TOMAS TRANSTROMER: POETI I IMAZHEVE TRANSPARENTE TË LETËRSISË SKANDINAVE / Përgatitur nga:  Peter Tase – Analist i KosovoInfo.net, Washington, D.C., SHBA.

TOMAS TRANSTROMER: POETI I IMAZHEVE TRANSPARENTE TË LETËRSISË SKANDINAVE

Tomas Tranströmer u lind më 15 Prill, 1931, në Stokholm, Suedi.  Në rajonin e vëndeve skandinave ai vlerësohet si njëri prej shkrimtarëve më të rëndësishëm dhe me influencë  pas Luftës së Dytë Botërore; veprat e tij janë përkthyer në gjashtëdhjet gjuhë të botës.  Jo vetëm në gjuhën origjinale por edhe në varjantet e përkthyera, poezia e tij nuk humbet kuptim dhe vazhdon të jetë e mbushur me metafora dhe natyrisht vargjet janë conçize dhe të tejdukshme.  Ato përshkruajnë qartë jo vetëm dimrin e gjatë suedez por edhe ritmin e stinëve dhe ndjenjat e thella emocionale kur stinët lënë pas njera tjetrën.    Ky stil i veçantë dallohet vetvetiu tek të gjitha poezitë e tij, por tek poezia me titull

“Zgjimi i Njëriut nga një Këngë mbi Çatinë e Tij,” Transtromer ndërthur me mjeshtëri elementët e natyrës, teknologjisë dhe në disa raste prezanton imagjinatën e përditshme të njeriut:

“Mëngjez. Me shiun e Majit. Qyteti është ende i qetë
Rrugët e qeta. Si kasolle e bariut. Dhe në
qjell motori i aeroplanit kaltërosh-gjëmon.-
Dritarja është e hapur.
Ëndra e njëriut duke fjetur u zgjat
bëhet në këtë moment e tejdukshme. Ai kthehet, fillon
të ndjej me dorë çelësin e koshiencës së tij.-
Pothuajse në hapësirë.”
Me këto vargjë të shkurtëra, poeti nobelist, ripërterin imagjinatën letrare të ç’do lexuesi dhe i fton këta të fundit të bashkojnë dhe ndërthurin botëkuptimin e tyre me personazhet e rezantuara tek të gjitha poezitë.  Shkrimtari Nobelist vjen nga një familje prej marinarësh dhe drejtues anijesh të cilët kanë kaluar pjesën më të madhe të jetës së tyre rreth ishujve afër Stokholmit, pikërisht aty ku kaloj femijërinë edhe vetë autori. Prejardhja e Transtromerit është reflektuar edhe në disa vargje tek poezia: “Ëndra e Balakirevit, 1905” :

“Një plazh u shfaq ku destrojeri qendronte,
I ngrir si akulli, me drita ndezur, me njerëz në kuvertë.
Karoca rrokullisej tutje mbi akull, rrota rrotullohej,
Dhe rrotullohej me një tingull të mendafsht.
Destrojeri i klasit të dytë: “Sevastopol.”
Ishte në të. Marinarët u afruan drejt tij.

“Nëse mund të luani, ju nuk do të vdisni.”
Atëherë ata i treguan një vegël muzikore të çuditshme.
Dukej si një tubo, apo si një fonograf i vjetër,
ndoshta pjesë e një makine të padëgjuar.
I pashpresë dhe i frikësuar, papritur e kuptoj: ai është
mjeti që përdoret për të ndezur anijet luftarake.
U kthye nga marinari që ishte më afër,
ngriti dorën me dëshpërim, dhe tha:
“Më imito mua, bëje shenjën e kryqit, bejë shenjën!”
Marinari nguli sytë me plotë hidhërim si njeri i verbër,
Hapi krahët jashtë, e lëshoj kokën e tij të bjerë-
ai u var atje si i gozhduar në ajër.
Erdhën daullet, erdhën daullet, Duartrokitje!
Balakirevi u zgjua nga ëndra.
Duartrokitjet filluan të gumëzhijnë  brënda në sallë.”

Transtromeri ka një fytyrë të dobët dhe me tiparet e një intelektuali zemërgjerë, veçori fizike të cilat të kujtojnë fytyrën e Hans Kristian Andersenit dhe të Kierkegardit djaloshar.  Ai është një gjeni i çuditshëm, aq sa imazhet dhe karakteret në vargjet e tij dalin vetvetiu dhe pa asnjë mundim.  Këto imazhe ngrihen lartë mbi kënetë pse jo edhe nga thellësia e një pylli të dëndur ashtu si një shatërvan që lind nga një vend i braktisur.  Poezitë e Transtromerit janë misterioze për nga imazhet e largëta që misherohen në to;  Stefan Malarmé besonte se duhet të ketë mister në poezi, dhe gjithmonë, kur ishte e nevojshme, i inkurajonte poetët, për të shkëputur lidhjet e poezisë nga realiteti dhe transformuar atë në një text sa më imagjinar dhe inspirativ për lexuesin.  Në vargjet e Transtromerit ka një lidhje tradicionale dhe kohezion konstant mes botës joreale dhe surprizave të mistershme që nuk veniten asnjëherë.
Poezia suedeze është shumë racionale, dhe si rrjedhoj e hapur, me një propensitet të veçantë ndaj tekave individuale të ç’do poeti.  Revista të ndryshme letrare në Suedi janë të mbushura me përmbedhje poezish aluçinante, dhe vjersha të cilat janë fare të papëlqyeshme për linguistin e mbingopur.  Çuditërisht, tek krijimtaria letrare e Transtromerit, vihet re e kundërta, ku ai prezanton një tipar të ri në letërsinë suedeze dhe atë nordike në tërësi, ç’ka është poezia e heshtjes dhe e thellësisë shpirtërore të kombinuara së bashku si rallë herë në shekullin XX.  Në poemat e tij, ndërsa je duke lexuar ç’do varg, ndjehet prania e një thellësie psiqike.  Poema me titull: “Pas një Vdekje” është me të vërtetë një kryevepër e shkurtër  dhe më shumë emocionuese se sa poezitë e shkruara nga poetët Amerikanë gjatë kohës së vdekjes së Presidentit Xhon F. Kenedi. Për koinçidencë xhaxhai i autorit kishte vdekur në të njejtën kohë kur vdiq Xhon F. Kenedi dhe vetë ai ka thënë se të dyja vdekjet janë gërshetuar në këtë poezi, ku në dy rreshtat e fundit përmëndet edhe kostumi i parzmoreve japoneze në muzeun e Stokholmit ku ai përshkruan magjishëm edhe vdekjen me këto fjalë: “Samurai duket i pa përfillshëm përpara parzmores së tij me reliefe dragonjësh të zinj.”

Transtromer filloj të shkruante në moshën trembëdhjetë vjeçare.  Më 1954 botoj librin e tij të parë, me “17 Poezi” (“17 Dikter”),  të cilat do ta prezantonin autorin në mbarë botën si shkrimtar të afirmuar.  Katër vjet më vonë, botoj librin e tij të dytë me 14 poema: “Hemligheter på vägen” (1958) (“Sekretet Gjatë Rrugës”).  Më 1962 botoj librin e tretë me 21 poezi titulluar: “Den halvfärdiga himlen” (1962) (“Parajsa Gjysëm e Përfunduar”).  Më 1970 boton një libër të ri me titull: “Mörkerseende” (1970) (“Vizioni i mbrëmies”) dhe më vonë ka botuar dhjetra libra të tjerë shumë popullor.  Poezitë e mëposhtme janë marrë nga librat me titull: “Hemligheter På Vägen”  (“Sekrete Gjatë Rrugës,” 1958), “Den Halvfärdiga Himlen” (“Parajsa Gjysëm e Përfunduar,” 1962) dhe “Klang og Spår” (“Rezonanca dhe Gjurmët,” 1966).

 

BINARËT

Dy e mëngjezit: nën dritën e hënës.  treni ka ndaluar
Atje në fushë. Largë nga shkënditë e dritave të qytetit,
Ftohtësisht në horizont dridhet.
Ashtu si njeriu që shkon aq thellë në ëndrën e tij
Aq sa asnjëherë nuk do kujtoj që ishte atje
Kur të kthehet përseri në dhomën e tij.
Ose kur një njeri preket shumë thellë nga sëmundja
ku ditët e tij bëhen disa shkëndija vezulluese,
një mizeri,
I dobët dhe i ftohtë në horizont.
Treni është krejtësisht i palëvizur
Dy e mëngjezit: drita e hënës e fortë, disa yje.

 

PAS SULMIT

Djali i sëmurë.
I zhytur në vegim
Me gjuhën të ngrirë si një bri.
Është i ulur me shpinën drejt pikturës së një fushe me grurë.
Fashua rreth nofullës së tij më kujton ballcamosjen.
Syzet e tij janë te trasha si të polumbarit.  Asgjë nuk merr
Përgjigje dhe është e papritur si zilja e telefonit në darkë.
Por piktura atje.  Është një peizazh që të bënë
të qetësohesh edhe pse gruri është një furtunë e artë.
Kaltërsi, qjelli ngjyrë blu e ndezur dhe retë që udhëtojnë. Poshtë në
valët e verdha
Disa këmisha të bardha po lundrojnë:  makinat shirëse – nuk hedhin asnjë
hije.
Në fund fare të fushës një njeri duket se po shikon
drejt nesh.  Një kapele e gjerë e lë fyturen e tij në hije.
Duket sikur shikon format e herëta këtu në dhomë,
Ai sikur donte të ndihmonte.
Gradualisht piktura fillon të shtrihet dhe hapet mbrapa
njeriut që është sëmurë
dhe i zhytur në vetvete.  Ajo hedh shkëndija dhe bënë zhurmë.
Ç’do kalli gruri hedh dritë përpjetë sikur të zgjonte atë nga gjumi!
Njeriu tjetër-në mes të grurit- bënë një shenjë.
Ai u afrua më shumë.
Asnjëri nuk e kuptonte atë.

 

KYRI

Disa herë jeta ime hap syt e saj në errësirë.
Një ndjenjë mase njerëzish që shtyjnë verbërisht
përmes rrugëve, të gjallëruar, drejt një mbrekullie,
ndërsa unë qendroj këtu dhe asnjëri nuk më shikon.
Është si fëmija që fle gjumë në tmerr
duke ndjerë goditjet e forta të zemrës së tij.
Për shumë, shumë kohë derisa mëngjesi vendos dritën
në vrimat e çelsave
dhe dyert e errësirës hapen.

 

ËNDRA E BALAKIREVIT (1905)

Pianoja e madhe e zezë, merimanga që vezullon,
qëndronte duke u dridhur në qendër të rrjetës së saj melodioze.
Tingujt në sallën e koncertit krijuan një tokë
ku gurrët nuk ishin më të rëndë se vesa.
Balakirevi ndërsa fjeti gjumë gjatë muzikës
dhe duke ëndëruar, pa karocën e Carit.
Ajo po rrokullisej mbi gurrët e kalldrëmit
dhe shkoj drejt errësirës duke krakëllyer.
Ishte i ulur vetëm brënda në taksi dhe shikonte,
Me pas doli duke vrapuar përgjatë rrugës.

E dinte që udhëtimi tashmë do zgjaste shumë,
dhe fytyra përpara orës së tij tregoj vitet, jo orët.
Një fushë u shfaq ku një plug qëndronte,
dhe plugu ishte një zog duke lënë Tokën
Një plazh u shfaq ku destrojeri qendronte,
I ngrir si akulli, me drita ndezur, me njerëz në bash.
Karoca rrokullisej tutje mbi akull, rrota rrotullohej,
Dhe rrotullohej me një tingull të mëndafsht.
Destrojeri i klasit të dytë: “Sevastopol.”
Ishte në të. Marinarët u afruan drejt tij.
“Nëse mund të luash, juve nuk do të vdisni.”
Atëherë ata i treguan një vegël muzikore të çuditshme.
Dukej si një tubo, ose një fonograf i vjetër,
Apo një pjesë e një makine të padëgjuar.
I pashpresë dhe i frikësuar, papritur e kuptoj: ajo është
mjeti që përdoret për të ndezur anijet luftarake.
Ai y kthue nga marinari që ishte më afër,
ngriti dorën me dëshpërim, dhe tha:
“Më imito mua, bëje shenjën e kryqit, bejë shenjën!”
Marinari nguli sytë me plotë hidhërim si njeri i verbër,
Hapi krahët jashtë, e lëshoj kokën e tij të bjerë-
ai u var atje si i gozhduar në ajër.
Erdhën daullet, erdhën daullet, Duartrokitje!
Balakirevi u zgjua nga ëndra.
Duartrokitjet filluan te gumëzhijne brënda në sallë.
Ai vëzhgoj burrin që rrinte në këmbë tek pjanoja e madhe.
Përjashta një grevë kishte nxirrë rrugët e qytetit.
Karrocat e punës rrokulliseshin me shpejtësi përgjatë natës.

Milij Balakirev (1837—1910)
Kompositor Rus.

 

VAJTIM

Ai e vuri posht lapsin.
Lapsi qëndron atje pa lëvizur.
Qëndron atje pa lëvizur në hapësiren boshe.
Ai e vuri posht lapsin.
Aq shume sa e pamundur të mos shkruhet por edhe të lihet mënjanë!
Trupi i tij u ngri nga diçka që po ndodh shumë largë
Megjithatë çanta kurioze e udhëtimit godet si një zemër.
Përjashta, fundi i verës.
Nga gjethnaja një fishkëllimë—njerës
ose zogj?
Dhe pemët e lulëzuara të qershisë përqafojnë kamjonët e rëndë
duke u kthyer.
Javët shkojnë.
Nata vjen ngadalë.
Fluturat ulen në xhamin e dritares:
Mesazhe të vogla dhe të zbehta nga bota.

 

ÇIFTI

Ata mbyllin dritën dhe llamba e bardhë kuqëlon
Një moment dhe u tret, si një tabletë
Në një gotë të errësirës. Pastaj një kryengritje.
Murret e hotelit qëlluan përpjet drejt errësires së parajsës.
Lëvizjet e tyre u zbutën, dhe ata flenë,
Por mendimet e tyre sekrete fillojnë të takohën
Si dy ngjyra që takohen dhe vrapojnë së bashku
Në faqjen e njomë të pikturës së një nxënësi.
Është errësirë dhe heshtje.  Megjithatë qyteti është më pranë
këtë mbrëmje.  Me dritaret e tyre të hapura. Shtëpitë kanë ardhur.
Ato qëndrojnë si kope dhe po presin shumë afër,
Një turmë njerëzish me fytyrë të hutuar.

 

ALEGRO

Pas një dite të zezë, vendosa të luaj si i vogël,
Dhe ndjej pak ngrohtësi në duart e mia.
Çelsat janë gati. Çekanët e sjellshëm bien.
Muzika është e zjarrtë, e gjelbër, dhe plot qetësi.
Musika thotë se liria ekziston
Dhe dikush nuk paguan taksë Çesarit.
I futa duart e mia në xhepat e gjatë
Dhe u solla si një burrë që është i qetë për gjithçka.
E ngrita flamurin tim të gjatë. Sinjali është:
“Ne nuk dorëzohemi. Por duam paqe.”
Musika është një shtëpi prej xhami në një shpat të pjerët;
Gurrët fluturojnë, gurrët rrokullisen.
Gurrët rrokullisen mes përmes shtëpise
por ç’do xham dritareje është i pathyer.

 

PARAJSA GJYSËM E PËRFUNDUAR

Frika del nga shtegu i saj.
Ankthi del nga shtegu i tij.
Korbi del nga fluturimi i tij.
Drita lakmitare del përjashta,
edhe fantazmat fillojnë për të pirë.
Dhe pikturat tona shikojnë ajrin,
Egërsirat e kuqe të studjove në epokën e akullit.
Ç’do gjë fillon të shikoj  vërdallë.
Qindra prej nesh dalin jashtë në Djell.
Ç’do person është një derë gjysëm e hapur
që të drejton drejt një dhome për të gjithë.
Fusha e pafund posht nesh.
Uji vezullon në mes të pemëve.
Liqeni është një dritare në Tokë.

 

NATA NOKTURNE

Udhëtoj përmes një fshati natën, shtëpitë shpejtojnë hapin
në dritat e përparme-ato janë zgjuar tani, duan nga një pije.
Shtëpitë, plevicat, shtyllat e emrave, barangat e braktisura-tani
ato marrin jetë.  Njerëzit flejnë gjumë:
Disa mund të flejnë paqësisht, të tjerë kanë fytyra të tendosura
sikur janë në një trajnim të vështirë përjetësisht.
Ata nuk guxojnë të lëshojnë edhe kur janë në gjumë të thellë.
Ata presin si portat që ulen ndërsa misteri rrokulliset në të kaluarën.
Jashtë qytetit rruga gjarpëron për një kohë të gjatë përmes pyllit.
Pemët, pemët të heshtura në një marrëveshje me njëra tjetrën.
Ato kanë një ngjyrë melodramatike, si pemët në zjarr!
Sa e pastër është ç’do gjethe! Ato më shoqerojnë mua deri në shtëpi.
Unë bie për të fjetur gjumë, shikoj përfytyrime të panjohura
dhe shënja që skicojnë vetveten mbrapa kapakëve të syrit
Në murrin e errësirës.  Në të çarën midis zgjimit dhe gjumit
një shkronjë e madhe mundohet të futet në të pa sukses.

 

DISA ÇASTE

Pisha e shkurtër në kenetën e thatë ngre kokën lartë:
një leckë e errët.
Por çfarë duket as mund të krahasohet me rrënjët,
të cilat shtrihen, ecin msheftazi, sistem rrënjësh i
pa-vdekshëm ose gjysëm i vdekshëm.
Gjithashtu edhe ne vendosim rrënjët jashtë,
largë deshirës sonë,
jashtë qytetit.
Shiu bie nga qjelli veror i zbardhur si qumështi.
Duket sikur pesë shqisat e mia ishin të lidhura me një
qënie tjetër që leviz me të njejtën rrjedhe kokë forte
si atletët me te bardha që vrapojnë në stadjum ndërsa nata
vjen duke u errur.

 

HAPËSIRE E HAPUR DHE E MBYLLUR

Me mjeshtërinë e tij, si me dorashkë, njeriu ndjen universin.
Në mesdite shplodhet pak, dhe vendos dorashkat mënjane
në një raft.
Papritur ato atje fillojnë të rriten, rriten shumë
dhe e bëjnë të errët të gjithë shtëpinë nga brenda.
Shtëpia e errët është jashtë në flladin e Prillit.
“Falje”, përshpërit  bari, “Falje.”
Një fëmijë vrapon pas një spangoje të padukshme që shkon
drejt e lartë në qjell.
Atje ëndra e tij e gëzueshme e të ardhmes fluturon si një balonë,
më e madhe se qyteti i tij.
Më në veri, shikon nga një koder qelimin
bojë qjelli të bredhave
në të cilat hijet e reve
nuk lëvizin.
Jo, ato po levizin.

 

NËN TRYSNI

Motora të fuqishëm nga qjelli i kaltër.
Jetojmë në një vend ndërtimi ku ç’do gjë dridhet,
ku thellësite e oqeanit pa-pritur hapen.
Një gumëzhimë në guaskat e detit dhe nëpër telefona.
Mund të shikosh mbrekulli nëse hedh vështrimin për njeherë mënjanë.
Fushat e dëndura me grurë shkojnë se bashku në një lumë të verdhë.
Hijet e papërmbajtshme në kokën time duan të shkojnë atje.
Duan të zvarriten në grurë dhe të kthehen në
diçka e artë.
Më në fund nata. Në mesnatë shkoj në shtrat.
Errësira u shpall nga anija.
Në ujë je krejtësisht i vetëm.
Trupi i errët i shoqerisë ecën përpara.

 

PAS NJË VDEKJE

Na ishte një herë një përplasje
që la mbrapa një bisht komete
të gjatë duke vezulluar.
Ajo na mbanë brenda, dhe bënë figurën e televizorit si dëbora.
ulet në pikat  e ftohta nëpër telat e telefonit.
Dikush mund të bëjë ski ngadalë në djellin dimëror
nëpër shkurre ku ende ka gjethe të varura.
Ato i ngjajnë faqeve të grisura nga numeratori telefonik.
Emrat u gëlltitën nga i ftohti.
Është ende këndshëm të ndjesh rrahjet e zemrës
por shpesh herë hija duket më e vërtetë sesa trupi.
Samurai duket i pa përfillshëm
pranë parzmores së tij me luspat e dragoit të zi.

 

Përgatitur nga:  Peter Tase

Analist i KosovoInfo.net,
Washington, D.C., SHBA.

March  23, 2011

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s