SHPËRTHIMI DHE HESHTJA E VEZUVIT / Nga: Grigor Jovani

 
Grigor Jovani
 
 
SHPËRTHIMI DHE HESHTJA E VEZUVIT
 
Im atë nuk dinte asgjë. Për gjithë peripecinë time dyjavore të provimeve në gjimnaz. Nga ta dinte! As që i shkonte nëpër mend, xhanëm. Nuk ishte kohë provimesh, kaq gjë e dinte, ato bëheshin në fund të shkollës, aty nga fillimi i verës. Tani ishte kohë festash, e ndaluara e Krishtlindjeve dhe ajo e lejuara e Vitit të Ri. Por unë e kisha marrë më së fundi Dëftesën e Pjekurisë. Atë që të tjerët e merrnin në fillim të verës, mua ma dhanë në mes të dimrit, pak para Vitit të Ri. Sikur ma kishte sjellur Plaku babaxhan i kalamanjve, që shpërndante dhuratat e tij kur ata flinin. Edhe im atë bënte, gjumin e qetë. E kishte të fjetur edhe mendjen, pas ca ditësh do të shkoja ushtar. Kjo nuk mund të zhbëhej. Më kishin thirrur në degën ushtarake, më kishin qethur tullë, më kishin thënë në cilin repart ushtarak do të paraqitesha në fillim të janarit. Nga ana tjetër, unë isha kthyer më së fundi në shtëpi, pas gjashtë muajsh mërgimi në Mat, ku kryeja dënimin tim vullnetar si punëtor ndërtimi në Ferrokromin e Komsisë pranë Burrelit, pas fajit të madh të përjashtimit nga shkolla. Por të shkuara të harruara! Ç’duhej tjetër që të flinte mendjen babai! Ishte atëhere kur kishim ndezur bashkë “llullën e pajtimit” dhe më kishte thënë atë të përgjithshmen qetësuese: “Shko një herë ushtar, kthehu, pastah shohim e bëjmë…”
Po tani, kur bota ishte kthyer mbrapsht, ç’bëhej?
Befasisht, atëhere kur nuk e prisja, më ishte ngjallur një shpresë absurde: do të shkoja në shkollë të lartë! Për Letërsi! Vendimi në qendrën e rrethit ishte marrë, kishin siguruar edhe bursën time. Ngjante e pabesueshme, nxjerrë nga ëndrrat më të guximshme të një adoleshenti, ato që një në njëmijë janë thjesht të parealizueshme, por nganjëherë… Fati mund të të luajë në majë të gishtave, të përmbysë gjithshka. Pikërisht kjo kishte filluar të ndodhte me mua ato ditë. Realizimi i një ëndrre magjike. Nuk besoj të kishte ndodhur më parë në historinë e gjimnazit ajo që po bëhej me mua: në një kohë ekspres, për dy javë, dhashë provimet e marrjes së vitit dhe ato të maturës, përmbusha notën e duhur mesatare dhe tani… prisja qershorin. Ndërkohë, siç më tha shefi i seksionit, priste edhe bursa ime për Letërsi në zyrën e tij. Do të ma jepnin rregullisht, në fillim të gushtit, kur do të shpalleshin edhe ato të të tjerëve.
– Mos i thuaj gjë babait! – më tha xhaxhai, kur i fola për takimin tim me shefin e arsimit dhe planin që kishin për mua.
– Mirë, – i thashë i trembur. – Ti e di.
Me xhaxhain merresha vesh. Ngjante i gëzuar. Kur ia tregova bisedën që kisha me shefin e arsimit, as ai nuk më kishte besuar. Kishte pirë një kafe me drejtorin e gjimnazit dhe i kishte mësuar të gjitha. Tjetri e kishte qetësuar: “Bëmë ca shkelje të vogla, por hallall. Shokët në qendër besojnë se është i talentuar dhe duhet të vazhdojë. Ata e dinë. Edhe unë, xhanëm…”.
– Do ia them unë, – më qetësoi edhe një herë xhaxhai. – Kur të vijë koha. Sa të japësh provimet. Tani kam frikë se na prish punë.
 
***
Aty nga mesnata e darkës së Vitit të Ri, që e festuam si gjithmonë tek shtëpia e xhaxhait, për hir të gjyshes, pasi nuk ishte e udhës të lëvizte netëve të dimrit nga një shtëpi tek tjetra, kur kishte ardhur në qejf, babai ngriti dolli për mua. S’e kishte bërë ndonjëherë. Gjer atëhere as që jepte shenjë se më llogariste në tavolinë. Nuk m’i hidhte sytë, as më drejtonte fjalën. Sikur isha një pjatë më shumë dhe kaq. Tani ndryshonte puna. Pas ca ditësh do të vishesha në të blerta. Do të shkoja ushtar. Hapi i parë kishte ndodhur. Isha qethur zero dhe mbaja një kapele në kokë. Një beretë të zezë, me një vizë të bardhë në mes, që e kishte dërguar xhaxhai nga jashtë, në një pako me rroba. Vetëm forma e kapeles do të ndryshonte, asgjë tjetër. Por e rëndësishmja ishte kjo, thuajse e kisha kapërcyer pragun që më nxirrte tek sheshi i burrave. Atje funksiononte një kod tjetër komunikimi për babain. Nuk mund ta neglizhonte. Kanuni i barabartë mes burrave. Atë kishte vënë në fuqi ato çaste im atë:
– Hajde, me mend në kokë! – më uroi, duke më parë në sy. – Ushtar i mirë dhe pastaj… qytetar i mirë!
Ra një qetësi mortore në atë tryezë gëzimi. Si të kishte nxjerë nga goja ndonjë mallkim. Askush nuk ia mbështeti urimin. Të gjithë në shtëpi, veç tij, e dinin se nuk do të ndodhte asgjë e tillë. As do shkoja, as do kthehesha nga kund. Aq më shumë nga ushtria. Do të prisja të mbaronte ajo verë, që të nisja një jetë të re. Atë të studentit. Vetëm atëhere, kur do të nisesha për në shkollë, mund të më uronin. Me ndonjë ndryshim të vogël në fjalor. Por ajo kohë vononte.
– Djali nuk do të shkojë ushtar! – i komunikoi xhaxhai babait, pasi nuk ishte e arsyeshme t’ia fshihnim më.
– Ç’thua?! Përse? – sikur e pickoi miza atë.
– Dëgjo këtu. Djali dha provimet e shkollës këto ditë. I mori të gjitha. Shkëlqyeshëm. Po e ndjek unë, gjithë javës. Fola dhe me Bexhetin, drejtorin e gjimnazit. Edhe me shefin e arsimit, mikun tënd. Ke të fala. Më tha se pret ta qerasësh. I kanë marrë një bursë për në shtator. Do të shkojë në shkollë për letërsi. Në universitet. Kjo punë ka mbaruar!
Im atë kishte hapur sytë. Si dac. Ishte që ishte ezmer, tani qe nxirrë krejt. Ç’ishte kjo, lojë?! Dhe me kë e bënin, pale! Kujt ia hidhnin ato! Qysh do të shkonte i biri në shkollë?! Me urdhër të peshkut! Kur bëhej gati për ushtar… Darkën e Vitit të Ri luanin me letra. Jo me gënjeshtra…
Befas shpërtheu:
– Ç’janë këto që thua? Edhe ti, o vëlla?!
As emrin nuk ia dinte Shekspirit. Por batutën e Jul Cezarit e tha njësoj ama, duke ndryshur vetëm fjalën e fundit tek e famshmja: “Edhe ti, o Brut?!”
– Dëgjove ç’të thashë! Mbaroi kjo punë! – i tha prerë xhaxhai.
E kishte ngritur zërin më shumë se babai. Kjo ndodhte rrallë. Në qafë i ishin trashur damarët. Mundohej me zor të përmbahej. Dhe kush pale, xhaxhai, ai që shpërrthente më rrallë se Vezuvi! Dhe kundër kujt, ndaj vëllait të madh, të cilit i sillej kudo dhe kurdoherë me kujdes. E kishte në vend të babait, që nuk e kishte parë kurrë. Ai e kishte rritur.
Im atë në të tijën. Si mund të besonte një përrallë të tillë! Tani ishte vullkan edhe ai.
Shpërtheu:
– Jo, për nder! Nuk mund ta haj sapunin për djathë! Do të shkojë ushtar ky kopuku këtu dhe me një këmbë! Kështu dhe pikë!
– Nuk të duroj më! – ulëriti i vëllai.
Vezuvi kishte shpërthyer. Rrallë zgjohej, por kishte ndodhur. Nuk mund të përmbahej më as ai.
– Mos u ngatërro! – e ngriti tonin edhe babai. – Im bir është…
As xhaxhai tani nuk kthehej mbrapsht. Mbase qe një durim i mbledhur ndër vite.
– Boll u solle si katil! Pjella jote është! Ç’dreqin je ti, nuk merr nga fjalët, nuk kupton ç’të them! Djali do të shkojë në Universitet, të thashë! Të tjerët bëjnë temenara, shesin shtëpitë! Në vend të thuash shyqyr, hedh shkelma, si…
Nuk e tha të plotë krahasimin e tij xhaxhai. S’e kishte fyer kurrë vëllanë e madh, një jetë të tërë. Edhe kur tjetri kishte bërë gabime shumë më të mëdha. I konsideronte bashkë me të ëmën plakë si dy vakëfe të shenjta, ku nuk mund të thuash asnjë blasfemi. Vetëm qirinj mund të ndezësh. U mundua të stabilizonte inatin e tij të beftë. U gëlltit nja dy herë, në një kohë që im atë kishte mbetur i shtangur. Nuk e priste kurrë atë shpërthim nga vëllai i vogël. Ishte gjithë bota e tij. Vëlla e bir bashkë. Xhaxhai bëri përpjekjen e fundit të fliste më qetë. Arsyeshëm. Dukej qartë, i kushtonte shumë mund.
– Të ishte ndryshe, do të ta thoja unë, o vëlla? Për kë më kalove… Jeni familja ime, është edhe djali im. Lëre rehat! Ka ardhur në rrugë tani. Po bën diçka të mirë. Përndryshe… – këtu ndaloi, u mat, por e lëshoi: – do ta marr në shtëpinë time! Gjer sa të vijë dita e shkollës. Nuk do të të lë ta marrësh në qafë!
 
***
U prish festa e vogël familjare e Vitit të Ri. Si të kishte rënë një bombë në mes të tavolinës së shtruar. Babai u ngrit dhe doli në ballkon. Bënte ftohtë. Por ai rrinte aty, pa xhaketë, vetëm me një triko të leshtë. Ishte ulur në karrigen portative dhe tymoste duhan. Njerën cigare pas tjetrës. Mamaja dridhej. Nuk guxonte të shkonte dhe ta merrte brenda. Kishte frikë mos kthehej dhe përmbyste shtëpinë.
U ngrit gjyshja dhe i shkoi pranë babait.
– Nuk ke faj ti, – i tha, – halli im ka faj, që të nxorri në rrugë qysh kalama dhe more malet, sipër një makine! Kujtoja se puna do të të bënte njeri…
– Ç’të bëj, moj nënë, po më tallin, – u shfajësua ai. – Nuk do i vogli të shkojë ushtar dhe ata e mbështesin.
– Nuk tallen, jo! Për të mirë përpiqen. Ma thanë edhe mua. U gëzuam të gjithë. Vetëm ty nuk ta thanë: të kishin frikë! Përse, o djalë? Gjë e egër je ti?! As për tët bir nuk je, o xhan?!
Kaq tha plaka dhe u fut brenda. Erdhi pas pak edhe ai. Xhaxhai kishte ulur kokën, sikur lexonte diçka mbi tavolinë. Ngjante si t’i kishte ndodhur një gjëmë. Babait iu dhimbs i vëllai. Si i kishte thënë e ëma: “Gjë e egër je ti? As për tët bir nuk je!”… Zemra e tij e dinte! Më mirë ta kishte vrarë, se sa i tha ato fjalë.
– Mirë, – m’u drejtua mua, që isha strukur pas mamasë, si atëhere kur isha fëmijë dhe kisha frikë mos na përlante të dy zemërimi i tij. – Në është kështu, do të bëjmë durim deri në fund të verës. Po në qoftë ndryshe, njëra nga të dyja do të ndodhë: o ti, o unë në këtë shtëpi!
Ktheu me eks dopion e rakisë, si të donte të digjte me zjarr të përbrendshmet e tij, të cilat nuk mund t’i komandonte.
 
***
Nga mesi i gushtit, kur u afishuan të drejtat e studimit në xhamarinë e madhe të Klubit të Trekëndëshit, ata që ishin aty thanë se im atë kishte lënë nam. Hynte dhe dilte nga klubi. Lexonte listën, shikonte emrin tim, pas së cilit vinte ai i tij dhe mbiemri, pastaj futej përsëri brenda. Qeraste këdo që hynte në klub.
– I ka dalë bursa djalit! – u mburrej.
Kur ishte dehur plotësisht, ishte rrafshuar mbi tavolinë dhe kishte qarë.
 
(Nga URA e MBRETIT)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s