Puthja… në njëqind dhe mijra vjet (Një ngasje nga tabloja e famshme e Klimt) / Nga: Luan Rama

Puthja… në njëqind dhe mijra vjet

(Një ngasje nga tabloja e famshme e Klimt)

 

Në muzeun Belvedere, në qëndër të Vjenës, atje ku piktori i njohur austriak Gustav Klimt kishte ekspozuar në Kustenchau tablonë e tij Puthja në vitin 1908, po atje, një shekull më vonë, me rastin e 100 vjetorit të krijimit të kësaj tabloje, Puthja e Klimt-it rishfaqet sërrish në homazh të një piktori që i dhuroi botës moderne një nga tablotë më të bukura të puthjes njerëzore në historinë e artit.

Gustav Klimt ishte një dyzetepesë vjeçar që jetonte disi i veçuar në një botë onirike dhe i rrethuar me modelet e tij, veshur me një tunik të hirtë si ato të egjiptianëve të vjetër, me modelet e tij dhe të dashurën Adele Bloch Bauer. Aktori amerikan Malkoviç, në filmin kushtuar këtij piktori dhe të shfaqur këto ditë na jep atmosferën e kohës kur u krijua kjo tablo mitike. Ishte Klimt-i me dy miqtë e tij piktorë, Schiele dhe Kokochka që solli një frymë të re në artin modern në fillimet e shekullit të kaluar. Veç Puthjes, Klimt kishte pikturuar dhe tablotë e tjera të njohura e tij si DanaeJudith dhe Holoferme, etj, por Puthja do të mbetej një nga tablotë më emblematike të erotizmit. «Vjena krenohet me Puthjen e Klimt-it ashtu si Parisi me Xhakondën e Da Vinçit», shkruan një kritik arti. Sidoqoftë, Puthja e Klimt-it është një nga puthjet më të bukura të artit figurativ në historinë e artit, jo vetëm pse çifti është gjunjëzuar dhe dhe puthja e çiftit është ajo që përbën këtë tablo, por veshur me fleta ari, Klimt-i e ka kthyer puthjen në një lloj tempulli. Sigurisht, Puthja e Klimt-it nuk është e vetme në historinë e artit. Në të njëjtin vit, pra më 1908, edhe Brankusi krijonte Puthjen e tij të skalitur në gur. Të tjerë mjeshtër të mëdhenj të artit figurativ e plastik i kanë kushtuar vepra që janë bërë të famshme, edhe pse nudo, në vetvete, mbeti më e preferuara e piktorëve dhe skulptorëve që nga mugëtirat e lindjes së artit.

Sipas legjendës dhe besimeve të vjetra, puthja njerëzore nis me Zotin. Ishte Zoti, ai që i dha Adamit prej balte frymë me gojë, që i dha shpirt, duke vendosur buzët në gojën e tij dhe duke i dhënë frymë. Por shpejt njeriu e kuptoi se buzët e tij nuk ishin thjesht pjesë përbërëse e gojës, e nevojshme për të shijuar ushqimet, por diçka më shumë. Pikërisht buzët do të paraprinin dhe shoqëronin gjithë aktin seksual, por kjo nuk dihet se kur filloi ekzaktësisht, pasi gjetjet arkeologjike nuk na e thonë këtë. Në popuj të rrallë të rruzullit tokësor, kanë mbetur ende sjellje që nuk e përfshijnë puthjen mes njerëzve: inuitët apo popujt maori dhe të Polinezisë fërkojnë hundën e njëri tjetrit për të treguar afërsinë e tyre, banorët e Kajas së Ekuatorit u marrin erë duarve të njeri tjetrit për të shprehur miqësinë; në Guinenë e Re ka ende tribu që fërkojnë sqetullat e njëri tjetrit, duke i fërkuar pastaj mbi veten e tyre. Në kohën romake, në latinisht, puthja sensuale kishte tjetër emërtim nga puthjet e llojeve të tjera: suavium, për puthjen sensuale; osculum, për puthjen miqësore në faqe, dhe basium, puthjen në buzë, po në shenjë miqësie. Pikërisht kjo “suavium” ishte gdhëndur në një altar të shekullit të parë në Venecie, e ruajtur deri më sot dhe që quhet “Altari Grimani”.  Servius, një komentues latin i Virgjilit, shkruante se “I japim një “osculum” fëmijëve, një “basium” gruas dhe një “suavium” dashnoreve” . Achile Tatius në kohën romake, tregonte për puthjen e parë kur “djaloshi bënte gjoja se e kishte pickuar grenxa në buzë, duke i thënë vajzës që adhuronte t’i vinte buzët e saj që t’i ikte dhimbja”…Dhe kështu ai humbi pastaj në ekstazën e puthjes. Meleagre shkruante në librat e tij: ”Puthja tënde Timarion është si një lëng ngjitës dhe sytë e tu si zjarri. Nëse ti të shikon, ti të djeg dhe nëse të prek me buzë, ti të lidh me zingjirë.” Ndërsa Rufin shkruante se “Kur të prek buzët, puthja e Evropës është e ëmbël. Por ajo nuk të puth vetëm me buzë. Ajo ta tërheq drejt vetes gojën dhe shpirtin që të thith.”

Sigurisht, atëherë nuk ekzistonte ajo që në shekullit XX do të quhej “French kiss”, “puthja franceze”, e quajtur kështu nga një etnolog holandez, i cili pikasi se bretonët e veriut të Francës, kur putheshin, fusnin gjuhën në gojën e njëri tjetrit dhe që atëherë, kjo u bë mode. Në një dokument të vjetër të vitit 206 para erës sonë, në pallatin e dinastisë kineze Han, shkruhet se “për të zgjatur orgazmën e gruas gjuhët shtrëngohen me njëra tjetrën”; tekstet arabe shkruajnë për “pështymën e shijshme të gojës së gruas”, etj. Padyshim që puthja në buzë, të cilat siç dihet janë një zone tepër erogjene, jo gjithnjë ka qënë shenjë e dashurisë dhe e ndjenjës sensuale, pasi në mijra vjet, ajo ka qënë dhe shprehje e miqësisë dhe e vartësisë, siç ishte në kohët e vjetra, se dhe burrat putheshin në buzë, (duke treguar në kohën antike se i detyroheshin tjetrit), madje deri sot, për të shprehur miqësi. Krushovi, Brezhnjevi, Çaushesku putheshin buzë më buzë me njëri tjetrin, duke puthur njëkohësisht dhe Jaruzelskin, Honekerin (lumturisht Shqipëria shpëtoi nga këto puthje burrërore!)

Askush nuk e di me saktësi se kur njeriu e zbuloi puthjen si element të sensualitetit të tij dhe që përbën një nga tri pjesët e sensualitetit njerëzor që janë seksi mashkullor e femëror (klitorisi), gjinjtë dhe buzët. Vizatimet e shpellave nuk e tregojnë këtë, as mbishkrimet e vjetra arkeologjike të qytetërimeve të vjetra sumeriane, asiriane, mesopotamase, faraonike, etj. Autori i filmit Lufta e Zjarrit për njerëzit në kohën e zbulimit të zjarrit përpiqet ta nënkuptojmë këtë element të puthjes njerëzore, por asnjë fakt nuk e vërteton këtë. Për puthjen sensuale, atë që shtyn burrin drejt gruas, mashkullin drejt femrës, njoftimet e para na vijnë nga testamenti i Vjetër hebraik. Në 40 raste, flitet për puthjen e dashur në librat e shenjtë, por më bukur ajo përshkruhet në Kantikën e Kantikëve, që është dhe një nga librat më të veçantë që është integruar në Testamentin e Ri apo Biblën e sotme. Kantika e kantikëve është një poemë e mrekullueshme që na lanë trashëgim hebrenjtë e vjetër dhe kur dashuria e Sulamites për mbretin e hebrenjve dhe puthja zë një vënd të veçantë: «Buzët e tua, që nxjerrin mjaltë të pastër, o e fejuara / mjalti dhe qumështi janë nën gjuhën tënde».

Vonë, shumë më vonë, do të shfaqen puthjet e të dashuruarve në artet figurative dhe fillimthi në afresket e Pompeit të shkatërruar nga llava e Vezuvit, afreske këto (një antologji e vërtetë puthjesh) të zbuluara afro dy shekuj më parë. Pikërisht nga ato, ne kuptojmë botën seksuale dhe erotike të një shoqërie të zhvilluar, e njëkohësht  që në këtë fushë që atëherë asgjë nuk ka ndryshuar në këtë drejtim. Dhe në kulturën muslimane, që në fillimet e saj, poetët persë i këndonin dashurisë dhe të puthurës. Njëmijë e një netët, i këndon në mënyrë të veçantë dashurisë, puthjes dhe seksit, por dhe Omer Kajami në poemat e tij në Kopshti i parfumuarapo një tjetër poet i famshëm i botës arabe, sheiku Nefzani, i cili në vitin 1510, për beun e Tunisit dhe haremin e tij shkruante poema dashurie: «Të kafshosh lehtë buzët dhe gjuhën gjersa të shfaqet lëngu i ëmbël dhe i shijshëm, si mjalti i përzier me ujin e pastër». Mesjeta e hershme ishte një epokë e vrazhdë ku feja katolike e frenoi puthjen në publik dhe zhvillimin e jetës seksuale publike. Shtëpitë publike për «vajzat e gëzimit» u mbyllën.  Femrat nuk shkonin më në tempujt e Afërditës për t’iu dhënë një herë në vit një të panjohuri, duke shprehur kështu adhurimin për perëndeshën Afërditës. Koha e kryqëzatave solli një tjetër marrëdhënie, edhe pse letërsia e heronjve kalorsiakë nuk mungon ta përfshijë puthjen në poemat epike. Mbretëresha e Francës puthte kalorësit e saj sa herë ata niseshin në beteja, por kjo ishte një lloj pagëzimi në prag lufte dhe jo diçka sensuale. Do të ishte koha e Rilindjes ajo që do të zgjonte dëshirën për ta bërë publike puthjen dhe për ta nxitur atë. Ticiani në disa tablo të tij, kushtuar legjendës së dashurisë së Venusit dhe Marsit vendos në qëndër të tablosë pikërisht puthjen e personazheve simbolikë, ashtu siç do të bëjnë dhe  Mikelanxhelo, Raffaelo, Tintoreto, Giotto në Takimi i Joakimit dhe Anës në portën e artë,

Duke iu referuar tablosë Danae të Ticianit, një kardinal i Vatikanit thoshte se “kjo nudo bën të të vijë djalli në trup» (1304). Të tjerë piktorë të shquar e kthyen puthjen në një himn piktural: Bronzino Agnolo na e shfaq atë në Alegori e Venusit dhe Kupidonit (1545), Jacques de Becker, në Luxure e 1635), Rubens tek Festa e madhe fshatare (1635), Palma le jeune, në Venusi dhe Marsi (1580), François Boucher në Herkuli dhe Omphale (1735), Rosseti tek Paola dhe Francesca (1855) apo puthjet në tablotë e Rembrandt, Ingres, Gericault, etj, për të ardhur gjer në kohrat moderne, me Picasso, Toulouse Lautrec, Dali, dhe modernët më të fundit të shekullit XX dhe këtij fillim mijëvjeçari.

Në fakt, në mënyrën e saj, kinematografia do të zbulonte imazhet më pasionante të puthjeve që mund të jenë në llojin njerëzor, çka e kemi parë në filmat e njohur me aktorët mitikë të kinemasë, nga Greta Garbo e Marlen Dietrich e gjer në në aktorët e ditëve tona, të cilët, gjithnjë e më shumë e rrëmbejnë spektatorin, duke e çuar drejt botrash të tjerë. Ja pse Puthjae Gustav Klimt, përbën sot një lloj ikone, një lloj tempulli që të gjithë e pëlqejnë, pasi puthja në vetvete është ndjesia më njerëzore, është ajo që si të thuash hap portat e mëdha të shpirtit… Puthja, si gjumi dehës, një enigmë, një mister, një lloj ëndrre e përhumbur ku dhe mund të harrohesh, të flesh gojëhapur, me buzët ngjitur në buzët e të dashurës tënde, humbur në një gjumë që nuk di nëse do të zgjohesh. Një puthje shekspiriane, ku nuk dihet se ku është kufiri midis botës së të gjallëve dhe botës tjetër…

 

Nga: Luan Rama

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s