles makabre. Me asnjë frazë, me asnjë fjalë nuk përmendet turma në sonetin Një kalimtareje. E megjithatë gjithçka vihet në lëvizje prej saj, sikundër veliera merr shtysë nga era”.[2]

Në poezinë Një kalimtareje, vejusha teksa kalon nëpër rrugët e qytetit bie në fushëshikimin e poetit. Ajo e ndjen shikimin e tij edhe pse ndodhet mes zallamahisë së rrugës. Duket se poeti është diku mes turmës dhe befas shokohet nga femra që po kalon para tij.

Rruga oshëtinte përreth me një zhurmë të përdalë,

e hollë, e gjatë, në të zeza, o ç’dhimbje përrallore,

një grua kaloi duke ngritur dorën madhështore,

e duke përdredhur të fundit të saj, çdo cep dhe palë.

Një vetëtimë… pastaj veç natë! – O bukuri që dot s’të zë,

që me shikimin tënd  befas jetës sime i dhe gjallëri”.[3]

Mes turmës i njohuri dhe i panjohuri përballen, ndeshen, flirtojnë. Qyteti dhe turma luajnë rol të rëndësishëm te Baudelaire. Edhe Migjeni e ka bërë pjesë të tijën qytetin dhe turmën. Sigurisht që këtu fjala nuk është më për Parisin  por për Shkodrën e viteve ’30 -të. Shkodrën do e gjejmë jo pak herë në prozat e Migjenit, po ashtu dhe praninë e turmës. Përsa i përket Migjenit, ai nuk e përdor motivin e turmës në poezi, e gjejmë në prozën e tij.  Poezia e Migjenit bart një pjesë të brendshme të cilën ai e ruan me fanatizëm, është tejet diskret, nuk përfshin turma njerëzish, përjashtim bën poezia “Ndeshja”. Aty sikur përfshihet një mori njerëzish që marrin vesh dashurinë e të rinjve.

“Dhe kështu në rrugë të madhe e shitme zemrën tonë

  njerëzve që vetëm një të përqeshun dhanë për të”.[4]

Kjo është e vetmja poezi ku poeti përmend një mori njerëzish. Ndërsa në prozë, ai ka përdorur jo vetëm turmën  por dhe qytetin. Shkodra, qyteti i lindjes do bëhej pjesë e shkrimeve të tij.

“Shkodra e bukur, mëkatare, me rrugët, portat, oborret  plot mister, me tregtizat, kafenetë, prostitutat, me kambanaret, minaret, procesionet, erotizmin e fshehtë, me bisedat pas darke, mondanitetin, lypësat, inteligjiencien, çmendurinë. Ky ishte qyteti që ai e donte “me një dashuri tragjike”, po të përdorim një shprehje të tij”.[5]

 

 

Është pikërisht kjo Shkodër që zë vend në prozat e poetit të ri. Në skicën Moll’e ndalueme Migjeni përmes spikatjes së disa elementeve kërkon të tregojë modernitetin e qytetit. Reklamat e kinemasë, këmbanat e kishës, xhamat e kartolerive, janë tregues të një qyteti që jeton. Rrugët, trotuaret janë të pranishme në prozën  A do qymyr, zotni?. Malësorja ka zbritur nga mali për të shitur qymyrin në qytet. Trotuari me bllok dyqanesh djathtas, ashtu dhe majtas.

Lajmet në gazeta, gazetashitësit nëpër  udhët e qytetit që reklamojnë lajmet më pikante (si çelja e arkapive), dyqanet, tregu janë tregues të një qyteti të madh e të populluar. Kudo gjejmë këso tiparesh në veprën e Migjenit. Natyrisht që një qytet i madh është i mbipopulluar. Tregu, rruga kryesore janë vende ku njerëzit enden  më së shumti. Migjeni e zhvendos turmën e vet në zemër të qytetit. Te skica Bukën tonë të përditshme falna sot  kemi një procesion që kalon mes për mes qytetit, ndërkohë që një tjetër turmë njerëzish  po i vështron.

Po kështu dhe te proza Në kishë  është e pranishme turma e besimtarëve që dëgjojnë meshën. Skica Moll’e ndalueme ka një turmë të padukshme e cila lëviz përgjatë rrugës ku punëtori i papunë bën ecejake. Një refren i qytetit tem  nis me përshkrimin e mëngjesit, njerëzit, automobilat, karrocat. Kalimtarët  janë prezent kur zotnia i jep një shuplakë lypësit.

“Kur mëngjesi përtërihet ndër rrugat e qytetit, rrezet e diellit fillojnë të ngatrrohen nëpër kambët e njerëzve, hijet e automobilave e karrocave fillojnë të rrëshqasin nëpër dhè – atëherë ndër trotuare ia filloj një refren”.[6]

Nga trotuaret e qytetit, nga mesi i turmës, gjindjes, lind një tjetër motiv, i cili bëhet kështu pjesëmarrës në veprën e Migjeni dhe Baudelaire – it. Është fjala për lypësin, figura e tij do të jetë ushqim për poezitë e tyre. Për Migjenin paksa më shumë pasi gjendja ekonomike e vendit i jepte shtysë këtij fenomeni. Le të shohim më nga afër se si kanë proceduar poetët  me këtë figurë.

 

  1. Figura e lypësit

Baudelaire dhe Migjeni, të dy i kanë kushtuar vargje lypësve. Baudelaire në poezinë Lypëses flokëkuqe ka vënë në qendër një vajzë, një vogëlushe, ndërsa Migjeni te Fragment, Në kishë, Zoti të dhashtë, ka në fokus një djalë. Pavarësisht  se të dy e kanë përdorur motivin e lypësit ka një ndryshim themelor. Baudelaire e vë theksin te bukuria që ka vajza dhe pse e veshur keq. Mendja e tij djallëzore fokusohet te trupi, te dëshira për ta pasur atë vajzë. Ai është gjithmonë gati të mëkatojë.

 

“Që nyjet e fustanit të zgjidhen pak nga pak

E të zbulojnë për të shpënë këdo në mëkat,

Ata gjinjtë e tu të butë e të bukur,

Si sy me diellin brenda futur”.[7]

Ka diçka djallëzore te poeti ndërsa tërësisht ndryshe e paraqet lypësin e tij Migjeni. Ai përqëndrohet te vuajtja e djaloshit, te jeta e ndyrë që ai bën. Kjo është dhe ajo që i ndan dy poetët: njëri nuk heq dorë nga dëshira për të mëkatuar edhe atëherë kur s’duhet (të zgjosh dëshirat seksuale ndërkohë që dikush të shtrin dorën!), tjetri është realist, vuan bashkë me lypësin. Migjeni e ravijëzon figurën e lypësit të vogël në tri mënyra.

Lypësi i Migjenit në prozën Zoti të dhashtë shkon derë më derë për të fituar ndoj send. Në prozën Në kishë lypësi del si vjedhës, i cili pasi ka marrë ato 6 lekë futet në kishë për t’i shpëtuar policit që e ndjek. Ndërsa te Një refren i qytetit tem, vjen fundi tragjik i lypësit. Rrotat e automobilave e qetësojnë njëherë e përgjithmonë.

Përmes figurës së tij, Migjeni kërkon të ndërgjegjësojë shoqërinë. Te ai zënë vend përballë njëri – tjetrit, lypësi dhe shoqëria. Dy pole të kundërta, varfëria nga një anë, komoditeti, pasuria, nga ana tjetër. Baudelaire fokusohet vetëm fizikisht te lypësja. Foleja e saj  e freskët sikur e thërret. Në asnjë varg nuk del se vajza kërkon lëmoshë, ndërkohë që lypësi i Migjenit flet “zotni, a po ma fal ndoj send?”. Mënyra se si e kanë sjellë këtë motiv poetët ndyshon fund e krye nga ajo e sho – shoqit. Njëri si pjesëtar i shoqërisë ku jeton është tërësisht realist, tjetri anon nga dëshirat e trupit.

Një tjetër motiv i përbashkët mes tyre është kllouni. Paljaço, figurë e lindur në cirk, por që më vonë u fut edhe në sfera të tjera të artit.  Figura e paljaços përdoret si simbol i shembjes së sistemit kulturor, ai është simbol i artistit modern. Kjo është çështja e radhës për të cilën do flasim në vazhdim.

 

  1. Figura e paljaços

Paljaço është një ndër figurat më qesharake por dhe më domethënëse të letërsisë. Ajo bart  një simbolikë të ngjeshur në vetvete. Baudelaire dhe Migjeni, si poetë modernë nuk mund ta linin të pashfrytëzuar këtë figurë.

 

 

“Il popolo in vacanza si riversava ovunque, traboccava, si scialava. Era uno di quei giorni di gran festa sui quali, per lunghi mesi, fanno conto i saltimbanchi, i giocolieri, gli esibitori di animali, i venditori ambulanti, per riparare ai giorni di magra dell’anno”.[8]

Baudelaire e trajton figurën e gaztorit  në Lo Spleen di Parigi  po ashtu dhe në prozën  Loloja dhe Venera. Këtu del kjo figurë e pikëlluar e ulur rrëzë një Venere kolosale.

“Është një nga ata bufonët vullnetarë që e kanë për detyrë t’i bëjnë të qeshin mbretërit kur u qepen keq Brerja e ndërgjegjes apo Mërzia”.[9]

Te Lo Spleen di Parigi  ai përshkruan se si kjo figurë është aq e dashur jo vetëm për fëmijët por dhe për të rriturit. Kllouni edhe nëse ndjehet i trishtuar duhet të tregojë anën e tij gazmore, lozonjare për të tërhequr publikun.

Edhe paljaço i Migjenit i tillë është, me maskë komike dhe thelb tragjik. Migjeni e ka futur këtë figurë jo vetëm në poezi por dhe në prozë (Tragjedi apo komedi), proza mbyllet me figurën e paljaços; “Qeshu, paljaço, ndërsa zemra të pëlcet!” Paljaço është i dyzuar mes dualitetit të së mirës dhe së keqes, së bukurës e të shëmtuarës, tragjikes dhe komikes. Pjesën më të madhe mes këtij tragjikomizmi e zë tragjedia. Ai e ka për detyrë të bëjë gjithkënd  të qeshë e vetë s’ka rëndësi nëse vuan. Ai është lodër  në duart e atij që e krijoi. Këtë motiv Migjeni e trajton dhe në poezinë Pesha e fatit.

“Me çalue n’anë  të djathtë, me çalue n’anë të majtë

Si paljaço i gjorë që kah t’ia mbajë s’di”.[10]

Jeta sipas Migjenit është gatuar e tillë që shkon herë majtas, herë djathtas, njësoj si kllouni. Paljaço është i detyruar të qeshë, ndërsa zemra i qan. Po kështu dhe paljaço i Baudelaire-it, nga jashtë ngjan i lumtur, i pispillosur me një kostum me ngjyra të ndezura e qesharak  por brenda është i trishtuar.

“Jam qenia njerëzore më e fundit dhe më e vetmuar, e mbetur pa dashuri e pa miqësi, qëndroj më poshtë sesa kafsha më e pazhvilluar”.[11]

Publiku natyrisht që pasi mbaron shfaqja largohet duke e lënë vetëm gaztorin. Në thelb të kësaj figure tragjikomike qëndron dualiteti. Migjeni e krahason jetën me paljaçon që ecën çalë – çalë. Edhe jeta ashtu rrotullohet, duke u anuar herë nga një anë e herë nga tjetra. Baudelaire e rimerr motivin në fjalën dhe në poezinë Muza e shitur. Teksa trishtimi mbyt, poetit i duhet frymëzimi i cili mesa duket luhatet. Ndaj dhe ai i drejtohet muzës duke e grishur që të vijë.

“Duhet patjetër që bukën e gojës për ditë ta fitosh,

ndaj edhe indiferent me të, Te Deum do këndosh,

e si shërbëtor temjanicën do shpërndash në kishë,

ose, si paljaçoja i uritur, talentin tënd  ke për ta ndarë,

e vajtimin duke fashitur, të buzëqeshësh do arrish,

që të mund të ndihet i dëfryer tërë ai publik vulgar”.[12]

Edhe Baudelaire shpreh dualitetin përmes figurës së kllounit: ose do jesh kështu, ose ashtu. Nëse do jesh klloun do të kesh këto disavantazhe sikur kërkon ta paralajmërojë muzën poeti. Nëse do jesh paljaço do të duhet të vendosësh një maskë, pas së cilës do fshehësh fytyrën e vërtetë, gjendjen e vërtetë se si ndjehesh.

 

– Revolta ndaj fesë

Në ndarjen që secili prej dy poetëve u ka bërë poezive është një cikël i veçantë që ka në themel revoltimin ndaj fesë. Baudelaire e ka titulluar  Revoltë  ndërsa te Migjeni e gjejmë këtë motiv në disa pjesë të shkrimeve të tij. Ajo çka na impresionon është revoltimi i tyre ndaj Zotit. Të dy ecin paralelisht në këtë pikë. Në themel të idesë së tyre qëndron paradoksi, ata nuk e mohojnë ekzistencën e Zotit por nga ana tjetër e shfuqizojnë atë, e nxjerrin Zotin të pafuqishëm për t’iu përgjigjur lutjeve, për të ndryshuar botën, etj.

Pavarësisht idesë paraprake të dy e ndërtojnë ndryshe raportin me fenë. Baudelaire është më i drejtëpërdrejtë, ai e thotë haptazi mendimin e tij mbi çështjen në fjalë dhe për më tepër nuk heziton të tregojë se është rreshtuar në anën e Satanit. Në ciklin Revoltë që përbëhet nga katër poezi shfaqet revolta e tij ndaj Krishtit.

Baudelaire për të dhënë mendimin e tij përmes krijimit artistik, merr si ndihmës historitë biblike, të cilat i japin dorë të ndërtojë poezitë. Në poezinë Rimohimi i Shën Pjetrit  poeti jep përshkrimin e vuajtjeve të Krishtit, të vrojtuara nga një sy ironik si ai i Baudelaire – it. Poezia ndërtohet sipas ngjarjes biblike në të cilën Jezusi heq e vuan, Pjetri një nga dishepujt e tij e mohon tri herë radhazi.

Pjetri mohon Jezusin

56 Por një shërbëtore e pa ulur pranë zjarrit, ia nguli sytë dhe tha: “Edhe ky ishte me të”.

57 Por ai e mohoi duke thënë: “O grua, nuk e njoh”.

58 Dhe pak më vonë e pa një tjetër dhe tha: “Edhe ti je nga ata”. Por Pjetri tha: “O njeri, nuk jam”.

59 Mbasi kaloi rreth një orë, një tjetër nguli këmbë duke thënë: “Në të vërtetë edhe ky ishte bashkë me të, sepse edhe ky është galileas”.

60 Por Pjetri tha: “O njeri, s’di ç’po thua”. Dhe menjëherë, ndërsa ai ende po fliste, këndoi gjeli”.[13]

Në pak rreshta kjo është ngjarja mes Pjetrit dhe Jezusit, ku Jezusi e kishte paralajmëruar më parë se Pjetri do ta mohonte tri herë para se të këndonte gjeli. Dhe në të vërtetë ashtu ndodhi. Baudelaire e rimerr këtë ngjarje dhe në figurën e Pjetrit ai vendos veten. Por para se ta bëjë këtë ndjek një linjë logjike sipas së cilës rezulton se Krishti ishte i pafuqishëm kundrejt torturave që romakët i bënë.

Krishti bëhet kështu protagonist dhe njëfarë bashkëbiseduesi pasiv me poetin. Baudelaire i drejtohet Jezusit sikur ta ketë përballë. Përmes retrospektivës, ai kërkon të risjellë në kujtimet e Krishtit varganin e vuajtjeve. Dhe këtë nuk e bën pa qëllim. Pafuqia e Jezusit për të bërë diçka, për të shpëtuar veten teksa ishte në kryq, e zhgënjeu Pjetrin (Baudelaire – in) duke i çuar ata drejt mohimit të këtij Zoti të pafuqishëm.

“Po atëherë kur shihje hyjninë tënde të blatohej,

me pështymën e rojeve e të pjatalarësve përçmim,

e kokën tënde, ku tërë Njerëzimi gjente strehim;

ndjeje nga gjëmbat e mprehtë thellë të shpohej”.[14]

Baudelaire e minimizon figurën e Krishtit. Edhe në strofat vijuese jepen vuajtjet e tij si për të theksuar dobësinë e Zotit Jezus. Strofa e fundit është shpallja e drejtimit që Baudelaire do të ndjekë. Sipas tij, veprimi, aksioni, (duke nënkuptuar këtu rebelimin, mosbindjen), nuk mund të ecë paralel me dlirësinë drejt së cilës na fton Jezusi. Ndaj Baudelaire bën si Pjetri, e mohon Krishtin duke refuzuar njëkohësisht edhe rrugën e tij.

“Veprimi s’mund të jetë kurrë motra e një ëndrre të dlirë,

po sa për mua, nga kjo jetë do të largohem pa lotë;

shpatën mund ta përdor e prej saj le të vdes në k’të botë!

Shën Pjetri e rimohoi Krishtin… Dhe bëri mirë!”.[15]

 

Një tjetër poezi ku ndjehet revolta fetare është dhe ajo me titull Abeli dhe Kaini. Edhe këtu në themel të poezisë qëndron një ngjarje me zanafillë në Dhjatën e Vjetër. Dy vëllezër që ndanë dhe njerëzimin në dy lloje njerëzish: raca e Abelit dhe raca e Kainit. Raca e Abelit janë ata që ndjekin urdhërimet dhe binden ndërsa raca e Kainit shkon në drejtimin e kundërt. Baudelaire nuk e ndryshon aspak kuptimin zanafillor të ngjarjes. Përmes çifteve antonimike ai vë përballë dy racat. Njerëzit si Abeli  janë të kompletuar, kanë bollëk dashuri, ata si Kaini janë të paplotësuar, të varfër, të vetmuar.

 

“Racë e Abelit, ha, pi dhe fli;

Zoti të buzëqesh kënaqësisht.

Racë e Kainit, me llucën në gji,

përpëlitu e vdis varfërisht”.[16]

 

Pjesa e dytë e poezisë duket si një rizgjim. Poeti nis e turfullon kundrejt Abelit dhe pasardhësve të tij. Ai kërkon t’i japë kurajo Kainit. Baudelaire është i bindur se raca e Abelit ka pësuar humbje, Djalli me ndjekësit e tij po triumfon.

“Racë e Kainit, e jotja detyrë,

tërësisht ende s’ka mbaruar.

Racë e Kainit, Zotin për t’hedhur në tokë,

ngjitu sa më parë drejt qiellit”.[17]

Edhe njëherë demostrohet pafuqia e Zotit. Baudelaire ka shpresë se Satani do e rrëzojë mbretërinë e Zotit. Pasardhësit e Abelit kanë humbur.

“Racë e Abelit, ja turpi yt në k’të botë:

Shpata është mundur prej hellit!”.[18]

Zoti është shpata, i mprehtë, i ashpër, i fortë. Por kjo shpatë (Zoti) është mundur nga helli (Djalli). Helli është një shkop i drejtë e i gjatë. Përmes këtyre dy metaforave, poeti jep artistikisht triumfin e Satanit dhe humbjen e Zotit.

Migjeni, edhe ai nuk mbetet pas mësuesit francez në lidhje me fenë, Zotin. Edhe ai e trajton këtë çështje në shkrimet e veta. Migjeni doli nga një seminar teologjik (Baudelaire vinte nga një familje katolike sipas së cilës dhe u edukua), por mesa duket feja la tek ai një shije të hidhur. Megjithatë në krahasim me Baudelaire – in, Migjeni është më i përmbajtur dhe më pak agresiv kundrejt fesë. Ndryshe nga Migjeni, Baudelaire është më antifetar, më i drejtëpërdrejtë në mendimet dhe zgjedhjet e tij në lidhje me fenë.

Ai e shpall haptazi kredon e tij, është dishepull i Djallit. Nuk trembet dhe as kompleksohet ta tregojë këtë. Arrin deri aty sa i thur lavde Satanit, i ngjit epitete tepër kuptimthënëse si; Princ i lartë, Mbret i madh, Baba i adoptuar. Njerëzit e Baudelaire – it blasfemojnë kundra Zotit, njerëzit e Migjenit janë të vegjël, s’kanë guxim, ata vetëm luten me shpresën se Ati do i dëgjojë.

 

“Po ç’bën vallë Zoti me këto mallkime gjithë vrer,

që ngjiten për ditë drejt të dashurve Serafinë?

 

Në një zhurmë t’ëmbël, zërat që ngjizin blasfeminë,

ai i zbut, si një tiran i nginjur me mish e me verë”.[19]

Migjeni është zëdhënësi i tyre, ai ndodhet në një kastë me popullin. Njerëzit e Migjenit nuk nxjerrin zë, ata vetëm luten. Migjeni merr vetë përsipër të blasfemojë duke parë padrejtësitë shoqërore.

“Notojnë xhamiat dhe kishat nëpër kujtime tona,

e lutjet pa kuptim e shije përplasen për muret e tyne

dhe nga këto lutje zemra Zotit ende s’iu thye,

por vazhdoi të rrahi ndër lodra dhe kumbona”.[20]

Baudelaire bën protagonist të poezive të tij figura të rëndësishme biblike, ndërsa Migjeni i përgjithëson, nuk flet në veçanti. Baudelaire përmend Krishtin, Pjetrin, Satanin, Abelin, Kainin, Serafinët. Migjeni ka si kryefjalë zotin, priftin, hoxhallarët. Në Poemën e mjerimit, përmes një paralelizmi poeti tregon gjendjen e mjeruar të popullit dhe begatinë e priftërinjve e hoxhallarëve. Mjerimit të njerëzve u bëjnë karshillëk kryqet e minaretë. Figura e priftit luan një rol të rëndësishëm në poezitë dhe prozat e Migjenit.

Prifti u bën moral njerëzve, i këshillon  por edhe i frikëson duke u folur për dënimet e botës së përtejme. Kur pullazi i shtëpisë u shemb edhe ra duke zënë poshtë njeriun, prifti e jep shpejt shpjegimin për ngjarjen.

“Kështu nën kambë të randë të zotit t’egërsuem –

thotë prifti – vdes ai që çon  jetë të dhunuem”.[21]

Figurën e priftit e gjejmë dhe te skica Në kishë. Këtu, prifti zhvendoset në ambjentin e vet të përditshëm, në kishë ku dhe mban meshën. Besimtarët, të cilët Migjeni i paraqet hipokritë e fals, kanë ardhur të dëgjojnë meshën. Fjala e priftit nis me formulën e përdorur nga Krishti ‘në të vërtetë po ju them’. Por në kishë ndodhet dhe një mysafir i paftuar ‘lypësi i vogël’, i cili rri fshehur e dëgjon fjalët e padres.

“Vërtet, me të vërtetë po ju tham, – brumbullon padreja prej së nalti dhe shi e breshën e lëshon mbi mkatarët”.[22]

Prifti flet duke u munduar  të çojë besimtarët drejt rrugës së drejtë. Dhe fjalët e tij kanë efekt por lypësi revoltohet ndaj tij, Zotit e kujtdo. Figura e priftit na jepet superiore karshi popullit të thjeshtë. Ai është zëdhënësi i Zotit në tokë dhe e përdor në favorin e tij këtë fakt. Sfera fetare del dhe në prozën Bukën tonë të përditshme falna sot…

Këtu Migjeni procedon krejt ndryshe nga sa pamë më lart. Situata është e njëjtë, kisha mban qëndrimin e saj në dukje dashamirës, populli është në mjerim të skajshëm, të pasurit fshihen pas petkut fetar ndërkohë që brenda janë të kalbur.

Nëpër rrugët e qytetit kalon një procesion i cili i sjell ndërmend zotit Filip kohën kur ishte i ri dhe devotshmërinë e të rinjve të kohës së tyre.

“Kumbonët lëkundeshin, lëshojshin tinguj të cilët zvarriseshin nëpër rrugat e qytetit, lëmojshin pullazet e shtëpive, futeshin nëpër vrima, dritore e dyer dhe ftojshin: mos e harroni shtëpinë e Zotit”.[23]

Proza në fjalë është rasti tipik ku tregohet se njerëzit e kohës kur shkroi poeti gënjeheshin nga feja, nga premtimi i botës së përtejme ku i vuajturi në këtë jetë do gëzonte në jetën tjetër.

“Migjeni e sheh religjionin si thyesin e vullnetit të njeriut. Besimi në zot e privon njerinë nga vlera e tij më e madhe: revolti. Besimi në zotin e bën njeriun vegël të huaj, në vend se të ishte armë për mbrojtjen e vet, për mbrojtjen e lirisë dhe dinjitetit personal”.[24]

Një tjetër episod  që sinjalizon nënshtrimin ose më saktë budallepsjen e njerëzve është kur nana e Lilit për t’i hequr mendjen djalit nga ushqimi që mungonte nis e i mëson një uratë.

“Ati ynë që rri në qiell, shejtnue qoftë emni i yt, të mbrijë mbretnimi yt, të bahet vullneti i yt sikur në qiell edhe në tokë…”.[25]

Migjeni siç edhe vërehet, ndryshe nga Baudelaire vë në dukje devocionin e njerëzve të kohës së tij. Baudelaire nuk merret tepër me popullin, ai e ka problemin gjetkë. Është vetë ai që nuk ndjehet rehat me fenë. Sigurisht që këtu rol të rëndësishëm luan dhe zhvillimi i popullit shqiptar aso kohe si dhe atij francez. Francezët si më të zhvilluar i kishin bërë llogaritë me Zotin. Ndërsa në Shqipëri ishte ende gjallë fryma fetare.

Për ta mbyllur do theksonim se revolta e Migjenit ka karakter shoqëror, ai e ndjen si detyrë të flasë, të kritikojë në emër të shoqërisë. Përmes personazheve  poeti  sjell  zërin e njerëzve. Baudelaire është individualist, në poezitë e tij spikat rebelimi, revolta por duke u nisur nga UNI. Zotit të Migjenit ashtu si dhe atij të Baudelaire – it i kanë shteruar forcat. Njeriu s’di më kush është zot. Zoti ka perënduar dhe bashkë me të edhe besimi i njerëzve.

 

PËRFUNDIME

Në fund të këtij punimi kemi nxjerrë disa konkluzione, të cilat do i parashtrojmë më poshtë. Pikë së pari duhet ritheksuar se Migjeni dhe vepra e tij janë një gur themeli tejet i rëndësishëm në historinë e letërsisë shqipe. Si e tillë, kjo krijimtari ka qenë kurdoherë nën fokusin e studiuesve. Çdo periudhë kohore ka ndikuar në trajtimin që i është bërë veprës. Gjatë regjimit komunist pikëvështrimet e studiuesve për veprën e Migjenit lidheshin drejtpërsëdrejti me substancën përmbajtësore, duke mënjanuar kështu estetikën, substancën e shprehjes, mjetet stilistike, ornamentale që formësonin veprën.

Një hap i rëndësishëm do ndërmerrej pas komunizmit. Kritikët letrarë nisën ta shihnin Migjenin nën një tjetër optikë. Filloi një lloj balancimi i asaj që quhej formë / përmbajtje. Pipa me shokë nisën të bënin përqasjet e para mes poetit tonë dhe modeleve të huaja. Shpërtheu ‘moda’ e rrymave letrare tek të cilat kërkonin t’i gjenin vend veprës së Migjenit. Futurizmi, simbolizmi, ekspresionizmi, krepuskolarizmi, e shumë të tjera u bënë kryefjala e studimeve migjeniane. Emra të njohur të letërsisë botërore do viheshin përballë poetit shqiptar.

E gjithë kjo situatë e krijuar do të sillte përshtjellim në lidhje me testamentin letrar të Migjenit. Duke gjetur vazhdimisht pika takimi, paralele, kritikët krijuan një lloj konfuzioni i cili vazhdon edhe sot. Ndoshta ‘fajet’ për këtë i ka vetë vepra, e cila duket se bart elemente, tipare, nga rrymat më në zë të kohës kur shkroi poeti. Gjejmë aty tipare ekspresioniste, krepuskolare, simboliste, futuriste. Tipare që janë huazuar por nga ana tjetër janë përshtatur ashtu si ka dashur krijuesi. Kështu ka ndodhur me tiparet futuriste në veprën e tij, ku siç dhe e kemi theksuar ai mori diçka nga futurizmi italian por duke lënë pas ekstremizmin nacional që i karakterizonte futuristët italianë.

Një çështje tjetër ka qenë ajo mes Migjenit dhe Majakovskit. Edhe këtu ka disa pika ku jo gjithçka përputhet. Fryma revolucionare mbizotëron më shumë tek poeti rus, ndërsa Migjeni është më i tërhequr. Ballafaqimi me Majakovskin i shkon për shtat kritikëve sociorealistë, të cilët e vënë theksin veçanërisht tek revolucionarja. Ata do ishin të interesuar ta rreshtonin Migjenin në radhët e poetëve socialistë. Megjithatë, me përjashtim të disa pikëtakimeve të vogla duket se dy poetët nuk i lidh asgjë tjetër.

 

Baudealire – Migjen, është çështja e fundit e shtruar në këtë punim, por jo më pak e rëndësishme. Migjeni e konsideronte veten nxënës të francezëve, i kishte lexuar, i njihte ikonat e letërsisë franceze. Natyrisht që më shumë paralele janë gjetur mes tij dhe Baudelaire – it, veçanërisht përsa i përket figurës femërore dhe revoltës ndaj qiellit.  Nuk mund të themi se poeti ynë ka imituar besnikërisht mjeshtrin francez. Të dy kanë proceduar sipas origjinalitetit të tyre.

Do të donim ta mbyllinm këtë punim me një citim:

“Duket se arti i Migjenit e ndien veten ngushtë brenda një harte politike. Është një art që nuk synon kombin, por njeriun. E rëndësishme është se Migjeni krijoi në shqip një vepër të përmasave të tilla, që u përgjigjet denjësisht shprehjeve artistike të dhjetëvjeçarëve të parë të shek. XX”.[26]

[1] Sharl Bodler, Lulet e së keqes, Tiranë, Shtëpia botuese “Plejad”, 2004, f. 115.

[2] Ëalter Benjamin, Iluminacione, “Korbi”, f. 198 – 199.

 

[3] Sharl Bodler, Lulet e së keqes, Tiranë, Shtëpia botuese “Plejad”, 2004, f. 104.

[4] Millosh Gjergj Nikolla, Vargjet e lira dhe novelat e qytetit të veriut, Tiranë, Shtëpia botuese “Migjeni”, 2009, f. 43.

[5] Ismail Kadare, Ardhja e Migjenit në letërsinë shqipe, Tiranë,  Shtëpia botuese “8 Nëntori”, 1991, f. 23 – 24.

[6] Millosh Gjergj Nikolla, Vargjet e lira dhe novelat e qytetit të veriut, Tiranë, Shtëpia botuese “Migjeni”, 2009, f. 67.

 

[7] Sharl Bodler, Lulet e së keqes, Tiranë, Shtëpia botuese “Plejad”, 2004, f. 96.

 

[8] Charles Baudelaire, Opere, Lo spleen di Parigi, Milano, Mondadori, f. 404.

[9] Sharl Bodler, Lulet e se keqes, Tiranë, f. 115 – 116.

[10] Millosh Gjergj Nikolla, Vargjet e lira dhe novelat e qytetit të veriut, Tiranë, Shtëpia botuese “Migjeni”, 2009, f. 33.

[11] Sharl Bodler, Lulet e së keqes, Tiranë, f. 116.

 

 

[12] Sharl Bodler, Lulet e së keqes, Tiranë, f. 30.

[13] Bibla, Dhjata e Vjetër dhe Dhjata e Re, Tiranë, “Shoqëria Biblike Shqiptare”, Ungjilli sipas Lukës, 2002, f. 95.

[14] Sharl Bodler, Lulet e së keqes, Tiranë, Shtëpia botuese “Plejad”, 2004, f. 129.

[15] Sharl Bodler, Lulet e së keqes, Tiranë, Shtëpia botuese “Plejad”, 2004, f. 130.

[16] po aty, f. 130.

[17] Sharl Bodler, Lulet e së keqes, Tiranë, Shtëpia botuese “Plejad”, 2004, f. 131.

[18] po aty, f. 131.

[19] Sharl Bodler, Lulet e së keqes, Tiranë, Shtëpia botuese “Plejad”, 2004, f. 129.

[20] Millosh Gjergj Nikolla, Vargjet e lira dhe novelat e qytetit të veriut, Tiranë, Shtëpia botuese “Migjeni”, 2009, f. 19.

[21] po aty, f. 13.

[22] Millosh Gjergj Nikolla, Vargjet e lira dhe novelat e qytetit të veriut, Tiranë, Shtëpia botuese “Migjeni”, 2009, f. 78.

[23] po aty, f. 148.

[24] Mensur Raifi, Fan. S. Noli dhe Migjeni, Prishtinë, Shtëpia botuese “Rilindja”, 1979, f. 153.

[25] Millosh Gjergj Nikolla, Vargjet e lira dhe novelat e qytetit të veriut, Tiranë, Shtëpia botuese “Migjeni”, 2009, f. 153.

[26] Blerina Suta, Pamje të modernitetit në letërsinë shqipe. Proza e shkurtër e Koliqit, Kutelit dhe Migjenit, Tiranë, Shtëpia botuese “Onufri”, 2004, f. 163.

 

Nga: Xheni Shehaj

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s