Kapitulli “Dëbimi nga parajsa” – ELIAS KANETI  Gjuha e shpëtuar – Histori e një rinie” ( Vepër autobiografike) / Përktheu nga orgjinali: Aristidh Ristani

ELIAS KANETI  Gjuha e shpëtuar – Histori e një rinie” ( Vepër autobiografike) 

Kapitulli

“Dëbimi nga parajsa”

Në maj të vitit 1921 nëna erdhi të më takonte. E shpura në kopsht dhe i tregova gjithçka që po lulëzonte. E ndjeva që ishte në humor të keq, dhe u mundova ta sillja në qejf me aromat e luleve. Por as që afrohej t’u merrte erë, vazhdonte të heshtte me ngulm, dhe u shqetësova kur pashë që flegrat e hundës nuk i lëviznin fare. Te cepi i fushës së tenisit, ku s’na dëgjonin dot të tjerët, më tha:

“Pa ulu këtu!” Pastaj u ul edhe vetë. “Tani kjo histori mori fund!”, shtoi papritur e pakujtuar, dhe e kuptova ku rrihte çekani. “Duhet të largohesh së këtejmi. Po budallallosesh fare!”
“S’dua të iki nga Cyrihu. Më pëlqen ky qytet. Këtu e di përse rroj në këtë botë.”
“Përse rron në këtë botë! Për Mazaçon e për Mikelan-xhelon! Ti kujton se kjo është bota! Lulka për të pikturuar, ‘foleja e trumcakut’ ku punon zonjusha Mina. Këto vajzat e reja dhe tërë ato dhelkat që të bëjnë. Njëra më e respektueshme e më e devotshme se tjetra. Fletoret e tua mbushur citë me filogjenezën e spinaqit. Kalendari i Pestalocit, ja cila është bota jote! Njerëzit e shquar që shikon duke shfletuar kalendarin. E ke pyetur veten ndonjëherë nëse ke të drejtë të veprosh kështu? Për këta njerëz ti di vetëm anën e këndshme, lavdinë e tyre, por a e ke pyetur veten vallë si kanë jetuar? Mos kujton se kanë ndenjur në ndonjë kopsht të bukur, siç po bën ti tani, midis luleve e pemëve? Mos kujton vallë se jeta e tyre ka qenë aromë lulesh? Librat që ti lexon! Konrad Ferdinand Majeri yt! Ato tregimet historike! E ç’gjë të përbashkët kanë tërë këto me jetën e sotme? Ke lexuar dy gjëra për Natën e Shën Bartolemeut e për Luftën Tri-dhjetëvjeçare dhe kujton se e di ç’është jeta? Ti nuk di asgjë! Asgjë! Jeta është diçka krejt tjetër. Është diçka e tmerrshme!”

Tani i nxori të gjitha. Antipatinë ndaj shkencave të
natyrës: i entuziazmuar nga rregullsia e botës, nga mënyra si shfaqej kjo rregullsi në strukturën e kafshëve e të bimëve, në letrat që i dërgoja i pata shkruar se ishte gjë e bukur të dalloje diçka të qëllimshme prapa tërë këtyre gjërave, dhe asokohe isha i sigurt, madje shumë i sigurt , se kjo diçka e qëllimshme qe gjë e mirë.

Por ajo nuk besonte që bota ishte e rregulluar mirë. S’kishte qenë kurrë besimtare dhe nuk qe aspak tip i tillë që të pajtohej me gjendjen ekzistuese. Nuk e mposhti dot kurrë tronditjen e fortë shpirtërore që i shkaktoi lufta, kjo tronditje i vazhdoi edhe gjatë periudhës që ndenji në sanatorium, ku kishte njohur njerëz që vdisnin, si të thuash, para syve të saj. Për këto gjëra nuk fliste kurrë me mua, kjo qe ajo pjesë e përvojës së saj që ma mbante të fshehur, por prapë e kishte pjesë të jetës së vet, dhe nuk mbetej pa i lënë gjurmë.

Akoma më tepër nuk honepste dhimbshurinë time për kafshët. Antipatia e saj ndaj tyre qe aq e madhe, saqë kur bisedonte me mua për këtë çështje i lejonte vetes edhe talljet më mizore. Në Kandershteg, gjatë rrugës që shpinte në hotelin tonë, pashë një ditë një viç të vogël që po e tërhiqnin me forcë. Kafsha kundërvepronte në çdo hap, dhe kasapi, që e njihja si fytyrë, po lodhej me të, ndërsa unë nuk merrja vesh ç’po ndodhte; nëna ishte pranë meje dhe më shpjegoi me qetësinë më të madhe se po e çonin për ta therur. Fill pas kësaj erdhi ora e drekës, dhe, kur u ulëm në tryezë për të ngrënë, nuk pranova të haja mish. Vazhdova kështu për disa ditë me radhë, dhe ajo u inatos; një ditë mora mustardë për t’u dhënë lezet zarzavateve, kurse nëna më tha duke vënë buzën në gaz: “E di me se bëhet mustarda? Me gjak pule.” Më çoroditi fare, nuk i rashë në erë ironisë së saj; kur e kuptova, më kishte vënë përfund dhe tha: “Kështu e ka jeta. Ti je si puna e atij viçit të vogël, edhe ai duhet të dorëzohet më së fundi.” Nuk i zgjidhte me delikatesë mjetet që përdorte. Në këtë gjë ndikonte edhe bindja e saj se hovet shpirtërore duhej t’u kushtoheshin vetëm qenieve njerëzore dhe se, po t’i shtrije në mbarë krijesat e gjalla, do ta humbisnin forcën e tyre, do të vagëlloheshin e do të bëheshin të paefektshme.

Një gjë tjetër që ajo s’i besonte qe lirika. I vetmi interesim që pati treguar ndaj lirikës kishte të bënte me “Les Fleurs du Mal”* të Bodlerit, por kjo varej nga natyra e veçantë e marrë-dhënieve që kishte me zotin profesor. Në poezi e bezdiste ngushtësia e kësaj forme të shprehjes, mendonte se poezitë mbaronin si tepër shpejt. Njëherë tha se poezitë shërbenin për të të vënë në gjumë, tekefundit nuk ishin gjë tjetër veçse këngë djepi. Të rriturit duhej të hiqnin dorë nga këto ninanana, vetëm përçmim mund të ndieje ndaj njerëzve që mbeteshin akoma të dhënë pas tyre. Besoj se mendonte që pasioni në lirikë kishte një intensitet tepër të ulët. Pasionit i jepte shumë rëndësi dhe e quante të besueshëm vetëm në dramë. Shekspiri ishte, sipas mendimit të saj, mishërim i natyrës së vërtetë të njeriut, tek ai nuk gjeje asgjë të mpakur ose të zbutur.

Duhet pasur parasysh se vdekja e kishte tronditur po aq fort sa edhe mua. Ishte njëzet e shtatë vjeçe kur im atë vdiq papritur. Kjo ngjarje ia ndrydhi shpirtin gjatë tërë jetës së mëvonshme, domethënë edhe për njëzet e pesë vjet të tjerë, dhe pësoi shumë metamorfoza, por të gjitha kishin përherë të njëjtin burim. Në këtë gjë, pa e kuptuar as unë, nëna ka qenë model për ndjenjat e mia. Lufta mishëronte shumëfishimin e kësaj vdekjeje, shndërrimin absurd në dimensione masive.

Kohët e fundit iu shtua tërë këtyre edhe frika e saj se ai mjedis i përbërë kryesisht prej grash mund të ndikonte për keq në jetën time. Si mund të bëhesha burrë vetëm nëpërmjet dijes, e cila po më tërhiqte gjithnjë e më shumë? Ajo e përçmonte seksin e vet. Heroi i saj nuk qe ndonjë grua, ai hero ishte Koriolani.

“Bëmë gabim që ikëm nga Vjena”, më tha. “Ta kam bërë tepër të lehtë jetën. E pashë Vjenën pas mbarimit të luftës dhe e di unë si qe katandisur.”

Ishte një nga ato skena ku mundohej të rrënonte gjithçka që kishte ndërtuar tek unë për vite të tëra përpjekjesh plot durim. Në mënyrën e vet qe njeri me shpirt revolucionar. Besonte te ngjarjet e papritura, që shpërthejnë ashtu befas dhe ndryshojnë pa mëshirë tërë yjësitë edhe te qeniet njerëzore.

U inatos keq sidomos kur i tregova për dy hidroplanët që ishin rrëzuar në liqenin e Cyrihut, mu pranë shtëpisë sonë. Këto dy fatkeqësi patën ndodhur në një interval prej tetë ditësh nga njëra-tjetra, në vjeshtën e vitit 1920, dhe i pata shkruar për to i tmerruar e i tronditur. E indinjoi sidomos lidhja me liqenin, të cilit i jepja aq shumë rëndësi. Sipas saj, ato vdekje duhej të kishin qenë diçka poetike për mua. Dhe më pyeti tërë qesëndi mos pata shkruar edhe ndonjë poezi për to.

“Po të kisha shkruar, nuk do të ta mbaja fshehur”, iu përgjigja.

Ajo vërejtje ishte e padrejtë, sepse me të bisedoja për
gjithçka. Pastaj shtoi: “Mendova se mos të kishte frymëzuar ai Mërikja yt”, dhe më përmendi poezinë “Mos e harro, o shpirt!”, që ia pata lexuar njëherë. “Je kredhur gjer në fyt në idilin e liqenit të Cyrihut. Dua të të largoj së këtejmi. Këtu të pëlqen shumë çdo gjë. Je bërë i butë e sentimental si ato lëneshat e tua plaka. Mos vallë kërkon të bëhesh edhe piktor lulkash?”

“Jo, më pëlqejnë vetëm profetët e Mikelanxhelos.”
“Po, e di që të pëlqen Isaia. Ma ke thënë. Si mendon se ka qenë ky Isaia?”
“Është grindur me Perëndinë”, u përgjigja unë.
“Po a e di ç’do të thotë kjo? A e ke idenë ç’kuptim ka?”
Jo, nuk e dija. Dhe e qepa gojën. Befas më erdhi shumë turp.
“Kujton se gjithë puna është të mbash gojën gjysmë të hapur e të vështrosh tërë zymtësi? Ja, ky është rreziku i tablove. Shndërrojnë në poza të ngrira diçka që zhvillohet pareshtur, që vazhdon gjatë, që s’mbaron kurrë.”
“Edhe Jeremia është pozë?”
“Jo, nuk është pozë, as Isaia dhe as Jeremia nuk janë poza. Por për ty shndërrohen në poza. Ti kënaqesh kur ke mundësi t’i sodisësh. Kështu i kursen vetes gjithçka që do të duhej ta përjetoje vetë. Ky është rreziku i artit. Tolstoji e dinte këtë gjë. Akoma je një hiç dhe të thotë mendja se je si gjithçka që ke lexuar në libra ose që ke parë nëpër tablora. S’duhej të ta kisha ngjallur kurrë dashurinë për librat. Dhe tani, me vilën “Jalta”, është shtuar edhe piktura. Edhe këtë kishe mangët. Je bërë gllabërues librash dhe mendon se të gjithë kanë të njëjtën vlerë. Filogjeneza e spinaqit dhe Mikelanxheloja. Gjer më tani nuk ke nxjerrë vetë as shpenzimet e një dite të vetme në jetën tënde. Për çdo gjë që ka të bëjë me këtë anë të jetës, ke në majë të gjuhës vetëm një fjalë: tregti. E përçmon paranë. Përçmon punën që bëhet për t’u fituar paraja. Por a e di që parazit je ti dhe jo ata që i përçmon?”

Mbase kjo bisedë e tmerrshme shënoi edhe fillimin e prishjes sonë, por gjatë kohës që po zhvillohej kjo bisedë as që e ndjeva fare një gjë të tillë. Mendoja vetëm për justifikimin në sy të saj. Nuk doja të ikja nga Cyrihu. E kuptova se në bisedë e sipër kishte vendosur të më largonte së andejmi, të më shpinte në një mjedis “më të vështirë”, që ta kishte edhe vetë nën kontroll.

“Ke për ta parë që s’jam parazit. Kam aq krenari sa të mos jem i tillë. Dua të jem njeri.”
“Njeri me kontradiktat e veta! E ke gjetur vërtet bukur këtë shprehje! Do të ishte mirë ta dëgjoje veten kur e thua. Sikur ke shpikur barutin. Sikur ke bërë një Zot e di se çfarë dhe tani duhet të pendohesh për të. S’ke bërë asgjë. As shpenzimet për të fjetur një natë të vetme në atë papafingon tënde nuk i ke nxjerrë vetë. Librat që lexon i kanë shkruar të tjerë për ty. Zgjedh atë që të pëlqen dhe përçmon gjithçka tjetër. Kujton vërtet se je njeri? Njeri është ai që lufton për të jetuar. Je ndodhur ndonjëherë në rrezik? Të ka kërcënuar njeri? Nuk t’i ka thyer hundët askush. Dëgjon për ndonjë gjë që të pëlqen dhe e merr fare lehtë, edhe pse nuk të takon. Njeri me kontradiktat e veta! Akoma nuk je njeri. Je një hiç. Një llafazan s’mund të quhet njeri.”
“Nuk jam llafazan. Kur them diçka, e them se jam i bindur.”
“E si mund të jesh i bindur për diçka? Gjer më tani ti nuk di asgjë. Vetëm ke lexuar. Flet për tregtinë dhe nuk e di fare se ç’është. Ti kujton se tregti do të thotë vetëm të mbledhësh para me lopatë. Por, para se të arrish këtu, duhet të vrasësh trutë, duhet të të pjellë mendja gjëra që ti s’e ke idenë fare. Duhet të njohësh njerëzit dhe të arrish t’i bindësh për diçka. Ashtu kot s’të jep njeri asgjë. Mos vallë të thotë mendja se mjafton të mashtrosh njerëzit për diçka dhe kështu ia dole mbanë? Në këtë mënyrë do të ishte lehtë të shkoje larg!”
“S’më ke thënë kurrë që i admiron këto gjëra.”
“Mbase nuk i admiroj, mbase ka gjëra të tjera që i admiroj më shumë. Por në këtë çast po flas për ty. Ti nuk ke fare të drejtë të përçmosh ose të admirosh diçka. Së pari duhet të njohësh realitetin. Duhet ta provosh çdo gjë në lëkurën tënde. Të të marrin nëpër këmbë dhe të tregosh se je në gjendje ta mbrosh veten.”
“Këtë po bëj. Ja, tani me ty.”
“Po, por me mua e ke lehtë, sepse jam grua. Mes burrash është ndryshe. Ata s’të dhurojnë asgjë.”
“Po mësuesit? Mos vallë nuk janë burra?”
“Po, po, por këtu kemi të bëjmë me një mjedis artificial. Në shkollë je i mbrojtur. Nuk të marrin seriozisht si individ. Për mësuesit je një djalosh që duhet ndihmuar akoma. Shkolla nuk ngre peshë në këtë rast.”
“Por kundër dajës e mbrojta veten. S’ma ktheu dot mendjen.”
“Ajo qe vetëm një bisedë e shkurtër. Sa kohë ke ndenjur me dajën? Më parë do të duhej të rrije njëherë me të, në ndërmarrjen e tij, ditë për ditë, orë për orë, dhe pastaj mund të shihej në je i zoti ta mbrosh veten. Te Shpryngli s’bëre gjë tjetër veçse pive kakaon që të dha, pastaj u ngrite dhe ike: ja, kjo qe e tërë bëma jote.”
“Natyrisht, në ndërmarrjen e vet ai do të ishte më i forti. Atje mund të më komandonte e të më përplaste herë andej e herë këtej, sipas qejfit. Dhe për asnjë çast nuk do të më shqiteshin nga sytë poshtërsitë e tij. Mirëpo nuk do të arrinte dot kurrë të ma mbushte mendjen të hyja në ndërmarrjen që drejton. Këtë po ta them me siguri të plotë.”
“Ndoshta. Por këto i ke akoma vetëm llafe. Me vepra nuk ke dëshmuar asgjë.”
“Mos vallë është faji im që s’kam pasur akoma rast të dëshmoj gjëra të tilla? E ç’mund të dëshmoj unë në moshën gjashtëmbëdhjetëvjeçare?”
“Vërtet që s’mund të dëshmosh shumë gjëra, veçse të tjerë në moshën tënde futen në punë. Dhe do të kishe punuar si praktikant qysh prej dy vjetësh po të shkonin punët ndryshe. Të kam ruajtur nga kjo gjë, por më duket se s’ma di fare për nder. Me një fjalë, je mendjemadh dhe po ma ngre hundën përpjetë çdo muaj e më shumë. Duhet të të them të vërtetën: mendjemadhësia jote më bezdis, më ngre nervat.”
“Por pikërisht ti ke dashur gjithmonë që ta marr çdo gjë me seriozitet. Mendjemadhësi është kjo?”
“Po, sepse i shikon të tjerët me përbuzje kur nuk janë në një mendje me ty. Je edhe dinak dhe di t’ia bësh të rehatshme jetën vetes. Shqetësimi yt i vetëm e i mirëfilltë është të kesh sa më shumë libra për të lexuar!”
“Kjo ndodhte njëherë e një kohë, kur banonim në Shojhcershtrase. Tani s’është më kështu. Tani dua të mësoj gjithçka.”
“Të mësoj gjithçka! Të mësoj gjithçka! Por kjo është e pamundur. Duhet të heqësh dorë nga të mësuarit dhe t’i vihesh punës për të bërë diçka. Prandaj duhet të ikësh së këtejmi.”
“Po ç’mund të bëj pa mbaruar njëherë shkollën?”
“S’ke për të bërë gjë kurrë! Do që të mbarosh shkollën dhe pastaj të vazhdosh universitetin. Dhe e di pse kërkon të shkosh në universitet? Vetëm që të mos pushosh së mësuari. Kështu bëhesh përbindësh dhe jo njeri. Të mësuarit nuk është qëllim në vetvete. Njeriu mëson që të jetë i denjë për respektin e të tjerëve.”
“Unë do të mësoj gjithmonë. Do të jem apo s’do të jem i denjë për respektin e të tjerëve, këtë do ta shohim, por nuk do të resht kurrë së mësuari. Dua të mësoj.”
“Por si do të mësosh? Si? Kush do të t’i japë paratë?”
“Do t’i fitoj vetë.”
“Dhe çfarë do të bësh me tërë ato gjëra që do të mësosh? Do të mbytesh në to. Nuk ka gjë më të tmerrshme se kultura e vdekur.”
“Kultura ime nuk do të vdesë. As tani s’është e vdekur.”
“Sepse nuk e ke akoma. Vetëm kur e ke shndërrohet në diçka të vdekur.”
“Por do të bëj diçka me të, jo për vete.”
“Po, po, e di. Do ta dhurosh, sepse akoma nuk e ke. Përderisa nuk ke asgjë, është lehtë ta thuash. Vetëm kur ke vërtet diçka, duket sheshit nëse mund të dhurosh. Tërë të tjerat janë vetëm llafe boshe. Tani, për shembull, do t’i dhuroje librat që ke?”
“Jo. Tani më duhen. Nuk thashë ‘do të dhuroj’, thashë se me kulturën time do të bëj diçka, jo për vete.”
“Por ti nuk e di akoma çfarë do të bësh. Këto janë mënyra të thëni, fraza boshe, dhe, kur i thua, të pëlqejnë shumë, sepse tingëllojnë bukur. Por këtu ka rëndësi ajo që bën realisht, gjithçka tjetër nuk ngre kandar. Dhe të mbetet shumë pak për të bërë, sepse je tepër i kënaqur me çdo gjë që të rrethon. Njeriu i kënaqur nuk bën asgjë, njeriu i kënaqur dembeloset, njeriu i kënaqur shkon e prehet pa filluar akoma të bëjë diçka. Njeriu i kënaqur vazhdon të bëjë të njëjtat gjëra, tamam si një nëpunës i rëndomtë. Ti je aq shumë i kënaqur, sa do të doje të rrije përgjithmonë në Zvicër. Nuk merr vesh asgjë nga bota dhe do të të pëlqente të rrije rehat këtu qysh tani që je akoma gjashtëmbëdhjetë vjeç. Prandaj duhet të ikësh së këtejmi.”

Mendova se në këtë mes duhej të kishte diçka që qe bërë shkak të zemërohej aq shumë. Mos ishte akoma “Merimanga e zezë”? Më sulmoi me aq forcë, sa nuk guxova t’i përgjigjesha menjëherë. I pata treguar për bujarinë e punëtorëve italianë kur shkova me atë vajzën për të mbledhur ndihma, dhe i pëlqyen ato që i thashë. “Sigurisht që merren me punë të rënda”, më tha, “e megjithatë nuk janë bërë zemërtharë.”
“Pse të mos shkojmë në Itali?”, e pyeta. Nuk e kisha seriozisht, qe vetëm një përpjekje për t’i prishur mendjen.
“Jo, se e di që ta ka qejfi të shëtisësh nëpër muzera e të lexosh kronikat e lashta të qyteteve. Për këtë pret puna. Mund të shkosh më vonë. Tani nuk e kam fjalën për udhëtime argëtuese. Duhet të shkosh në një vend ku të mos kesh me se të zbavitesh. Do të të shpie në Gjermani. Atje njerëzit bëjnë akoma një jetë të vështirë. Duhet të shikosh si jetohet në një vend që ka humbur luftën.”
“Por ti ke dashur që gjermanët ta humbnin luftën. Ke thënë gjithnjë se luftën e filluan ata. Dhe kush fillon një luftë e ka hak edhe ta humbë, këtë e kam mësuar prej teje.”
“Asgjë s’ke mësuar! Përndryshe do ta dije se kjo nuk zihet më në gojë kur kemi të bëjmë me një fatkeqësi që pllakos tërë njerëzinë. Një gjë të tillë e pashë në Vjenë dhe s’mund ta harroj kurrë, e kam përherë para syve.”
“E pse kërkon ta shikoj edhe unë? Mund ta përfytyroj shumë mirë.”
“Njësoj si ta kishe lexuar në ndonjë libër, apo jo? Të duket se mjafton ta lexosh diçka që ta dish si është në realitet. Por s’është kështu. Realiteti është diçka tjetër. Realiteti është gjithçka. Ai që i bën bisht realitetit nuk e meriton të jetojë.”
“Por unë s’dua t’i bëj bisht realitetit. Të kam treguar për ‘Merimangën e zezë’.”
“Veçse zgjodhe shembullin më të keq. Me këtë rast m’u hapën sytë e të pashë ashtu siç duhej. Ajo histori të interesoi, sepse ka të bëjë me luginën e Ementalit. Vetëm te luginat e ke mendjen. Që kur shkove në Lëçental, u budallallose fare. Na dëgjove atje dy-tri fjalë, e ç’ishin ato fjalë? Eja, picirruk, ose diçka e tillë që përdoret në dialektin e atjeshëm. Nga ato anë e mbajnë gojën kyçur, nuk flasin. E ç’të thonë, ashtu të ndarë nga bota siç janë, duke mos ditur gjë prej gjëje! Aty s’kanë për të folur kurrë, prandaj dhe ty s’të pushon goja së foluri për ta. Do të habiteshin po të të dëgjonin! U ktheve nga ai ekskursion dhe për ditë të tëra nuk reshte së llomotituri rreth gjermanishtes së vjetër. Gjermanishtja e vjetër! Dhe në kohën e sotme! Ata mbase nuk e ngopin dot barkun me bukë, por kjo as që të intereson. Dëgjon dy fjalë dhe i merr për gjermanishte të vjetër, sepse të kujtojnë diçka që ke lexuar. Të emocionon më shumë kjo sesa gjërat që shikon me sytë e tu. Ajo plaka do të ketë pasur arsyet e veta që u tregua aq skeptike, me siguri që ka parë edhe të tjerë si puna juaj. Por ju vazhduat marshimin përmes luginës duke dërdëllisur, të lumtur e të emocionuar nga varfëria e saj, dhe e latë pas shpine; ata njerëz vazhdojnë të rropaten mes atij mjerimi, kurse ju ktheheni në hotel si ngadhënjimtarë. Në mbrëmje vallëzuat, dhe nuk të bëhej vonë fare për mjerimin e atyre njerëzve, sepse ishe kthyer me diçka më të çmueshme, kishe mësuar diçka të re. Dhe çfarë kishe mësuar? Gjoja dy fjalë të gjermanishtes së vjetër, por as për to nuk ishe i sigurt. Ndërsa unë duhet të rri e të bëj sehir si po katandisesh në një hiç! Do të të shpie në Gjermaninë e inflacionit, kështu do ta heqësh nga koka atë ‘picirrukun’ tënd të gjermanishtes së vjetër.”

Nuk kishte harruar asgjë nga ato që i pata treguar. M’i përmendi të gjitha një për një. Po e kthente kundër meje çdo fjalë që i kisha thënë, dhe nuk po gjeja dot asnjë fjalë tjetër që ta bëja të lëkundej. S’më ishte vërsulur kurrë ndonjëherë me kaq furi. Luhej me jetën time, e megjithatë po e admiroja së tepërmi nënën, dhe, po ta dinte sa seriozisht i merrja ato që më thoshte, me siguri do të pushonte sakaq, çdo fjalë e saj qe për mua si goditje kamxhiku, e ndieja që po më bënte një padrejtësi, veçse po ndieja njëherazi edhe sa të drejtë kishte.

I kthehej vazhdimisht “Merimangës së zezë”, atë histori e pati kuptuar krejt ndryshe nga ç’e pata kuptuar unë, biseda jonë e mëparshme për këtë çështje kishte qenë e pasinqertë, synimi i saj nuk qe ta hidhte poshtë atë tregim, por të ndryshonte mendimin që kisha unë për të. Ato që pati thënë për Gothelfin s’qenë gjë tjetër veç fjalë të lehta polemizuese, ky shkrimtar as që i interesonte fare. Donte vetëm të mos ia linte atij atë që e ndiente si të vërtetën e vet, kjo qe një histori që i takonte asaj dhe jo Gothelfit, vendi i merimangës nuk qe Ementali, por sanatoriumi i saj malor. Ndërkohë kishin vdekur dy nga ata me të cilët nëna kishte folur për librin e Gothelfit. Më përpara nuk më shkruante për këto vdekje, që nuk qenë të rralla në atë sanatorium, dhe, kur vinte të më takonte, s’i shpëtonte asnjë fjalë për ngjarjet e atjeshme. Megjithatë, e dija ç’kuptim kishte kur s’e përmendte më ndonjë emër, por ruhesha të mos e pyesja. Antipatia e saj ndaj “luginave” kishte të bënte vetëm në dukje me ngushtësinë e tyre. Ato gjëra për të cilat më qortonte duke i cilësuar si prirje idilike, si padituri e vetëkënaqësi, ushqeheshin nga frika e saj; rreziku prej të cilit donte të më ruante ishte akoma më i madh, ishte rreziku që e kërcënonte qysh prej kohësh jetën tonë, dhe fjala “inflacion”, që e përmendte kur fliste për Gjermaninë, një fjalë që në gojën e saj më ngjante si diçka e huaj, tingëllonte më fort si rrëfim i një pendestari. Asokohe nuk do ta shprehja dot kaq qartë, por nëna s’më kishte folur më përpara kaq shumë për varfërinë, më bënte përshtypje të madhe një gjë e tillë, dhe, sado që duhej të mblidhja të gjitha forcat për të mbrojtur lëkurën time, prapë më pëlqente që e mbështeste sulmin kundër meje te fati i keq i të tjerëve.

Por kjo qe vetëm një pjesë e së tërës, ndërsa kërcënimin për të më larguar nga Cyrihu e ndjeva si gjënë më të rëndë. Qysh prej më se një viti në shkollë mbretëronte harmonia. Kisha nisur t’i kuptoja më mirë shokët dhe të mendoja për ta. E ndieja veten të lidhur me këta shokë dhe me shumë prej mësuesve të mi. Tani e kuptoja se pozita që kisha siguruar në Tifenbrunen ishte diçka e uzurpuar. Fakti që unë, si i vetmi mashkull, gëzoja privilegjin e një sundimi të pakundërshtueshëm, qe një gjë disi qesharake, por ndërkaq ishte edhe gjë e këndshme ta ndieje veten të sigurt e të mbrojtur. Në ato kushte kaq të volitshme, edhe të mësuarit qe bërë gjithnjë e më i harlisur, s’kalonte ditë që të mos përftoja diçka të re, ngjante sikur kjo gjë nuk do të mbaronte kurrë, e përfytyroja si diçka që do të vazhdonte kështu për tërë jetën dhe se asnjë forcë nuk do të më shkëpuste dot prej saj. Qe një periudhë e pafrikë, që kishte të bënte me zgjerimin, me shtrirjen kudo, por pa e ndier veten aspak fajtor: mundësinë për të fituar një përvojë të tillë e kishin të gjithë; ndërsa tani vjen nëna dhe më habit e më shastis duke më qortuar rëndë për pasionin tim ndaj Lëçentalit dhe duke më detyruar ta ndiej veten fajtor ndaj banorëve të kësaj lugine.

Këtë radhë qesëndia e saj nuk shpërtheu ashtu befas, por erdhi duke u bërë më e fortë nga njëra frazë në tjetrën. Kurrë ndonjëherë më parë nuk më kishte trajtuar si parazit, kurrë ndonjëherë më parë nuk kishte thënë se duhej të nisja qysh tani ta fitoja vetë bukën e gojës. Fjalën “praktikant”, që ma përplasi në fytyrë, e lidha në fantazinë time me ndonjë veprimtari praktike ose mekanike, gjëja e fundit që mund të kishte kërkuar prej meje. Isha pushtuar nga magjepsja e shkronjave dhe e fjalëve, dhe, nëse kjo quhej mendjemadhësi, atëherë vetë nëna më kishte futur me ngulm në atë rrugë. Dhe tani, ashtu papritur e pakujtuar, po më fliste për “realitetin”, duke nënkuptuar me këtë gjithçka që s’e kisha mësuar akoma e që s’mund të dija asgjë. Dukej sikur donte të më dërrmonte duke më vënë në kurriz një peshë shumë të rëndë. Kur thoshte “ti je një hiç”, më ngjante sikur isha katandisur vërtet në një hiç.

Këto kapërcime, këto kontradikta të çmendura në natyrën e nënës sime nuk qenë diçka e panjohur për mua, i kisha vënë re shpesh me habi e admirim njëherazi, ato përfaqësonin pikërisht atë “realitet” që ajo nuk më lejonte ta njihja. Ndoshta i pata besuar si tepër. Edhe gjatë kohës kur jetonim të ndarë, isha gjithnjë i lidhur pas saj. Nuk isha kurrë i sigurt si do të reagonte ndaj gjërave që i tregoja në letra, nismat i merrte përherë ajo, ndërsa unë prisja me dëshirë kundërshtimet e saj dhe kënaqesha kur i shprehte tërë zjarr; vetëm kur ishte fjala për dobësitë e saj të mirënjohura, përpiqesha ta gënjeja me gjëra të trilluara, siç qe ajo historia e valles së minjve në dritën e hënës. Por edhe në raste të tilla kisha përshtypjen se donte vetë ta gënjeja. Ishte një instancë e fundit mrekullisht e shkathët, dënimet që jepte qenë aq të papritura, aq fantastike dhe njëherazi të motivuara me aq hollësi, saqë shkaktonin detyrimisht reagime të kundërta, të cilat i jepnin njeriut forcë për t’i apeluar. Ajo qe një instancë e fundit gjithnjë e më e lartë, dhe, sado që dukej se e pretendonte një gjë të tillë, prapë nuk ishte kurrë instanca e fundit.

Por këtë radhë pata përshtypjen se donte të më dërrmonte. Tha ca fjalë që nuk hidheshin dot poshtë. Shumë prej tyre më bindën menjëherë dhe ma paralizuan çdo orvatje për t’u mbrojtur. Edhe kur gjeja diçka që mund ta kundërshtoja, ajo hidhej sakaq në një argument tjetër. I sulej me tërbim jetës sime të dy viteve të fundit, sikur sapo i pati marrë vesh ngjarjet që kishin ndodhur gjatë kësaj periudhe, për të cilat më parë qe treguar e kënaqur, së paku në dukje, ose kishte heshtur duke shfaqur njëfarë mërzie, kurse tani tërë këto u shndërruan befas në veprime të dënueshme. Nuk kishte harruar asgjë, kishte një mënyrë të vetën për të kujtuar, dukej sikur i pati mbajtur fshehur tërë ato gjëra që po i shërbenin tani për të më shpartalluar.

Vazhdoi kështu shumë gjatë. Më kishte zënë tmerri. Nisa të kisha frikë prej saj. Nuk e pyeta më veten pse po i thoshte tërë ato gjëra. Përderisa kërkoja të gjeja shtysat e saj të mundshme dhe përpiqesha t’u jepja përgjigje, e ndieja veten më pak të shqetësuar e të hutuar, thua se ishim përballë njëri-tjetrit si të barabartë, secili i mbështetur në gjykimin e në zgjuarsinë e vet, me një fjalë, dy njerëz të lirë. Por dalëngadalë kjo siguri u thërrmua, brenda meje nuk po gjeja më asgjë tjetër për ta kundërshtuar me forcë të mjaftueshme, tani s’isha gjë tjetër veçse një grumbull rrënojash dhe kështu u dorëzova.

Pas kësaj bisede nuk ishte aspak e kapitur, sikurse ndodhte zakonisht pas bisedave që kishin të bënin me sëmundjet, me dobësinë fizike e me vuajtjet e saj shpirtërore. Përkundrazi, dukej e fortë, e paepur dhe e pamëshirshme, krejt ashtu siç më pëlqente më shumë në raste të tjera. Qysh nga ky çast nuk e lëshoi më veten. U mor me shpërnguljen në Gjermani, një vend që, siç shprehej ajo, ishte damkosur me vulën e luftës. I qe tiposur në kokë të shkoja në një shkollë më të rreptë, mes burrash që kishin qenë në luftë e që kishin jetuar në kushte nga më të vështirat.

U përpoqa ta kundërshtoja me të gjitha mënyrat këtë shpërngulje, por ajo nuk donte të dëgjonte asgjë dhe më mori me vete. Kësisoj i erdhi fundi parajsës cyrihase, u erdhi fundi të vetmeve vite të një lumturie të përkryer. Mbase do të vazhdoja të isha i lumtur po të mos më kishte larguar me forcë së andejmi. Por ndërkaq është e vërtetë se mësova gjëra të tjera, ndryshe nga ato që pata mësuar në parajsë. Është e vërtetë gjithashtu se unë, sikurse njeriu më i hershëm, linda mirëfilli pas dëbimit nga parajsa.
——————
Frëngj. – “Lulet e së keqes” (Shënim i përkthyesit)

(ELIAS CANETTI: “Gjuha e shpëtuar – Histori e një rinie”, titulli i origjinalit: “Die gerettete Zunge – Geschichte einer Jugend”, 420 faqe.)

 

Përktheu nga orgjinali: Aristidh Ristani

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s