Intervistë me poetin dhe prozatorin Grigor Jovani / Intervistoi: Teuta Sadiku

                   Grigor Jovani

 

Intervistë me poetin dhe prozatorin Grigor Jovani

– “Punishtja e ëndrrave” (titulli i vëllimit tuaj të parë poetik), tashmë nuk është thjesht një punishte e thjeshtë artizanale, ajo është kthyer në një vepër madhore, ku sipërmarrësi i saj, Grigor Jovani, poeti i njohur dhe prozatori, ka një prodhimtari të begatë, deri sa arrin të krijojë një plantacion të tillë poetik hyjnor, si “Vreshtat e Dionisit”. Si do ta përshkruani ju vetë këtë udhëtim?

– E nisëm gabim. Vëllimi im i parë është “Botë pa dashuri” (1997). Veçse nuk jeni e vetmja që konsideroni “Punishten” (2004) librin tim të parë. Nga ky i dyti nis poezia ime “zyrtare”, ajo që më shoqëron deri tani. Vëllimi i parë ishte si të thuash një… “fëmijë i paligjshëm”, të cilin prindi, edhe pse e ka më të dhëmbshurin, preferon ta fshehë. Lindi në një periudhë të çuditshme, tronditëse të jetës sime, kur unë, tridhjetë e ca vjeçar, njoha një botë krejt tjetër, anën e pasme, të errët të hënës. Ndryshova jetë, u largova nga Atdheu i parë, Shqipëria, për tek Atdheu i ligjshëm, Greqia, si minoritar që jam. Me etiketën e “djalit plangprishës”. Nuk isha i tillë, kështu më konsideroi At-Dheu që më pranoi, të cilit e kuptova shpejt, që në të vërtetë i isha bezdi, i mbeta në derë. Kjo më zhgënjeu, më shkatërroi, më ndryshoi menjëherë. U bëra tjetër njeri. Bëja për shtatë vjet punët më të rëndomta për të jetuar, harrova krejtësisht se dikur kisha ekzistuar letrar, se isha gazetar, se kisha një ndërvarje të gjithëhershme nga librat. Kalova trauma psiqike, gjeta ngushëllim tek alkooli dhe tek jeta e rëndomtë. Pikërisht atëhere ndodhi magjia. U shfaq tek unë Krishti im – Poezia. Ç’bën kështu, më tha, qysh më harrove?! Ishte hera e dytë që më shfaqej për të më shpëtuar. Herën e parë e kishte bërë kur rrezikonte të merrte rrugë krejt të gabuar jeta ime prej adoleshenti. Një muaj para se të shkoja ushtar, pasi isha përjashtuar një vit më parë javën e fundit të maturës nga shkolla për një gomarllëk të moshës, më ishin shfaqur si ëngjëj, por në jetën reale, disa njerëz zyrtarë, në emër të Poezisë dhe më kishin thënë se… do të shkoja në shkollë, në Universitet, për letërsi! Kështu ndodhi. Magji? Patjetër, një nga ato të Krishtit në Bibël, si mund të quhet ndryshe! Ndryshoi krejt jeta ime. Kur m’u shfaq për herë të dytë, tani në rrethana krejt të ndryshme, kuptova se nuk e kisha harruar shpëtimtaren time, se e mbaja gjithë këto vite brenda meje, se prisja të vinte dhe të më rilindëte përsëri. E bëri thagmën e vetë prapë. U shkunda nga letargjia. U ktheva tek librat, tek gazetaria, por këtu në emigracion tashmë, tek jeta intelektuale. Ndërkohë kërkova në valixhet e pluhurosura dorëshkrimet që kisha sjellur me vete, bleva një makinë shkrimi dhe… u rilinda tërësisht. Përshkrova në një libër me vjersha botën përreth, që jetoja, atë “… pa dashuri”.
Më falni që u zgjata ca si shumë, por ka rëndësi për mua kjo periudhë, siç ka për njerëzimin Rilindja e Krishtit. Atëhere, pse e fsheh këtë libër? Vërtet më rilindi, por nuk më përfaqësonte. Vazhdoja të isha “poeti” i rinisë së parë, ai i mëparshmi, i “realizmit socialist”. Ndërkohë kisha rënë në kontakt me poezinë greke, me atë të përbotshmen dhe e shikoja: poezia e “Botës…” sime nuk ishte ajo që më përshtatej, që më shprehte. Ca nostalgjira të rinisë dhe kaq. Tjetra, ajo përreth, më pëlqente. Vendosa të ndryshoja. Veçanërisht në formë, në konceptimin strukturor. Të shkruaja poezi të re. Të shprehja ndjenjat dhe personalitetin tim të tanishëm, jo atë të rregullave që kisha mësuar. E provova. Nuk ishte e lehtë, por më duket se ia arrita. Më pëlqeu vetja ime e re. Më përshtatej. Kështu lindi “Punishtja e ëndrrave”. Në të vërtetë, kjo ishte Rilindja ime e madhe. Më e rëndësishmja. Pasqyroja në këtë libër “punishten” time të brendshme, që prodhonte mall të ri tashmë. Krejtësisht timin. Do të preferoja të mos e kisha bërë librin e parë. Mohohet fëmija, aq më shumë i pari? Është mëkat, e di, por edhe ato janë pjesë e jetës. Një mik poet që lexoi librin tim të ri, më tha: “Po të mos kishin të njejtin emër në kopertinë, nuk do mendoja kurrë që të dy librat i ka shkruajtur i njejti njeri!”
Vazhdimin e dini. Vazhdoj të eci në këtë rrugë. Erdhi më pas “Udhëtoj brenda vetes” (2008), “Blu e thellë” (2012), “Vreshtat e Dionisit” – gjashtë libra në një (2015) dhe tani është faqosur dhe gati për botim “Taverna e të marrëve”.
Ky është udhëtimi im poetik, që më kërkuat të përshkruaj. U zgjata ca dhe nuk më falet mua si gazetar i vjetër, por gjashtëdhjetë vjet janë ato… Lodhesh duke i shqiptuar, jo më t’i përshkosh…

– Kini vite të tëra që shkruani poezi. Çfarë ndodhi dhe filluat rrëfimin në prozë?

– Prozën nuk e fillova tani, por njëkohësisht me poezinë. Tregimin e parë e kam botuar kur isha gjimnazist. Edhe reportazhet e shumtë letrarë që botoja aokohe në shtyp, prozë e mirëfilltë ishin. Le që gjithë kohën kam shkruajtur prozë, si gazetar. Të njejtën përvojë kam përftuar në të dyja. Dallimi është tek qytetaria, tek shpallja e tyre zyrtarisht pranë teje. Kështu ndodhi, me njerën, Poezinë, u martuam herët, ndonëse fëmijë lindëm vonë. Prozën ama e mbaja të pa shpallur. Si një të dashur, të ligjshme vetëm për veten time. E vura në balancë: cilën do të konsideroja të përshtatshmen për ta shpallur tani dhe cilën më vonë. Sipas këllqeve që kisha. Fitoi qytetarinë Poezia. Prozën e lashë për kur të isha gati për ta shpallur. Se nuk isha plotësisht gati, e ndjeja. Kurrë nuk jam ngutur. Kam botuar një libër poetik në gati pesë vjet, ndërkohë që kam qindra poezi në baullet e mia. Të gatshme, për tu sistemuar në libra të tjerë. Merre me mend, “Vreshtat e Dionisit” zgjatën dhjetë vjet për tu bërë libër. Por me Prozën nuk ndodh si me Poezinë. Nuk lind si “dashuri me shikim të parë”. Mendoj se ka proces tjetër krijimi, më të ndërlikuar dhe se të duhen kushte më të përshtatshme dhe armë më të sofistikuara për ta përballuar. Mbi të gjitha, duhet të grumbullosh sasinë e duhur të Jetës në hambarët e tu, që të bësh prozë. Nuk e kam kuptuar kurrë, se si mund të bëjnë romane njëzet vjeçarët!
Nejse, unë flas për veten. Dhe jam në gjendje plotësisht tani, e ndjej me gjithë qenien time, se… Jam gati për Prozën! Pikërisht tani! Kam përfunduar një roman, “Ura e mbretit” dhe vetëm situata me epideminë e përbotshme e ka shtyrë botimin. Përfundova gjatë kohës së karantinës librin me proza të shkurtëra “Klinika” dhe gjatë një kohe të gjatë kam plotësuar një libër me tregime dhe novela. Përpos këtyre, tani kam në duar dhe më ka çmendur puna me një libër publicistik, paksa të çuditshëm, “I dashuri im, Facebook!” Statuse, komente, recensione, publicistikë, gjatë dhjetëvjeçarit të fundit. Shumë punë për t’u realizuar.
Pjesë nga gjithë këto libra kam publikuar herë pas here në shtypin letrar dhe në internet, miqtë e mi të shkrimit i kanë lexuar të gjitha dhe habiten: “Ç’i vonon akoma?!” Është vonë? Ku di unë, mund të martohesh dhe vonë me një Dashuri!

– Ju i jepni formë kujtesës apo shkruani letërsi të pastër, ashtu siç u vjen?

– Tani hymë në teori. Ç’e deshët, nuk më pëlqejnë dhe kaq akademizmat, as të marr pozat e profesorit. E kam braktisur qysh në fillim këtë zanat, për hir të gazetarisë… Veçse nuk rresht së menduari për natyrën e punës sime. Privatisht. Nëse them ndonjë gjë të gabuar, është se nuk pretendoj të jem kritik, thjesht shkruaj letërsinë time.
Mendoj se letërsia e “pastër”, siç e quani ju, thjesht produkt i frymëzimit domethënë, është e mangët. Nuk ka letërsi pa kujtimet e krijuesit. Pa jetën e tij. Ato bëhen lënda e parë, magja ku gatuhet letërsia. “Mithoplasia”, e quajnë grekët këtë proces. Gatimi i miteve. Ekzistojnë ato në mendjen e krijuesit dhe mbruhen kur u vjen çasti, ashtu si kuleçët e bukës. Si ndodh kjo? Seicili ka punishten e vet dhe ashtu si gjithë mjeshtrat zejtarë, askush prej tyre nuk ka qejf të tregojë sekretet e zanatit. Kjo është një risi e përgjithshme, aq më shumë u përshtatet shkrimtarëve, gatuesve vetmimtarë dhe supersticiozë të artit të tyre. Janë të çuditshëm, më mirë t’i lexosh, se t’u kuptosh punën që bëjnë!

– A ka momente katharsi në artin tuaj, si në prozë edhe në poezi?

– Natyrisht, tek të gjithë krijuesit ndodh kjo. Nëse nuk ndodh, atëhere lumi vdes pak nga pak, gjersa shteron krejt. Nuk ka gjë më të dëshpërueshme se sa një krijues i shteruar. Përse ndodh kjo? Sepse krijuesi ndalon të rigjenerohet, kur ndjek përherë të njejtën rrjedhë, kur nuk rinovohet, sipas kërkesave të kohës. Është si “emokatharsi” tek të sëmurët e veshkave. Ndërrimi i gjakut.
Si ndodhi kjo tek unë? Ua shpjegova pak më lart, ky proces regjenerues u zhvillua fillimisht brenda meje kur shkruajta “Punishten”. M’u desh të kapërceja veten. Të lija pas “realizmin socialist” me të cilin isha mbrujtur, për letërsinë bashkëkohore që lexoja dhe që më pëlqente të ndiqja. Pretendoj, natyrisht me rezervë – gjykimi u përket të tjerëve, se kam kapërcyer veten nga libri në libër. Ato nuk ngjajnë strukturisht me njeri-tjetrin. Gjersa mbërrita tek “Vreshtat”, ku kritika pohoi se ishte një orvatje e re dhe që përmbante rrezik. Pesëdhjetë poezi rrjesht të një teme, gjashtë cikle të tillë – seicili një libër më vete… Nuk përmbajnë këto rrezikun e përsëritjes, të fragmentizmit, të mungesës së një strukture unike? Guxova dhe e provova, m’u deshën dhjetë vjet për këtë. Por ç’kuptim do të kishte një libër njësoj si të tjerët?
Flas për poezinë. Përsa i përket prozës sime ama, kjo është më bërë motoja e punës. Mendoj se kam shkruajtur një roman… “ndryshe”. Më falni, për mëndjemadhësinë, nëse tingëllon kështu. Por ma kanë pohuar miq të letrave, shumë seriozë. Ua dhashë romanin tim “Ura e mbretit” disa shkrimtarëve miq dhe ata patën reagime, si t’i pickonte diçka. Dikush s’e pranoi (“romani ka ca ligje…”), dikush kërkoi të gjente modelin që kisha “kopjuar”, dikush u entusiazmua. Unë mbaj reagimin e tanishëm të Roland Gjozës në Amerikë, i cili sa herë botoj ndonjë vjershë në fb, më fshikullon publikisht: “Lëri këto, t’i dimë, romanin ti! Atë boto, se… aty shkëlqen!” E pra, unë i dhashë romanin për ta lexuar në dorëshkrim, ai publikoi një shkrim kritik, sikur romani të kishte dalë, ku thoshte: “Kritikëve tanë do t’u ngriheshin flokët përpjetë (në mungesë të tyre, tulla do t’u mbushej me djersë) prej thagmave që kanë zenë vend në faqet e romanit, aventurave të heroit tonë, se ai shejtan, s’lë gjë pa shkruar, me dorë të lirë, një lakuriqësi e paturpshme në sy të turmës djerraditëse. Ç’me çani kokën, sikur iu thotë kritikëve e estetëve, që rrëmojnë nëpër ide serioze, sipas kallapit të shkollës, dua të shkruaj si më vjen, të nxjerr shpirtin. Ju pëlqen, s’iu pëlqen, s’më prishet gjiza mua. Dhe mua, që po shkruaj këto rradhë, kjo mënyrë të shkruari më pëlqen shumë. Pse të fshihemi?”

– Për ju, arti dhe letërsia në veçanti, janë një domosdoshmëri apo thjesht një nevojë personale e juaja.

– Iu përgjigja gjatë pyetjes suaj të parë, sikur ta dija se ato të mëvonshmet mund të sqaroheshin atje. Letërsia për mua përmban që të dyja ato që përcaktuat: edhe është domosdoshmëri, edhe nevojë jetike. Nuk rroj dot pa shkruar. Shkoj për pushime dhe kthehem me një cikël të gjatë poezish. Më parë bëj këtë, pastaj të tjerat. Ime shoqe është mësuar me mua. Më lë rehat. Të djelat i shfrytëzoj për të shkruar. Kam festë. Ajo ecën nëpër dhomë me majat e gishtave, të mos më tërheqë vëmendjen.
Kur kjo ndodhte me poezinë, merre me mend tani me prozën, që do shumë kohë të përkushtuar asaj, tamam punë fizike, aq sa kur shkon të flesh pas një dite të tërë në tryezën e punës, nuk të zë gjumi nga superstresi dhe stërmundimi. Ankohem për këtë? Në asnjë mënyrë, më lumturon kjo punë. Të më falë fisnikja ime shpëtimtare Poezi, por kënaqësia që kam tani me Prozën është… diçka tjetër. Si martesa e lumtur pas dashuriçkave. Më vjen keq qëmund të ndryshojnë rolet, Proza të bëhet bashkëjetuesja ime zyrtare dhe poezia të kthehet në statusin e të dashurës. Koha ka kthimet e saj, thoshte mëma ime. Pavarësisht nga ne.

– Proza juaj (për mendimit tim) hyn në zhanret autobiografike, sepse teksti letrar buron nga përvoja personale, por nuk mungojnë momentet kur zgjerohet vetëdija gjithëkohore dhe gjithëhapësinore dhe rrëfimi merr vlerat e një vepre artistike. Ju ku do ta rendisnit prozën tuaj, në atë autobiografike apo tek tregimi i shkurtër?

– Jo, jo, këtu nuk jemi në një mendje! Por ua di për nder që e shtruat si çështje. Disa herë kam ndjerë nevojën të shpjegohem për këtë. Pas publikit të kapitujve të “Urës” apo edhe për ca poezi që dukeshin “personale”. Tjetër është monografia për një autor, tjetër autobiografia e tij dhe tjetër një roman i mirëfilltë letrar, ku shkruhet me “unin” krijues, në vetën e parë. Mendoni “David Koperfildin” e Dikensit apo romanet e Xhak Londonit. Kanë bërë autobiografinë e tyre shkrimtarët? Jo, vepra letrare kanë shkruar. Dakort, kanë për model veten për personazhin kryesor. Si edhe të afërmit për personazhet plotësues. Por cilët njerëz mund të njihnin më mirë? Dhe a mund të pretendojë kush, se i janë përmbajtur njëqind për qind të vërtetave të jetës së tyre, se nuk kanë trilluar kund, se nuk kanë shtuar ose fshehur gjëra? Askush nuk mund ta pretendojë këtë, në kundërshtim me biografët, të cilëve u kërkohet vërtetësi dhe saktësi shkencore. Shkruaj në vetën e parë një poezi erotike. Kam qindra poezi të tilla të ndryshme. Personifikojnë dashnoret e mundshme të jetës sime?! As Don Zhuan të ishte krijuesi!
Për të mënjanuar këtë përqasje të gabuar, ku një vepër e mirëfilltë letrare barazohet me një autobiografi, kam vënë në faqen e parë të “Urës” shprehjen e një nobelisti frëng të 1937-ës, Du Gard, që thotë: “Njerëzit nëpër vepra zakonisht rrëfejnë histori përmallimesh dhe ndjesish, por thuajse kurrë historitë personale, veçanërisht kur duan t’i kalojnë si autobiografike”.
Përsa i përket pjesës ë fundit të pyetjes… sikur ta dinit, përsëri! Kam një libër me proza të shkurtëra, “Klinikën”, ku tregime të shkurtra të një teme, me të njëjtat personazhe, që herë dalin në plan të parë dhe herë bëhen plotësuese, përbëjnë në unitet një “romanth” . Shfrytëzoj përvojën time një vjeçare në një klinikë private në Pire. Autobiografi? Jo! Letërsi. Trillime letrare, bazuar në vërtetësinë e jetuar. Askush nuk mund të më bëjë padi për të palarat që nxjerr në shesh. Nuk bëj reportazh, letërsi bëj.
Më pëlqen zhanri i tregimit të shkurtër. Ngjajnë me poezitë. Edhe ato, më të shumtën të shkurtëra i kam. Kjo nuk bëhet lehtë. Më ngjan më vështirë të shkruash shkurt, se sa gjatë. Paçka se në plan të parë duket ndryshe.

– Zotërimi i vetes, i emocioneve është mundësia e mbrapme e njeriut për të treguar sa vlen. Kur shkruani në prozë ose në poezi ju i kontrolloni ndjenjat, mendimet, emocionet apo e marrin ato gjendjen në dorë dhe ju udhëzojnë atje ku duan?

– Këto gjëra i zbulon në punë e sipër. Nuk mëson teori, për të shkruar. Gjatë shkrimit ndjen nevojën e perceptimit të procesit që ndodh para syve të tu. Kështu mëson punën tënde dhe ambjentohesh.
Krijuesi duhet të kontrollojë si vetëveten, ashtu edhe veprën që ka në tryezën e operimit. Të mos i dridhet dora. Të operojë si kirurg gjakftohtë, që di ç’bën.
Ju thashë, është ca i ndryshëm procesi i operimit me Prozën dhe Poezinë. Për të parën nevojitet një gjendje e përshtatshme shpirtërore, si dhe një mendje e kthjellët për të regjistruar vargjet, kur të mungojnë mjetet e shkrimit. Dhe kaq. Nuk mund të realizohet kjo me Prozën. Ka volum. Kërkon kohëgjatësi krijimi i saj. Duhet një vend i madh ambalazhimi i materies së krijuar, nuk mjafton truri yt. Ndryshon edhe raporti midis Krijuesit dhe Poezisë apo Prozës. Ndërsa poezia të udhëheq në monopatet që do dhe njeh ajo, prozën e zotëron ti dhe e shpije atje ku do. Nuk mund të bësh një plan paraprak të Poezisë që do të shkruash, kërkon vetëm të të vijë nëpërmjet frymëzimit fjala ose vargu i parë. Të tjerat vijnë vetë. Kurse për prozën hedh një strukturë arkitektonike në letër, si plan ndërtimi i një qyteti. Atë zbaton, paçka se gjatë operimit mund të bësh ndryshime. Është një punë tejet më e lodhshme.
Ndoshta, prandaj martohesh me Prozën, pasi ke përjetuar dashurinë e Poezisë. Lodhesh duke qenë skllav erotik dhe dëshiron të bëhesh padron i dashurisë tënde. Këtë mundësi ta jep me bujari vetëm Proza. Kësaj tendence patriarkale nuk i kanë shpëtuar shumica e shkrimtarëve, që fillimisht kanë qenë poetë. Kanë dezertuar në frontin tjetër. Ata kokëshkretë që i kanë mbetur besnikë vetëm dashurisë së parë, në fund të udhëtimit mbase janë penduar. Unë mendoj se kanë mbetur të pajetuar plotësisht.

– Shkruani sepse ju pëlqen të ndani ndjenjat me lexuesin, apo shkruan një zë tjetër brenda jush?

– Kur shkruaj nuk e mendoj fare lexuesin. Më tërheq me të gjitha shqisat puna ime. Jam krejt i vetmuar. Kam detyruar sjellje diktatorale edhe në shtëpi: kur shkruaj, nuk dua të më shqetësojë njeri! Ç’është ai “zë brenda meje”, që thoni?! E keni fjalën për frymëzimin? Ai ekziston vetëm në çastin e parë, ia kam nevojën vetëm për fillimin. Pastaj e zboj, dua të më lerë të qetë. Automatizohen procese të tjera brenda meje në vazhdim. Kurdisem, bëhem si robot, i cili e di punën e vet. Jam një makinë, e cila është konstruktuar dhe përgatitur gjatë një jete të tërë, për të bërë një punë konkrete. Për të krijuar letërsi. Ato, gënjeshtrat me yllin që të udhëheq, me zërin brenda teje e të tjera, janë metafora të rreme të njerëzve që nuk e njohin këtë punë. Nganjëherë gënjejnë edhe krijuesit vetë. Thjesht se bëjnë lojën e të tjerëve. Përshembull, Lamartini gënjeu gjithë botën, se gjoja i kishte rënë një yll nga qielli dhe i kishte sjellur një poezi të gatshme, vetëm për ta hedhur në letër. Më vonë, studjuesit gjetën dhjetra faksimale të asaj poezie, me dorën e tij, në variante të ndryshme. Mos u besoni shkrimtarëve në këto gjëra për veten. Janë si mësuesit në Turqi, që i sëmur puna e tyre skolastike dhe nuk i thërrasin nëpër gjyqe, kur dalin në pension.

– Në prozë ju rrëfeni ngjarje, përshkruani gjendje, por a jeni përpjekur të eksperimentoni, aq sa të “rrezikoni” për të ndryshuar zhanrin e rrëfimit (një ndryshim rrënjësor për të sjellë diçka të re), qoftë në stilin e të shkruarit apo tek vetë zhanri?

– Të kthehemi tek “Ura e mbretit”. Duhej të bëja hapin vendimtar të kapërcimit në prozë. Zgjodha rrugën më të vështirë, majën më të lartë, romanin. Kam lexuar të panumërta syresh, mund të zgjidhja një model dhe “ta kopjoja”, për të bërë punën time. Por atë doja? Përvoja ime me ndërtimin e librave poetikë më diktonte një udhë tjetër. Një model të ri romani. Le të shpërfillte rregullat që njihja. Në formë, e kam fjalën. Unë do të ndiqja nuancën time. Ashtu bëra.
E para, e shtriva jetën e personazhit kryesor në një hapësirë kohe. Këtë kohë e ndava në pjesë. Këto pjesë në nënpjesë. Konkretisht: periudha e djalërisë, një triptik me tre novela. Po kaq adoleshenca. Gjithashtu, jeta studentore. Dhe në vazhdim… Dhjetë triptikë. Çdo pjesë e këtij triptiku, një novelë, që mund të qëndronte e pavarur, nëse doja të bëja një libër me novela. Veçse ekziston një fill bashkues për gjithë këto pjesë, ngjarjet që rrjedhin rreth personazhit kryesor, si dhe ata plotësuesit. Disa qindra të tillë. Herë dalin kryesorë, herë të dytë, por janë kudo të pranishëm, ndjekin lumin. (Këtë variant zbatova edhe tek “Klinika”: pjesë të veçanta, që përbëjnë të tërën).
E dyta, punova me retrospektivën. Bashkëjeton kudo dhe kurdoherë e tashmja që rrjedh, me të shkuarën, kthimet pas, kujtimet e ngjarjeve që ndodhën dhe përcaktuan këto që po ndodhnin realisht, në çastin e rrëfimit. Mendoj se kjo i bën mirë rrëfimit, aq më shumë kur ai është i gjatë. Mbart natyrisht rrezikun e fragmentalizmit, por të sjell freski, sjell ajër midis pjesëve, të jep dorë të jesh i zhdërvjellët.
Unë do isha armik i rrëfimit në një vijë, nga fillimi në fund. Romani im fillon nga fundi, kthehet tridhjetë vjet pas, mbart një jetë të tërë dhe përfundon atje ku filloi, në fund. Ia arrita qëllimit tim? Nuk e di. Gjoza e mbyllte kështu kritikën e tij për dorëshkrimin tim: “Në fund dua të përmend, natyrisht në mënyrën e Grigorit, atë që i tha pas shfaqjes “I sëmuri për mend”, autorit të komedisë, Gribodejevit, cari i Rusisë: “Vdis Dionis, se gjë më të bukur s’ke për të shkruar!”

– A ka gjuha kufi për të shprehur gjithshka, po mendimi? Pra, cila është për ju marrëdhënia gjuhë-mendim, si në prozë dhe në poezi?

– Gjuha – kryemrekullia e botës, për mua. Dhurata më e madhe që u ka bërë Zoti krijuesve. Por edhe një test hyjnor i pagabueshëm për vlerat e çdonjërit prej tyre. Sa serioz je, sa profesional, kjo diktohet nga gjuha e veprave të tua. Pikë! Nuk ka shkrimtar të mirëfilltë që nuk zotëron, të paktën, një standart mbi mesataren për gjuhën. Më falni nëse e teproj, por jam i sigurt për këtë që them: nuk ka justifikim për shkrimtarët që shkruajnë me gabime. Le të bëjnë më mirë një punë tjetër! Nuk më duhet, se nuk kanë mbaruar gjuhësi. Ta kishin kryer vetë fakultetin, tek shtëpia e tyre, para se të merreshin me këtë punë. Mendoni një muarator që vë gurët shtrembër, që i zgjedh jo të njëtrajtshëm dhe i vë në mur të pa gdhëndur. Mur është ai? Murator quhet zotëria? Ai shkrimtar që nuk bën dot pa redaktor, për hir të gjuhës, nuk bën për shkrimtar! Ky ka qenë shkaku i vonimit tim në prozë: duhej ta luaja gjuhën nëpër duar. Mbarova fakultet për këtë, punova një jetë gazetar duke ushtruar gjuhën, pastaj thashë: tani mund ta provoj! Në shkallën e epërme! Duke u bërë redaktor i vetëvetes.
Gjuha është e pakufishme. Mund të bësh çdo gjë me të. Vetëm t’i bindesh, ta adhurosh, ta respektosh, ta mësosh sa më mirë që të jetë e mundur.
Gjuha nuk pranon asnjë mentalitet. Të gjitha gjuhët i ka bërë zoti të mundshme për art. Zgjedh një, atë që di më mirë, për të bërë punën tënde. Këtu nuk hyjnë kombëtarizmat. Gjuha është thjesht mjet teknik shprehës. Por duhet të bjerë në ustallarë të zanatit, që të funksionojë mrekullisht. Besoj që Shekspiri mund t’i bënte kryeveprat e tij edhe në gjuhët e tjera. Vetëm të ishte Shekspiri dhe gjuha e tij. Ne në shqip kemi Flober-ët tanë në mjeshtërinë e përdorimit të gjuhës. Shqipja nuk i lë mangut asnjë gjuhe tjetër. Ndoshta për këtë, unë zgjodha shqipen si gjuhën time të krijimit, ndonëse gjuhë të mëmës kam greqishten dhe atë njoha më parë. Shqipja është dashuria ime e parë dhe them ta mbaj gjersa të vdes.

– Do preferonit poezia juaj të pushtonte shpirtra pa ditur kush është emri i poetit apo ai të shkruhet patjetër në krye të çdo poezie?

– Do desha që poezisë sime t’ia njihnin autorësinë edhe pa pasur emrin e krijuesit. Tjetër ç’dua, tjetër ç’është. Kjo përftohet me kohë, nuk e di nëse puna ime e harxhuar për këtë është e mjaftueshme. Por rëndësi më të madhe ka tjetra: të dashurohet puna jote! Është nevojë jetike për një vjershëtor kjo. Jemi si kalamanjtë, kemi nevojë të duhemi! Kur jemi ca më të rinj, edhe të dashurohemi! Kjo vëmëndje na mban gjallë. Përfundimisht, nuk mund të shkruajmë vetëm për veten. Krijojmë në vetmi, por pastaj kemi nevojë të shpallemi, të dëgjohemi, të vlerësohemi. Përndryshe, pse do t’i botonim librat tanë!

– Ka pasur momente kur tjetër mendoni dhe tjetër shkruani, për të mos zbuluar veten?

– Asnjëherë. Kam shkruar ato që kam ndjerë. Biles jam “akuzuar” si kalama, për sinqeritet të tepruar! Kur do rritesh, më kanë pyetur. Nëse doja të fshihja veten, nuk do shkruaja. Nuk më detyron kush, të them gjëra që s’dua. I zgjedh ato që them. Letërsi bëj, jo rrëfim në hetuesi.
Kjo në poezi. Në prozë nuk është kaq e thjeshtë. Atje duhet të rrëfehesh më gjatë, më bindshëm, nuk fshihesh dot gjithmonë pas metaforave dhe “izmave” letrare. Por duhet ta marrësh vendim. Sa do të jesh i sinqertë. Sa më shumë, aq më mirë për artin tënd. Por do paguash kamatën përkatëse për këtë. Duhet të ndërtosh personazhet e veprës tënde. Ata nuk mund të jenë të gjithë të trilluar, duhet të marrësh edhe konkretë, të gatshëm, nga njerëzit përreth teje. Ç’ndodh kur ata njohin vetëveten? Kur janë kaq të njohur, sa e kuptojnë edhe lexuesit? Do ta pranojnë personazhet realë të fshehur pas emrash të rremë fotografimin dhe ekspozimin publik pa leje të tyre? Këtu të dua! Pasi lexuan romanin tim, humba dy njerëz të mi të afërt. Një familjar dhe një shok të ngushtë. Nuk më flasin më. Tragjedia është se shoku është edhe ai shkrimtar. Sikur nuk i di ligjet e shkrimit. Por kamata është kamatë. Duhet ta paguash, nëse dëshiron të vazhdosh.

– Ju çfarë ju ndihmon më shumë, psikologjia e karakterit , filozofia e gjërave apo mjetet artistike?

– Të gjitha janë një kompleks. Ndërvarin njeri-tjetrin. Më pëlqen që të vërej karaktere. Sa më shumë, në jetë. Njoh një njeri dhe mendoj automatikisht: si do ta përshkruaja këtë në prozën time. Për poezinë mjaftojnë dy-tre detaje, ose edhe një. Kaq mban. Proza do më shumë karakteristika të tij. Se ky personazh do të qëndrojë më gjatë në veprën tënde, duhet të justifikojë ngjarje dhe situata të ndryshme rreth tij. Duhet të ndërtosh me fjalë dhe me veprime një njeri nga e para. Ti je zoti krijues i tyre. Duhet të kenë psikologjinë përkatëse, lypset t’i përshtaten matematikisht filozofisë së gjërave dhe të gjitha këto realizohen në vepër nëpërmjet mjeteve artistike. Cilat janë ato? Të shumta, të cilat t’i mëson mjeshtëria, ç’të të them tani! Në çastin e duhur, krijuesi kërkon bisturinë e përshtatshme artistike për të bërë ndërhyrjen. Por duhet t’i njohësh ato. Talenti të dhurohet, mjeshtërinë e fiton. Me punë të vazhdueshme, pa u kënaqur kurrë. Do zanat, shtro bythën, thoshte gjyshja ime.

– Kujt i ruhet shkrimtari, përballjes me veten, me lexuesin, kritikës apo moralit, ideologjisë dhe filozofisë së kohës?

– Shkrimtari i vërtetë nuk i ruhet asgjëje. Kështu është ndërtuar. Pa ndjenjën e frikës. Është vetëm ai dhe Zoti. Në kullën e tij të fildishtë të mendimit. Me kohë janë bërë eksperimente të ndryshme, në laboratorët politikë, për ta nxjerrë prej andej, për ta bërë qenie të kolektivizuar, në shërbim të qëllimeve jo artistike. Kanë dështuar. Janë krijuar hibride, që nga ana e tyre kanë krijuar edhe ata art të fosilizuar, të rremë. Ky art ka vdekur në fund të epokës. Nuk i është përcjellur dot të ardhmes së njerëzimit.
Shkrimtari është binjak me lirinë. T’i heqësh atë, e ke ç’tjetërsuar. E ke bërë makinë.
Mbase shkrimtarët janë qeniet më të paragjykuara në botë. Të gjithë i duan sipas mënyrës së tyre. Aq më shumë kritikat dhe moralet e kohëve. Sa më të mëdhenj të jenë shkrimtarët, aq më tepër i injorojnë këto. Prandaj janë gjithmonë përpara kohës që rrojnë. Ata nuk i nxë dot një botë. Jetojnë në të gjitha epokat, pasi edhe vepra e tyre është e gjithëkohëshme.

– Në jetë vazhdon të mbetesh akoma ai fëmija i druajtuar, kurse në art je akoma i dashuruari. Fëmija brenda Grigorit, kur do rritet, kur “do të plaket” poeti Grigor?

– Kështun qëllova. Ka një shpjegim fiziologjik për këtë. Por është shumë intim dhe kam frikë mos paragjykohem me intimitetet e mia. Ka ndodhur një ngrirje brenda meje, gjatë adoleshencës së parë. Një tragjedi. Befas, në klasat e larta të tetëvjeçares humba aftësinë e të folurit. Mezi nxirrja dy fjalë, ku e ku. Humba për një kohë të gjatë aftësinë e komunikimit me botën. U mbylla në vetëvete. I vetmi shteg nga shikoja botën ishte letërsia. Gjatë gjithë kësaj kohe, mbyllur në guackën që vetë apo fati krijoi për mua, mbeti ai djaloshi përpara “ngrirjes”. Nuk u rrit dot. Akoma nuk jam shkrirë plotësisht. Por mbase kjo gjëndje shumë e trishtuar më ndihmoi diku tjetër. Fitova letërsinë, si mjet komunikimi me botën. Çdo e keqe, e ka një të mirë pas.
Thatë se në art mbeta “i dashuruari”. Doemos, ç’të japësh, do të marrësh. Dashurova artin më tepër dhe më gjatë se vajzat. Ai m’u dha. Vajzat më shikonin gjithmonë si specie e çuditshme, ngaqë edhe unë u shmangesha. Nuk kisha shumë bla-bla…
Kur do të plakem? Më duket se më morët mësysh. Tani e ndjej veten të lodhur. Mbase po plakem. Kam edhe ato vizitat e shpeshta nëpër spitale kohët e fundit. Tani sapo kam dalë, prej herës së fundit që i vizitova. Kushedi, mbase largohem “pa u plakur”. Nuk është në dorën tonë. Por e kam zgjidhur këtë punë. I kam treguar bijës sime, e cila tani është doktoreshë e shkencave filologjike, ku i kam dorëshkrimet elektronike të veprave të mia të mbaruara ose në proces. Për rast nevoje… Më ka qetësuar: “Rri i qetë, baba! Edhe Kavafi, të shumtën e veprës e la të pabotuar. Por asgjë nuk humb…”.
Ma bëri borxh, tani mund të përfundoj i qetë procesin.

– Ju, Grigor, kur shkruani, doni të jeni magjia vetë apo një magjistar, që me shkopin magjik – penën tuaj, të ndryshonit botën?

– Siç duket, magjinë e kam brenda vetes, pasionin për të shkruar. Gjersa e materializoj me libra, është e qenësishme. Ekziston. Edhe “magjistar” mund të jem. Zoti më lindi më 1 prill. E rastësishme? Ku bën gjëra të tilla Ai! Vërtetohet, jam i mirë në gënjeshtra. Por jo gjer në magji… Makar të kisha atë “shkopin magjik”, siç thoni. Jo, jo, nuk dua të bëj heroin, të ndryshoj botën. E kush jam unë, Lenini apo Majakovski? Ca gjëra të mijat do të desha të ndryshoja. T’i përfundoja gjërat më shpejt dhe më mirë. Të rregulloja edhe disa gabime tek vetja. Cilat janë ato? Pse, budalla jam t’i bëj publike!

 

Intervistoi: Teuta Sadiku

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s