DISA KOSINDERATA RRETH KULTURËS QYTETARE: Detyra qytetare është të krijojë njeriun…  / Nga: Arqile Vasil Gjata dhe Teuta Sadiku 

DISA KOSINDERATA RRETH KULTURËS QYTETARE:  Detyra qytetare është të krijojë njeriun…  (Russoi -“Krijo qytetarinë dhe në pëllëmbë të dorës ke gjithçka!”).1 Abstrakt: Këto Konsiderata që duam të pasqyrojmë i quajmë veprimtari bashkëkohore dhe probleme shoqërore. -Duke e vlerësuar si  një … Continue reading

Akili luftoi si pellazg, jo si helen (Përkatësia etnike e Akil Pelidit dhe kontributi i akademik Apollon Baçes në zbardhjen e të vërtetave historike) / Nga: Kujtim Mateli

Akili luftoi si pellazg, jo si helen Përkatësia etnike e Akil Pelidit dhe kontributi i akademik Apollon Baçes në zbardhjen e të vërtetave historike Nxitjen për këtë shkrim e mora nga intervista e akademik Apollon Baçes, dhënë gazetarit Roland Qafoku, … Continue reading

Interesimi i institucioneve shkencore franceze për Dodonën pellazge në harkun kohor të një shekulli e gjysmë dhe kontributi i kërkuesit shkencor Gilles De Rapper / Nga: Kujtim Mateli

Interesimi i institucioneve shkencore franceze për Dodonën pellazge në harkun kohor të një shekulli e gjysmë dhe kontributi i kërkuesit shkencor Gilles De Rapper Autori i parë francez më i rëndësishëm që e kërkoi Dodonën në të gjithë territorin e … Continue reading

Murimi në Kështjellën e e Rozafës…. ( Fragment studimi…) / Nga: Timo Mërkuri

Murimi në Kështjellën e e Rozafës….

Fragment studimi…

a- Kështjella e Rozafës ngrihet mbi një kodër shkëmbore në perëndim të qytetit të Shkodrës, me hyrjen kryesore nga verilindja. Është  e rrethuar nga ujërat e lumenjve Bunë, Drin dhe Kir si dhe  zë një sipërfaqe prej 9 hektarë tokë.

Ka nisur të ndërtohet në  mes të shek. V-IV  p.e.s, ndërtim që nisi të bëhej me gurë ciklopikë (pellazgjikë) të pa lidhur me llaç, gjurmët e të cilëve ruhen edhe sot. Në këtë kohë zona përeth banohej nga fisi ilir i Labeatëve dhe historiani romak Tit Livi e quan  …”vendi më i fortë i Labeatëve”… Në vitin 230 p.e.s. qyteti quhet Scodrinon, informacion i  siguruar nga monedhat në gjetjet arkeologjike.

Në vitin 181 p.e.s. qyteti bëhet kryeqëndër e Mbretërisë Ilire me mbret Gentin.Në këtë periudhë qyteti pati shtrirje në pjesën jugore të kodrës, i rrethuar me mure dhe portë hyrëse ndërsa mbi kodër ishte ndërtuar Akropoli Ilir. Pra qysh në këtë kohë kishte marë fizionominë e një qyteti – kështjellë.

Pikërisht në Kështjellë dhe përreth saj gjatë shek.II p.e.s u zhvilluan luftërat me  ushtrinë romake  dhe në vitin 168 p.e.s, pushtohet prej këtyre të fundit.  Në periudhën e perandorit romak me origjinë ilire Diokleciani,  qyteti mer statusin e qendrës administrative të provincës së Prevalit.

Pushtohet nga sllavët në vitin 1040 dhe bëhet kryeqëndër e shtetit të Zetës.  Pushtohet për një kohë të shkurtër nga bullgarët.Theksojmë se nga gërmimet arkeologjike, nuk janë konstatuar  gjurmë ndërtimesh të  periudhës së pushtimit sllav në kështjellë.

Në vitin 1360 bëhet kryeqendër e Principatës së Balshajve. Në vitin 1392 osmanët

jua marin Balshajve, por jua rikthejnë përsëri  si shpërblim, me qënë se Balshajt i dhanë

Sulltan Muratit II si robinjë haremi, një vajzë shumë të bukur. Balshajt hoqën dorë  nga zotërimi duke ja kaluar  Venedikut. Është koha kur qyteti mer emrin Scutari. Kjo ishte kohë e punimeve me ritme të larta në kështjellë, e cila përfundimisht mori formën në kohën e sundimit të Balshajve dhe më pas nën zotërimin venedikas. Venedikasve u përket edhe ndërtimi i Kapitenerisë, një ndërtesë me tre kate, e paisur me frëngji topash. Barbakani ndërtohet në periudhën 1407-1414 dhe u forcua me objektiv mbrojtjen e hyrjes në kështjellë. Kompleksi i hyrjes përfundoi më 1468.

Në vitin 1478 Sulltan Mehmeti II, me një ushtri prej mbi 100.000  ushtarësh, rrethon Shkodrën, e cila  mbrohej nga një garnizon prej 1600 luftëtarë shkodranë dhe venedikas[1].  Kështjella u dorëzua pas një   marrëveshjeje  të lidhur midis Venedikut dhe osmanëve[2], më 25 Prill 1479. Dëmtimet e luftës u riparuan nga turqit me synim riaftësimin e kështjellës si objekt ushtarak.

Gjatë shekullit XVII dhe XVIII  qyteti shtrihet në territorin ku ndodhet sot.  Kështjella e  Shkodrës  braktiset nga administrata e qytetit  dhe banorët në vitin 1865, duke shërbyer më pas vetëm si qendër e garnizonit osman.

E paraqitëm këtë historik të shkurtër të kësaj kështjelle, për të treguar se ajo është ndërtim shqiptar dhe sllavët nuk kanë luajtur asnjë rol në historinë e ndërtimit të saj apo të qytetit të Shkodrës. Madje  Prokopi i Çezaresë e përfshin ndër veprat e ndërtuara në kohën e perandorit Justinian.

b- Emri “Rozafa” i kështjellës përdoret në periudhën e mesjetës, gjatë kohës së pushtimeve sllavo-bizantine. E dokumentuar gjëndet për herë të parë në biografinë e Nemanjit nga Stefani i Pakurorëzuar, në vitin 1215. Te Barleti e gjejmë në vitin 1480 në trajtën Rozapha. Marin Barleti, në veprën e tij, “Rrethimi i Shkodrës” shkruan se: “Na patën rënë në dorë disa shkrime… Ishin shkruar aty në gjuhën popullore se një farë Roza me motrën e vet, të quajtur Fa, qenë themelueset e parë të Shkodrës e prandaj fortesa e saj quhet Rozafa”.  Pra, Barleti  nuk e përmend asgjëkundi flijimin në shënimet e tij, për këtë arsye edhe referimi te Barleti në lidhje me baladën e murimit nuk është i saktë. Referimi te Barleti mbetet vetëm një hipotezë për baladën e murimit, por ndërkohë është argument kyç për origjinën dhe hershmërinë  e emrit “Rozafa” të kështjellës, origjinë  që nuk ka asnjë lidhje me gjuhën sllave  dhe me vetë sllavët, pretenduesit  më të parë për autorësinë e baladës…

b.1- Shekuj më von, konsujt francezë  Hecquard dhe Degrand mbledhin variante të baladës së ndërtimit të kështjellës së Shkodrës, ku citohet motive i murosjes dhe ai i besës.

b.2- Kënga e kështjellës së Shkodrës, siç këndohet në popull, është regjistruar nga mbledhësi i apasionuar i folklorit shkodran Kasëm Taipi.

c-Në vitin 1814 këtë baladë e regjistron Vuk Karaxhiçi prej një rapsodi nga Kolashini, i shton mbi 60 vargje qysh në fillim, e titullon “Zidanie Skadra” (Ndërtimi i Shkodrës) dhe e pagëzon si baladë serbe. Në vitet 1814 dhe 1815 Karaxhiçi botoi dy vëllime me Këngë Folklorike Serbe të cilat tërhoqën vëmendjen e të gjithë Evropës letrare dhe Amerikës. Goethe i karakterizoi  si “të shkëlqyera dhe të denja për t’u krahasuar me Këngën e Këngëve të Solomonit”…. Në vitin 1824, Vuk Karaxhiç i dërgoi një kopje të koleksionit të tij me këngë e balada popullore Jakob Grimm, i cili u entusiazmua veçanërisht nga balada “Zidanje Skadra” (Ndërtimi i  Shkodrës).  Grimm e përktheu  në gjermanisht dhe e botoi, duke entusiazmuar menjëherë  lexuesit e shumtë. Grimm i krahasoi ato me lulet më fisnike të poezisë Homerike, ndërsa për baladën “Zidanje Skadra” ai u shpreh se është: “…një nga poezitë më prekëse të të gjitha kombeve dhe të gjitha kohërave”.   Themeluesit e Shkollës Romantike në Francë, Charles Nodier, Prosper Mérimé, Lamartine, Gerard de Nerval dhe Claude Fauriel përkthyen cikle të tjera dhe i publikuan, duke tërhequr edhe vëmëndjen e  Alexander Pushkin apo të poetit kombëtar finlandez Johan Ludvig Runeberg si dhe të shumë shkrimtarëve dhe poetëve europianë të kohës. Por pikërisht bukuria e kësaj balade, e prezantuar si krijim serb, duke tërhequr vëmëndjen e  shkrimtarëve dhe poetëve, ngjalli edhe pyetjen kureshtare  për mungesën e paraqitjes së  poezisë popullore shqiptare. Kjo pyetje është bërë nga  Prosper Merime, i cili shkruan në “Revue Contemporaine…Si është e mundur që një popull midis grekëve dhe serbëve të ketë qëndruar ngurtësisht i huaj në lëvizjen poetike[3] të popujve fqinjë…”
c.1- Prosper Merimeja  e pati një të drejtë në pyetjen e tij sepse, ndërsa populli ynë krijonte perla poetike, interesimi i intelektualëve shqiptarë të kohës për mbledhjen dhe propogandimin e tyre ka nisur me shumë vonesë. Shqiptarët historikisht (dhe fatkeqësisht) i kanë prezantuar me vonesë para botës pasurinë dhe bukurinë e aseteve të tyre kulturore. Për këtë baladë,  nisma ka ardhur nga Thimi Mitko  në vitet 1868-1978, me botimet e tij te  “Bleta shqiptare”. Por përsëri është shumë von. Është fakt  që prezantimin e parë të baladës së murimit në botën letrare europiane e ka bërë Vuk Karaxhiçi, sigurisht të veshur me kostum dhe të paisur me pasaportë serbe…

c.2-  Pasi u njohën me këtë fallsifikim kombësie të  baladës,   fretërit françeskanë Donat Kurti, Bernardin Palaj, Gjergj Fishta etj,  punuan me intensitet mbi krijimet popullore dhe   materialet e mbledhura e studimet mbi ‘to i botuan te  “Visareve të Kombit”.  Kësaj armate ju shtua edhe kontributi i mëpasëm i Ernest Koliqit, Dhimitër Shuteriqit etj, për tu vijuar më von nga Qemal Haxhihasani, Zihni Sako, Vili Kamsi, Jorgo Panajoti, Gjergj Zheji, Mark Tirta, duke aritur majat e studimeve shkencore me Eqerem Çabejn, Aleks Budën, Idriz Ajetin dhe deri te Rexhep Qosja, Ismail Kadare, Fatos Arapi, Shaban Sinani e Adrian Klosi etj.

c.3-  Legjenda e Rozafës egziston në shumë variante,  në treva të ndryshme të vendit tonë. Veç variantit të Rozafës, ajo egziston  në trevat shqiptare të mbetura jashtë kufijve shtetërorë  jugore, e njohur në variantin…”Një kala Prevezës i ndërtojmë”,  egziston  për kalanë e Elbasanit[4], si qëndra e vendbanimeve shqiptare.  Gjithsej…deri në vitin 1965 janë regjistruar tekste (nga të cilat 32 inçizuar; 19 për kala dhe 13 për ura) në 150 qendra të banuara[5]….  Interesant është fakti se kjo baladë në vendin tonë egziston për kështjella, për ura por edhe për një kishë. Pavarësisht llojshmërisë të objekteve kështjellë, urë apo kishë, balada e murimit ka gati të njëjtin subjekt, me disa pak stilizime që cilësojnë vend murimin. Por ndërkohë të pandryshueshme ka  ritin pagan të murimit me shkakun e saj dhe besën e tre vëllezërve, të cilat do t’i analizojmë specifikisht.

d-Balada e murimit egziston në shumë popuj, por dendësinë më të madhe të motërzimeve e

ka në popujt e ballkanit[6]. Pikërisht te këta popuj janë dhe pretendentët më të mëdhenj për autorësinë fillesatre të kësaj balade[7]. Ne nuk pretendojmë t’i japim zgjidhje misterit të origjinës së baladës, por duke studiuar variantin serb të kësaj balade, duke njohur  kohën, mënyrën dhe burimin e regjistrimit  të saj, vargjet e shtuara pas regjistrimit te variant fillestar, e shohim të arsyeshme të shprehemi.

      dh- Është folur  për variantin serb të Vuk Karaxhiçit por në asnjë rast nuk është publikuar ky variant te ne, qoftë në gjuhën sllave qoftë i përkthyer apo përshtatur në shqip. Jo vetëm kaq, por edhe rrethanat e regjistrimit të kësaj balade nuk janë bërë të njohura  dhe as janë analizuar dhe as janë ballafaquar me variantin shqiptar.       

       dh.1-Duke patur parasysh se balada e murimit të Rozafës është një këngë epike, një njohës i mirë i folklorit shtron fillimisht pyetjen: A kanë serbët këngë epike dhe traditë në këtë drejjtim. Në përgjigje të kësaj pyetjeje, pas një analize të hollësishme, Veiz Sejko shkruan: “Serbia s’ka këngë popullore kreshnike. Serbia guslën e njeh përmjet rapsodëve të jashtëm endacakë të verbër ose të paverbër që sillen poshtë e lart për të fituar bukën e gojës, dhe meqë e dinë që në

Serbi nuk ka epikë i vardisen pikërisht asaj”[8].  Edhe vetë Vuk Karaxhiçi nuk paraqet asnjë

argument që ta kundërshtojë këtë fakt…. “Në një bashkëbisedim me A.Dozonin me 1857 Vuku shprehet : “Sot vetëm në Bosnje dhe Hercegovinë, në Mal të Zi dhe në krahina malore të Serbisë Jugore ka gust për këngë heroike…[9]” Por ama… krahina malore të Serbisë Jugore… janë malsitë e Kosovës. Pra vetëm Kosova ka traditë me këngë epike dhe jo Serbia[10]. Gjithashtu, duke folur për baladën Zidanje Skadra të mbledhur prej Vuk Karaxhiçit, M.Ibrovacit thotë “Kjo poezi

kaq e pasur e kaq e larmishme u duk papritur më 1814[11]”.

dh.2-  Këtu tërheqim vëmëndjen për një fakt thelbësor: Balada Zidanje Skadra (Ndërtimi i Shkodrës) jo vetëm që është kënga e vetme epike (sic) serbe[12], por edhe si variant serb, egziston vetëm varianti i  regjistruar nga Vuku dhe nuk ka asnjë variant tjetër apo ndonjë motërzim.

Dikush mund ta shpjegojë këtë me faktin se Vuk Karaxhiçi ishte i sëmurë nga këmbët dhe lëvizte me paterica, ndaj dhe gjithë procesin e mbledhjes së krijimtarisë folklorike e kishte mbështetur te një rrjet i dëndur  korrespondentësh në Kroaci, Bosnje, Mal të Zi etj, të cilët, këngët që mblidhnin ja çonin ose ja postonin në Vjenë, ku kishte familjen e tij dhe kështu s’kishte patur mundësi të regjistronte variante apo motërzime të tjera. Kjo është e vërtetë, por duke patur parasysh se Vuk Karaxhiçi rrjetin e korespodentëve e kishte të përbërë nga barajraktarë, peshkopë, priftërinj, tregtarë, arsimtarë, gjeneralë etj, pra njerëz të arsimuar[13], ata me siguri që nuk do përtonin ti regjistronin dhe tja dërgonin variantet apo motërzimet e kësaj balade, në qoftë se do ta hasnin diku gjatë kërkimeve të tyre nëpër teritoret serbe. Por gjithashtu, as në kohët e mëvonëshme institucionet folklorike serbe nuk hasën dhe nuk regjistruan ndonjë variant apo motërzim të kësaj balade në Serbi. Ato nuk mundën të gjenin as këngë epike të tjera, kështu që përpunuan sllavisht Këngën e Gjergj Elez Alisë apo Këngët e Mujit dhe të Halilit (boshnjakisht) sa për ti vrarë vetminë në folkloristikën sllave (serbe) baladës së murimit, duke “krijuar” (huazuar)  në këtë mënyrë një familje këngësh epike.. Por ndërkohë  citojmë faktin  se  balada e murimit në gjuhën shqipe  është hasur  në 150 variante e motërzime, duke ruajtur në të gjitha rastet thelbin unik  të baladës. Sqarojmë se balada e murimit egziston  dëndur në Shqipërinë e Mesme, në Shqipërinë Lindore, madje  edhe në viset më jugore  të banuara nga shqiptarët, në zonën e Çamërisë. Një variant serb i vetëm është shumë i vogël para një yllësie shqiptare.

dh.3- Është interesant fakti se kjo baladë, ndërsa egziston te sllavët e jugut në variantin e Vuk Karaxhiçit, studiuesit dhe folkloristët nuk e kanë gjetur te sllavët e origjinës në Ukrainë, Rusi apo Poloni etj. Madje këto vende nuk përfshihen fare në listën e vendeve ku egziston kjo baladë, ndërkohë që në këtë listë bëjnë pjesë vende të Ballkanit, Europës Qëndrore, Anglia, madje edhe India e largët. Kjo do të thotë se serbët (sllavët) nuk e sollën me vete gjatë shpërnguljes në Ballkan, por e ndërtuan apo  krijuan (sic) këtu. Mirpo problemi është se kur erdhën sllavët në Ballkan në shek. VI dhe VII  të e.s. kjo baladë dhe kështjella e Rozafës  ishin të ngritura dhe ata, sllavët, s’kishin se ç’të  ngrinin. Madje në këto kohë sllavët as dinin të ndërtonin kështjella[14] dhe as dinin të këndonin këngë epike. Fakti që balada flet për themelet e kështjellës, është dëshmi e pakundërshtueshme që baladën e kanë ngritur  ata njerëz që kanë punuar në themelet e kështjellës. Në këtë pike, për identifikim autorësie,  na ndihmon panorama historike e ndërtimit të kësaj kështjelle, që paraqitëm më sipër.

dh.3.1- Sllavët me siguri e kanë hasur baladën që në instruksionin ushtarak të vitit 1040 mbi kështjellën e Shkodrës, por do t’u  jetë dukur si diçka e kotë, punë përralle. Ky

indiferentizëm i tyre ndaj baladës  në këtë kohë, duket te fakti se, në regjistrimin e  Vuk Karaxhiçit në vitin 1814 nuk ka asnjë prurje sllave të viteve 1040.

dh.3.2-  Interesimi i serbëve për këtë baladë fillon me regjistrimin e Vuk Karaxhiçit dhe sidomos pas vlerësimit që ajo mori në sallonet letrare europiane. Por ndërsa serbët i thurnin lavde variantit të vetëm të Vuk Karaxhiçit, shqiptarët jetonin  variante e motërzime të tjera, gati të kudogjendëshme, jo vetëm për kështjella por edhe për ura e për

kisha.

Por do t’ja prezantonin botës me vonesë, duke paguar kosto të rrëndë[15].

dh.4- Po si e trajtojnë sllavët  historinë e kësaj balade? Ngjarjet e përshkruara në baladë, sipas tyre,  ndodhën në fillim të shekullit 14.

dh.4.a-Studiuesit serbë konkludojnë një lidhje reale midis baladës dhe vëllezërve Mrnjavčević të cilët, sipas tyre kishin ndikime të mëdha në zonën e Shkodrës. Por ndërkohë, të dhënat historike dëshmojnë, se vëllezërit Mrnjavceviç zotëronin teritoret që tani përfshihen në

Maqedonin e Veriut dhe s’kishin asnjë lidhje me zonën rreth Bunës, që përmënd balada.

Vetkuptohet që instruksionet e mundëshme ushtarake janë kalimtare, por në rastin e Mrnjavcevi-

çëve edhe këto mungojnë.

dh.4.b-Sipas analistëve serbë, ushtria e serbe nën komandën e mbretit Vukashin Mrnjavčević dhe djalit të tij Marko Mrnjavčević erdhi në Shkodër në qershor 1371[16]por fushata u ndërpre papritmas[17]”… pasi  mësuan lajmin që, një ushtri e madhe osmane pregatitej për betejën në Maritsa. Kështu ata u larguan drejt lindjes për t’u organizuar për betejën, e cila realisht ndodhi po në vitin 1371, ku dhe u vra mbreti Vukashin..

dh.4.c-Sqarojmë se Vukashini dhe Uglješa Mrnjavceviç janë persona historikë. Vukashin Mrnjavcevic zgjidhet mbret në vitin 1365 pas vdekjes së perandorit Urosh, vdekje për të cilën u akuzua ai dhe vritet në betejën e Maritsa në vitin 1371. Vëllai i tij, Uglješa u bë një  despot serb ndërsa Gojko, vëllai i vogël nuk rezulton të ketë egzistuar.

dh.4.c.1- Le të analizojmë të dhënat sipas  versionit sllav: Ushtria serbe nën komandën e Vukashin Mrnjavčević dhe djalit të tij Marko Mrnjavčević erdhi në Shkodër në qershor 1371 dhe u largua menjëherë për tu pregatitur për betejën e Maritsa, e cila ndodhi në po në vitin 1371. Atëherë lind natyrshëm pyetja se kur punuan ata tre vjet (Grad gradili tri godine dana) për të ndërtuar kështjellën dhe qytetin e Shkodrës? Analistët serbë thonë shprehimisht që “fushata u ndërpre papritmas” dhe ata u kthyen  e  marshuan drejt lindjes, për t’u organizuar për betejën e Maritsa. Pyetja që lind natyrshëm është se kur e ngritën ata

baladën e murimit ndërsa:

a)-u larguan menjëherë nga Shkodra pa punuar për ndërtimin e kështjellës,

b)- nuk e njihnin ritin pagan të murimit që shqiptarët e kishin që nga ilirët e

më herët..

c)-nuk e njihnin konceptin e “besës”.

ç)- nuk e quajtën  kështjella e Vukashinit ose e Gojkos apo me çfardo emër

sllav, po qe se do ishte ndërtim i tyre (dhe krijim i tyre balada) etj?

dh.4.ç-Arsyeja është e thjeshtë.  Në vitet 1360 deri në vitet 1392 kështjellën e zotëronin

Balshajt, të cilëve ua morën  osmanët  në 1392, por dhe ua kthyen me njëherë, si shpërblim për robinjën që  i dhuruan sulltanit. Balshajt, duke hëqur dorë nga zotërimi i kështjellës, ja dorzuan  Venedikut, sigurisht kundrejt ndonjë garancie apo shpërblimi. Pra, në këtë kohë që pretendohet,

sllavët nuk kanë qënë fare në Shkodër..

dh.4.d-Pra  konkludojmë se mbreti Vukashin Mrnjavčević realisht nuk ka asnjë lidhje me  ndërtimin e kështjellës së Rozafës e ca më pak me ndërtimin e qytetit të Shkodrës, qoftë në fillimet e ndërtimit real të kështjellës, qoftë dhe në vitet që pretendojnë serbët në shekullin e

XIV.. Atëherë si hyri ai në variantin serb të baladës?

Portën e hyrjes në baladë atij ja hapi Vuk Karaxhiçi.

dh.4.dh- Vuk Karaxhiçi ishte një intelektuar serb i nivelit të lartë. Me marjen e  baladës prej rapsodit nga  Kolashinit, e vlerësoi menjëherë “thesarin” folklorik që i ra në dorë. Si nacionalist që ishte, mendoi që këtë thesar t’ja atribuonte popullit të tij, vetkuptohet duke  përfituar edhe vetë “përqindjen” si “zbulues” i thesarit. Në këtë nismë, Vuk Karaxhiçi ishte i ndërgjegjshëm se misioni që ndërmori “për dhënien e shtetësisë serbe” të baladës shqiptare nuk ishte aq i lehtë. Ai i njihte shqiptarët dhe e dinte që ata, më lehtë dorzonin një kështjellë se sa një këngë, legjendë apo baladë. Madje shpesh kështjellat e okupuara apo të shkatëruara nga armiku, vijonin të  bënin qëndresë nëpër këngë e legjenda. Shtoi kësaj faktin se ai ishte njohur me egzistencën e motërzimit të kësaj balade për “Urën e Fshajt” afër Gjakovës dhe me këtë rast kishte njohur edhe gjeografinë e këtij motërzimi, së paku në Kosovë. Ky fakt ja bëri të qartë  se ai nuk do ndeshej vetëm me një baladë të thjeshtë, por niste luftën  me një vargmal baladash.

Por  atij i duhej kjo baladë me “pasaportë” serbe patjetër.

dh.4.e- Duke qënë se balada në shqiptare, në  respekt të kodit të baladave,  nuk kishte emra

personash realë te personazhet e saj, Vuku këtu e gjeti “kalimin e fshehtë” për të hyrë në baladë

dhe për ta zotuar atë.. “Boshllëkun” e krijuar nga mungesa e emrave të personazheve  te balada shqiptare e mbushi  me emrat e dy vëllezërve Mrnjavčević, realisht persona historikë, Vukashini dhe Uglješa. Me që në baladën shqiptare ishin tre vëllezër, ai sajon dhe një personazh të tretë, Gojkon, si vëlla të tyre dhe përjashton  Marko Mrnjavčević nga historia.

dh.4.e.1-Vendosja si personazh balade i dy vëllezërve Mrnjavčević, persona realë dhe Gojko,

person i  sajuar, i jep një  kombësi serbe baladës dhe një bazë historike, mqse Mrnjavčevićët ishin persona historikë. Vërtet që inskursioni  ushtarak i vitit 1371 i Mrnjavčevićëve drejt Shkodrës nuk përmëndet në baladë, por e citojnë analistët e mëvonshëm për t’i dhënë vërtetësi historike prezencës së Mrnjavčevićëve  në baladë. Por që këtu fillon e çalon varianti serb sepse,  vërtet që u vendosën personazheve të baladës emra personash historikë serbë, por nuk  përputhet koha dhe historia e tyre me kohën dhe subjektin e baladës.

dh.4.ë-Pavarësisht nga emrat e vendosur, balada vijonte të“fliste “ shqip me kokfortësi.

Shqiptare qenë riti i murimit, besa, autoriteti i nënës dhe shpirti i vetsakrificës së nuses së re për të nderuar “besën” e bashkëshortit të saj, amaneti i saj për djalin etj, etj.  Për ta “sllavizuar” baladën, Vuk Karaxhiçi pasi i ndëroi emrin nga “Ç’i ka ra mjegulla Bujenës ” në “Ndërtimi i Shkodrës”, “Zidanje Skadra”, qysh në krye  të baladës vendosi subjektin sllav të binjakëve Stoja e Stojanën,/Të jenë vëlla e motër, gjetja e të cilëve (gjasme) do të mundësonte ngritjen e kështjellës dhe të qytetit. Dhe kjo shtesë është mbi 60 vargje. Që kjo është një shtesë jo organike e baladës, këtë e kuptoi edhe vetë Vuk Karaxhiçi, i cili në vargun 62 i rikthehet origjinalitetit të baladës, me porosinë e zanës së malit për të murosur  nusen që do tu sillte ushqimin ditën e nesërme. Realisht këtu fillon  tensioni dramatik  te variant serb i baladës, duke i nxjerrë të tepërta 60 e ca vargje ose më saktë, duke nxjerrë të tepërt shtesën serbe në baladë.

dh.4.f- Një  “lapsus” në versionin serb është edhe fakti se tre vëllezërit Mrnjavčević, ndërtojnë paralelisht kështjellën dhe qytetin e Shkodrës…. Ndërtuan qytetin e Shkodrës mbi Bunë ,/Ndërtuan qytetin për plot tri vjet,/Tre vjet me treqind muratorë/Nuk mundën as themelin ta çojnë… Nuk mundesh, mbret, themelin ( e kështjellës) ta çosh,/E jo më një qytet të ndërtosh,…

Kështjella e Rozafës qysh në fillimin e ndërtimit të saj ka shërbyer  edhe si vendbanim i  banorëve, ushtarëve dhe administratës që shërbenin në kështjellë. Shumë më von, nga fillimi i mesjetës, si pasojë e shtimit të popullates, filluan të ndërtoheshin vendbanimet e lehta jashtë mureve të kështjellës, banorët e të cilave strehoeshin në kështjellë në raste sulmi nga armiku. Kjo praktikë ishte gati e njëjtë në gjithë kështjellat europiane dhe askund nuk ndërtoheshin paralelisht kështjella dhe qyteti. Kjo dhe për faktin se kështjellat ishin prona të fisnikëve, të cilët edhe banonin në ‘to.

Gjithashtu dihet historikisht se qyteti i Shkodrës ka filluar të banohet  në vitin 1865, kur banorët dhe administrata braktisën kështjellën. Që është një “lapsus” pretendimi  se vëllezërit Mrnjavčević ndërtuan dhe Shkodrën paralelisht me kështjellën, kjo duket qartë, por a duhet ta quajmë  vetëm“lapsus”, kjo është tjetër çështje.

dh.4.f.1-Ajo që duhet të theksojmë është fakti se autori i gjithë këtyre ndryshimeve e retushimeve të baladës shqiptare për t’u “pasaportizuar” si baladë serbe, është Vuk Karaxhiçi. Kjo vërtetohet me faktin se këto ndryshime pasqyrohen qysh në publikimin e parë të variantit serb në vitin 1814, ndërsa në botimet e mëvonëshme, balada nuk ka pësuar redaktime apo retushime në përmbajtjen e saj. Pra balada është  “serbizuar” qysh në botimin e parë, por ky

botim i parë mban autorësinë e Vuk Karaxhiçit.

Le të shohim ndryshimet cilësore të  varianteve shqiptare dhe serbe:

f- Varianti shqiptar fillon me vargje dhe subjekt konçiz, ku personazhet çfaqen e veprojnë nëpër mjegullën  e “Buenës” pa profil e karakteristika individuale… I ra mjegulla Buenës /ndejt tri ditë e ndejt tri net/../e naltoi o deri në Valdanuz,/ku punojshin tre vëllazën/gjithë ditën po punojnë/gjithë natën po rrënohet…(vargjet 1-9) .Heshtja që të imponojnë këto vargje i ngjan qetësisë para furtunës. Por drama nuk mund të luhet në një skenë të vogël sa gjerësia e lumit Buna, prandaj… fryni një freski e hollë,/-e naltoi o mjegullën /e naltoi o deri në Valdanuz…, duke e zgjeruar në këtë mënyrë “skenën e teatrit”. Drama gjëmëmadhe që po afrohet, jo vetëm që ka nevojë për një “skenë” shumë të madhe ku do interpretohet, por edhe për faktin se kjo “skenë”  do shërbejë edhe si një pistë nisjeje, në distancë dhe në kohë, e  baladës.

     -Përballë kësaj, variant serb paraqitet  me pompozitet mbretëror… Tre vëllezër ndërtuan qytetin,/Tre vëllezër, tre Mrnjavçeviça:/I pari ishte mbreti Vukasin,/I dyti ishte dukë Ugljesha,/I treti ishte Gojko Mrnjavçeviç;/Ndërtuan qytetin e Shkodrës mbi Bunë ,/Ndërtuan qytetin për plot tri vjet,/Tre vjet me treqind muratorë /Nuk mundën as themelin ta çojnë,/E jo më një qytet të ndërtojnë:/Atë çka ditën  mjeshtrit ndërtonin/Krejt atë, zanë e natës e rrënonte. (Vargjet 1-12).

f.1-  Te variant serb qysh në fillim pretendohet se

a)- Tre vëllezër ndërtuan qytetin, (e Shkodrës) dhe se këta janë… Tre vëllezër, tre Mrnjavçeviça…  të cilët, si ndërtuesit e qytetit, kanë të drejtën e pretendimit të pronësisë mbi të.

b)- na prezantohen identitetet dhe karakteristikat personale të personazheve, veprim i cili është i panatyrshëm në balada, mite e legjenda sepse,  ato, mitet, legjendat dhe baladat  janë të zhveshura nga aspektet dhe karakteristikat individuale. Duke u prezantuar si personazhe balade persona realë historikë, nuk pretendohet më për mite dhe legjenda por pretendohet për histori.

f.1.a- Prezantimi i pesonazheve në dy variantet e baladës është shumë i ndryshëm. Ndërsa te varinati shqiptar kemi… tre vëllazën/( që) gjithë ditën po punojnë/gjithë natën po rrënohet…, te variant serb tre vëllezërit janë… tre Mrnjavçeviça:/I pari ishte mbreti Vukasin,/I dyti ishte dukë Ugljesha,/I treti ishte Gojko Mrnjavçeviç. Vetkuptohet që një mbret, një dukë dhe një princ as që do kapin çekiç e mistri më dorë për të ndërtuar kështjellën apo qytetin. Këtë e lexojmë te vargu i 8-të ku thuhet se ata punuan…,/Tre vjet me treqind muratorë…

Por më e rëndësishme është fakti se ky  mbret,  dukë dhe  princ  përfaqsojnë një shkallë më

të avancuar të zhvillimit shoqëror në raport me  epokën kur punonin vetëm tre vëllezër shqiptarë.

f.1.b- Varianti shqiptar, qysh në pamje të parë cilëson një epokë të herëshme të shoqërisë

njerëzore ku nuk egziston asnjë formë e organizuar e zhvillimittë saj, e jo më  të egzistojë  ndonjë hierarki. Kjo shihet te fakti se veç tre vëllezërve që punojnë, nënës dhe grave të tyre, balada shqiptare nuk ka personazhe të tjerë. Pra jemi në një epokë të herëshme të zhvillimit

shoqëror kur nuk është bërë asn jë hap drejt një shoqërie të organizuar.

f.1.c- Në këtë mënyrë, duke e “fisnikëruar” baladën me kurora mbreti dhe stema dukësh e princash, Vuk Karaxhiçi i hoqi këtij varianti lashtësinë që i takonte sipas subjektit, duke nxjerrë pa dashje në dukje  “kopjimin” nga variant më i hershëm, që është ai shqiptar.

g-Te varianti shqiptar, qysh te vargu i dhjetë çfaqet plaku misterioz për tu treguar vëllezërve sekretin e qëndrimit të mureve të kështjellës…10-Shkon një plak o aty pari/ …/ Amanet o plak i gjallë/a din gja me na kallzue?/…/-N’daçi drejt ju me punue/në konak mos bisedoni/Nesër nadje, t’zbardhmen drita/cila vashe t’ju bjerë bukën/-at’ muronje n’mur t’kalasë.

g.1- Te shumë studiues ka lindur pyetja se: pse tre vëllezërve duhet që t’jua tregojë dikush tjetër sekretin e murimit, të cilin ata duhej ta dinin vetë, pasi ai ishte  një rit themelor shqiptar për ndërtimet e kështjellave, urave, shtëpive etj.. Pyetja duket e drejtë, por këndvështrimi i saj është i gabuar. Ne e shohim nga këndvështrimi i sotëm, kur jemi njohur me traditën popullore të flijimit të kafshëve në ndërtime. Por në rastin e baladës sonë, tre vëllezërve nuk kishte kush t’jua tregonte ritin e murimit, pasi ata nuk kishin përvojë ndërtimore të mëparëshme[18] dhe as e kishin atin e tyre, i cili mund t’u jipte përvojën e tij ndërtimore dhe për pasojë edhe ritet  që shoqërojnë ndërtimin…

g.2- Hipoteza tjetër që shtrohet në këtë rast është se, a mos vallë balada cilëson periudhën e fillimit të ritit të sakrifikimit të njerëzve në ndërtime? Përzgjedhja për flijim e gruas me fëmijë në gji, ka të bëjë me botkuptimin sipas së cilës aftësia jetëdhënëse e gruas së re i përcillet mureve të kështjellës, duke e bërë atë të parrëzueshme dhe të pa pushtueshme.

g.3-Krejt ndryshe zhvillohet ngjarja në variantin serb. Aty vjen zana (vila) e malit dhe i kumton Vukashinit… Kur vit’ i katërt  nisi,/Atëherë nga mali zana thirri:/Mos u mundo kot, Vukashin mbreti,/Nuk mundesh, mbret, themelin ta çosh,/../Deri sa nuk gjen dy emra të njëjtë,/

Deri sa nuk gjen Stojën e Stojanën,/Të jenë vëlla e motër,..

Zana ( në baladë) nuk thotë se  pse duheshin gjetur  këta dy binjakë vëlla e motër  të quajtur

Stoja dhe Stojana, ç’do bënin këta apo çdo bëhej me ata po të gjëndeshin. Kjo enigmë shtrihet në 60 vargje që nuk të tregojnë një rrugë dalje nga labirinthi…

g.3.a-Që kjo kërkesë e zanës (vila) është jashtë konteksit të baladës duket te fakti se, jashtë çdo tradite zakonore, zana tërhiqet nga kërkesa e saj për gjetjen e Stojës dhe Stojanës. Kjo tërheqje bëhet kur pa  që nuk u realizua gjetja e binjakëve, prandaj shtron një kërkesë tjetër, identike me kërkesën e plakut që u foli tre vëllezërve shqiptarë… Dhe thërret nga mali zana:/”Dëgjo mirë, o Vukashin mbreti,/Mos u mundo e kot mos u harxho! /Ja ku jeni tre vëllezër gjaku, /Secili prej jush keni të dashurat gra/Cila prej tyre, nesër në Bunë të vijë/ Punëtorëve t’u sjellë drekën ,/ Muroseni në themelin e kullës;/ Kështu themeli do të forcohet/ Kështu qyteti do të ndërtohet.” .

Nuk ka ndodhur në asnjë mit, legjendë, baladë  apo përrallë që zoti, ëngjëlli apo zana e malit të tërhiqen nga kërkesat apo porositë që u kanë dhënë njerëzve. Ato ose ndihmojnë në realizimin e tyre ose hakmeren për moszbatimin apo mosrealizimin e tyre.

g.3.b- Varianti serb ka edhe një problem. Duke qënë  se tre vëllezërit serbë janë njëri mbret, tjetri duke dhe i treti princ, atëherë edhe gratë e tyre ishin pjesë e fisnikërisë dhe nuk ishin ato personat që duhej t’u çonin bukën puntorëve. Duke patur parasysh se kemi të bëjmë me treqint puntorë, vetkuptohet që kemi të bëjmë me një sasi të konsiderueshmë ushqimi që duhej pregatitur dhe trasportuar dhe këtë punë s’mund ta bënin gratë e mbretit, dukës dhe princit. Këtë  detyrë e kishin gratë që punonin në prapavijë ose guzhinë. Gratë e tre vëllezërve mund të ishin thjeshtë shoqëruese, por zana cilëson… “I donese majstorima ručak”, (Cila prej tyre të sjellë drekën). Ndërkohë që të variant shqiptarë kjo situatë  paqraqitet më e thjeshtë të fjalët e plakut, i cili specifikon: Nesër nadje, t’zbardhmen drita/cila vashe t’ju bjerë bukën/-at’ muronje n’mur t’kalasë…dhe në variantin tjetër specifikohet tekstualisht…-Cilla vashë t’u bjere bukë,/ 
At  muroni n’murë t’Kalasë.

Pra, variant shqiptar është më llogjik dhe më realist. Edhe në kohën e sotme, kur një familjar kryen ndërtime që kërkojnë kontributin e disa të afërmve, zonja e shtëpisë, në shënjë mirënjohjeje e falnderimi e gatuante vetë drekën dhe e çonte po vetë te vendi ku  drekohej, ndërsa i shoqi bën ndarjen nëpër pjata dhe dhënien e pjatës secilit pjesmarës. Në familjet aristokrate mund të dilte zonja e madhe e shtëpisë, e shoqëruar me shërbyeset e saj, që tu servirte kafen e përcjelljes të pranishmëve. Por kjo nuk ndodhte gjatë shpërndarjes së ushqimit të drekës. Ndërsa një mbretëreshë, një dukeshë dhe një princeshë serbe nuk mund të parafytyrohet duke

lozur rolin e një guzhinjereje në një grumbull me treqint muratorë.

Kështu që  konkludojmë se, fjala e plakut të variantit  shqiptar,  është vënë në gojë të zanës (vila)  te varianti serb, pa ju përshtatur llogjikisht situatës reale.

g.4-Si realizohet dhënia e besës te tre vëllezërit serbë dhe shqiptarë?

Në variantin serb, pas fjalës së zanës (vila) kemi vargun 90 që thotë…I tu Božju vjeru

Zadadoše … që ka kuptimin…Që besimi i zotit të realizohet…( asnjeri gruas të mos i tregojë). Pra duhet të vihet në jetë fjala e zotit (zanës) detyrimisht, ndryshe nuk mund të ndërtohet qyteti dhe kështjella, se do ta rrëzojë zana e malit për hakmarje. Pra faktori që vë në lëvizje dramën është zana (vila) dhe fjala e saj.

g.4.a-Kjo është tepër e dukëshme te vargu 96 ku shkruhet… Kralj Vukašin vjeru pogazio… që do të thotë…Mbreti Vukashin besimin shkeli…(vjeru-besim). Në konteksin serb vargu është në rregull, sepse vërtet mbreti shkeli besimin (fetar), duke mos zbatuar porosinë e zanës… I tu Božju vjeru zadadoše/Da nijedan ljubi ne dokaže….( Dhe fjala e zotit të realizohet/Asnjeri  gruas të mos i tregojë.) por nuk ka asgjë të përbashkët me pretendimin se mbreti Vukashin paska shkelur besën. Kjo për arsye se tre vëllezërit serbë nuk lidhën besë me njeri tjetrin, por morën urdhërin e zanës për mos t’u treguar grave të tyre ç’ka do ndodhë ditën e nesërme. Duke i treguar gruas së tij sekretin, Vukashin Mrnjavçeviçi nuk ka shkelur  “besën e  burrave”, sepse nuk ka dhënë ndonjë besë të tillë dhe as nënkuptohet dhënia e saj. Ai ka shkelur normat e besimit (fetar)[19] në raport me zanën dhe porosinë (fjalën) e saj.

Po kështu ky “keqkuptim” përsëritet te vargu 110  ku thuhet… Mladi Gojko vjeru ne pogazi/ I on svojoj ljubi ne dokaza …( Gojko i ri, besimin mbajti/Dhe të dashurës nuk i tregoi) që në konteks nuk ka kuptim pasi besimi (fetar) është  pranimi i një dogme apo teorie dhe i riteve të një feje, njohja, pranimi dhe praktikimi i tyre me vullnet të lirë. Përse ka ndodhur kjo?

g.4.b-Kjo ka ndodhur se serbët nuk e njohin konceptin e “besës”, sepse  kjo fjalë është vetëm në gjuhën shqipe, për arsye se është fenomen vetëm shqiptar. Popujt e tjerë, hungarezët, bullgarët etj, e përdorin të huazuar nga gjuha shqipe  në formën origjinale “besë”, duke e shoqëruar me shpjegime si një fenomen shqiptar, ndërsa serbët e quajnë … ‘‘Arbanska vjeru’’. Por përkthimi fjalë për fjalë i shprehjes serbe do të thotë “ Besimi shqiptar” (vjeru- besim). Shqiptarët që flasin serbisht, në kontekst të fjalisë, e kutojnë se shprehja “ arbanska vjeru” nënkupton “besën shqiptare”, por serbët kur dëgjojnë fjalën shqipe “besë” nuk e kuptojnë  që nuk flitet për besimin.  Kjo ka bërë  që edhe disa rapsodë shqiptarë që e kanë dëgjuar baladën serbe, nga droja e ndonjë mangësie të tyre në baladën shqiptare që ata këndojnë, krahas  fjalës “besë” të shtojnë edhe fjalën “fe” si psh… lidhni bese e lidhni fe,/vashës vet mos i kallzoni[20], ose Lidhen bese e lidhen fe,/ bese e fe te trimavet…(Ljare, Shestan),  Lidhni bese e lidhni fe,/vashave mos u kallxoni…(Krajë) etj, etj..

g.4.c-Krejt ndryshe  shpjegohet ky moment te balada shqiptare. Në shumicën e motërzimeve  tre vëllezërit besatohen…dorë më dorë janë besatue,/kan lidhë besën dor më dorë, /Kurrgja grave s’po u kallxojmë, … Ani te tre vllaznit na jane besatue:/grave t’veta mos me u tregue…, (Kalis) Bese per bese trimat in lidhur,/gravet kush mos me u kallxua…(Malsi e madhe)… Tre vllaznija jon besatue,/kan lone punen ne shpi kan shkue…(Vitinë),… Lidhen bese e lidhen fe,/ bese e fe te trimavet…(Ljare, Shestan) etj, etj. Ndërsa në një pjesë të motërzimeve, edhe kur  nuk përmëndet akti i lidhjes së besës, përmëndet porosia e plakut për tu besatuar tre vëllezërit dhe subjekti vijon në zbatimin e besës…Shoqi shojt me i besue,/Lidhni bese m’u besatue ,/ Edhe un kom me u kallxue,… te diellen mos punoni;/lidhni bese e lidhni fe,/ne konak mos bisedoni … „Lidhni bese e lidhni fe,/vashave mos u kallxoni…(Krajë), Bese per bese trimat in lidhur ,/gravet kush mos me u kallxua:…(Malsi e Madhe)…etj,etj.

           g.4.ç- Nga sa më sipër konkludojmë se: ndërsa balada shqiptare është balada e “besës”, për  faktin se është “besa” ajo që vë në lëvizje dramën, varianti serb është shndruar në baladën e porosisë së zanës (vila), sepse  tre vëllezërit Mrnjavçeviçë vënë në zbatim, në dy raste, vetëm porosinë e dhënë prej saj.

…vijon…

[1] Marin Barleti “Rrethimi i Shkodrës”, botim i vitit 1504.

[2] Turqit e quanin Shkodrën…. İşkodraose ,  Işkenderiyye sepse besonin se banorët e qytetit ishin bijtë e Aleksandrit të Madh.

[3] Këtë fakt e trajton edhe Kadare te “Autobiografie e popullit në vargje” Onufri, Tiranë 2002 fq 21.

[4] Sipas Q.Haxhihasani.

[5] O.Velaj… Balada e murimit në studimet shqiptare … fq 81

[6] … janë bërë krahasime të varianteve në kuadrin nacional dhe ndërnacional…sidomos te popujt e Ballkanit. Herë-herë është bërë përpjekje të caktohet përkatësia nacionale – pra forma, pra modeli prej nga mund të jetë marrë e të jetë përhapur ndër popujt e tjerë (punë që nuk solli rezultate)…Anton Nikë Berisha  “Tragjikja dhe kuptimësia e flijimit-murosjes”. Broshurë e vënë në dispozicion  nga autori.

[7] …Njëzetë kombe e popuj kanë pretenduar dhe vazhdojnë të pretendojnë autorësinë mbi këto balada. Shkenca folklorike botërore…e ka ngushtuar rrethin e pretedentëve në gjashtë popuj…Grekë, Shqiptarë, Serbo-Kroatë, Bullgarë, Rumunë dhe Hungarezë…Kadare, “Autobiografia e popullit në vargje”, Onufri 2002, fq 23.

[8]” Mbi elementet e përbashkëta në epikën Shqiptaro-Arbëreshe dhe Serbokroate. (fq 201-207/ Veis Sejko Bargjini/ Tiranë 2002)

[9] Po aty

[10] Pengesa e parë ka qenë priftëria ortodokse që ishte si e Serbisë ashtu dhe e Bizantit. Bizanti pra nuk ishte vetëm zgjedha politike e serbëve por edhe metropolia fetare e tyre. Kundër Bizantit rapsodi serb do ta kishte të vështirë të këndonte se priftërinjt do t’i nxirrnin sytë menjëherë. Pengesa e dytë ka qenë mungesa e nje vargu epik që sllavët në përgjthësi nuk e vunë dot në dorë ….V.Sejko. Po aty

[11] Po aty.

[12]… Versioni serb(Zidanje Skadra) konsiderohet versioni kryesor sllav i Jugut. Është versioni i vetëm që ekziston në   formën e një kënge epike…. The version in Serbian is considered as the major South-Slavic version. It is the only version ëhich exists in the form of an  epic poem …https://en.ëikipedia.org/ëiki/The_Building_of_Skadar

[13] Ndonëse rrjetin ekorespodentëve e pati me njerëz të arsimuar, rrjetin e rapsodëve ku u mblodhën këngët e pati me njerëz të rëndomtë dhe asnjeri prej tyre nuk ishte rapsod serioz dhe i njohur. V.Sejko në studimin e cituar i ka evidentuar të gjitha  rastet e këngëve dhe cilësitë e rapsodëve.

[14] Nuk egziston asnjë ndërtim sllav i kësaj kohe

[15] Kosto e vonesave shqiptare është dhe fakti që  UNESCO edhe lahutën e njohu si instrument serb, ndonëse   me lahutën serbët s’kanë lidhje. Edhe gusla është e diskutueshme si serbe, sepse siç shkruan etnografi rus P.Rovinski” në veprën “Cernagorije”, “gusla në Serbi është pak e njohur”.

[16] The army led by King Vukašin Mrnjavčević and his son Prince Marko came under Skadar in June 1371, but ëhen they ëere informed about a large Ottoman army advancing from the east they header east to prepare for the Battle of Maritsa…. https://en.ëikipedia.org/ëiki/The_Building_of_Skadar

[17]  Andrija Veselinović; Radoš Ljušić (2008). Srpske dinastije. Službene glasink. p. 67.  У јуну 1371. војска коју су предво- дили краљ Вукашин и његов син Марко дошла је под Скадар, али је поход нагло прекинут…https://en.ëikipedia.org/ëiki/The_Building_of_Skadar

[18] Nuk rezulton  një përvojë e tillë në baladë, nuk kishin punuar në ndërtime më parë.

[19] Te “Autobiografia e popullit në vargje” Onufri 2002, fq 30 Kadare e prek këtë fakt shkurtimisht.

[20]  “Krijime popullore shestanase” Ulqin 2017 fq 149.  Tek kjo përmbledhje ,  në tre variantet e  kësaj  balade për Kalanë e Shkodrës është kjo shtesë e e besimit fetar krahas besës.

 

Nga: Timo Mërkuri

“Kalaja e Prevezës” (Fragment studimi) / Nga: Timo Mërkuri

“Kalaja e Prevezës”

Fragment studimi

 

Nga: Timo Mërkuri

Preveza dhe krahina rreth saj, sidomos vija bregdetare gjer ne Pargë është vend e kala. Në gjithë  bregdetin epirot të Prevezës,  janë  ndërtuar  dhe rindërtuar së paku dhjetë kala, pa për-fshirë egzistencën e kalave antike gati në çdo ishull jonian e çdo qëndër të banuar, pavarësisht gjëndjes së tyre. Arsyeja është tepër e dukëshme, bregdeti dhe ishujt jonian, për vetë pozicionin e tyre strategjik kanë qënë objekt sulmesh nga agresorë të ndryshëm qysh në antikitetin e hershëm. Më von, ishujt Jonianë, pas rënies së Republikës së Venedikut në 1797,  pushtoheshin vazhdi-misht nga Franca, Rusia dhe Britania. Këto fuqi pushtonin ishujt për të ruajtur rrugët detare dhe jo se ju interesonin territoret kontinentale. Por ishujt u interesonin edhe  turqve, për mbrojtjen e kufijve të perandorisë së tyre, por  edhe Ali Pashës për dalje në det dhe këto rrugë mund ti ruanin vetëm me kalatë bregdetare. Kështu shpjegohet që vetëm në Prevezë dhe në zonën përreth  turqit, venedikasit dhe Ali Pasha ndërtuan dhe rindërtuan  një numër jo të vogël kalash, shpesh mbi rënojat e kalave antike ose më të herëshme, duke zgjuar kështu mite e legjenda apo këngë e histori trimërie. Por le të shohim kalatë[1], të cilat  janë:

a-Kalaja Laskaras (Φρούριο Λασκάρας)  ndodhet në majë të kodrës Laskar.   Është ndërtuar para luftës së 1897 si një vendvrojtimi i vogël por që shkaktoi atë që quhet “Lufta aksi-dentale” e vitit 1897. Aty ishte vendosur një top gjerman Krupp 0.8 cm  i cili shtimjen e tij të parë e ka bërë mbi një anie pasagjerësh “Maqedonia”  që udhëtonte nga Gjiri i Ambrakisë drejt Aktion . Anija u përfshi nga flakët porsa ariti në breg.

b- Kastro Pesë Pigadia ( greqisht… Καστρο Πέντε Πηγάδια…Pesë Puset) ndodhet në zonën Kli-sura të Prevezës

Është ndërtuar në fillim të shekullit 19 dhe është e përmëndur për dy beteja të zhvilluara rreth saj.

Në tetor 1821 forcat e Makrijanis  dolën fitimtare kundër Hurshit Pashës dhe beteja tjetër në.

tetor 1912.

c- Kalaja e Shën Jorgjit (greqishtΚάστρο Αγίου Γεωργίου) e ndërtuar në vitin 1807 sipas projektit të inxhinierit francez Frédéric François Guillaume de Vaudoncourt,  ndodhet në pjesën perëndimore të Prevezës dhe përballë  detit  Jon.   Emrin e shën Jorgjit e mori në vitin 1912. Preveza  (kalaja e Bouka), u pushtua nga Venedikasit nën komandën e Françesco Morosinit në shtator 1684 duke e mbajtur Prevezën dhe kalanë për rreth 15 vjet, gjersa në  1699 , në zbatim të Traktatit të Karlovi Varit  ua dorzuan përsëri turqve. Përsëri, der sa në v itin  1718 me Traktatin e Passarovit e rimarin qytetin dhe rriparojnë kalanë e Shën Andreas.

Në vitin 1798 Ali Pasha pushton qytetin dhe rindërton kalanë egzistuese duke ndërtuar edhe një kala tjetërnë majën jugore të qytetit të vjetër të Prevezës. Kjo quhet Geni-Kala (Neë Castle), Kalaja e Re..

ç)- Kalaja e Shën Andrea (greqishtΚάστρο Αγίου Ανδρέα )   është brenda Gjirit  dhe përbëhet nga një grup i thjeshtë drejtkëndorësh i mureve. Kështjella ishte përfunduar në vitin 1702, filli-misht nga venecianet deri në 1701 dhe në vitin vijues nga turqit.

Në  pushtimin e dytë venecian të Prevezës (1718-1797), kalaja është përmirësuar. Një Xhami që kishin ndërtuar turqit në qëndër të kështjellës , u shndërrua në një kishë katolike  me  emrin  e  Shën Andreas, për nder të admiralit venecian Andrea Pisani (1662-1718), i cili drejtoi marjen e Prevezës nga turqit  në vitin 1717 dhe vdiq një vit më von.

f)-Kalaja Pantokratoras (greqisht… Κάστρο Παντοκράτορα )   ndodhet rreth  400 m larg daljes së tunelit  nënujor Preveza-Aktio.  Kalaja mori emrin e një kishe të vogël që ndodhej brenda territorit të saj..

Evropianët e quajnë  “Kështjellë “Venetike” ose “Veneciane”, turqit e quajtën “Uç Kala. Kalaja Pantokratoras u ndërtua në fillim të shekullit XIX nga Ali Pasha, në bazë të një plani të hartuar nga inxhinieri francez Vaudoncourt. Kontrollon  plotësisht vijën detare në hyrje të Gjirit të Ambrakikos.

g)- “Kalaja e Rogos”  (greqisht … Κάστρο Ρωγών ) mori emrin e fshatit ku është ngritur. Ndodhet në një kodër të ulët midis Nea Kerasounta dhe Petra në krahinën e Filipiada të Preve- zës. Mendohet të jetë ndërtuar në shekullin 13 ose  fillimin e shekullit 14.. Kalaja kishte pamje nga lumi, duke kontrolluar në këtë mënyrë lundrimin nëpër lumin Louros. U quajt  “Rogoi ose Arogoi”  për shkak të ndihmës që i dha popullatës bregdetare gjat sulmeve bastisëse  të sllavëve dhe bullgarëve  në mesjetë..

Fillimisht është ndërtuar në  rrënojat e kolonisë antike Helenike në shekullin e 5 p.e.s. shekull, kur filluan konflikte midis kolonistëve grekë dhe Kassopaia e Epirit.

gj)- Kalaja e Rinissa ( greqisht… Κάστρο Ρινιάσας) quhet edhe  Thomakastro me emrin e themeluesit të saj Thomait, despot i Epirit.

Ndaj thirret edhe Kalaja e Despotit (κάστρο της Δέσπως). Koha e ndërtimit të saj nuk dihet por , nisur nga emri, supozohet të jetë ndërtuar në kohën e Despotit  të Epirit, Thomai I (1296-1318).
e)- Kalaja e Anthousës (greqisht… Καστρο Ανθούσας) është ndërtuar  mbi fshatin Anthousa.   Është ndërtuar nga Ali Pasha  në vitin 1814 për të kontrolluar Pargën. Ali Pasha ndërtonte kala të vogla rreth qytetevë që donte të pushtonte siç kishte bërë në  Sul, në Lefkadha (me kështjellat Griva dhe Plagia), por edhe në Paramithia dhe Margariti…


ë)-Kalaja e Pargës (greqisht… Κάστρο Πάργας). Banorët e Pargës gjatë gjithë egzistencës së tyre ishin përpjekur të fortifikonin qytetin, madje edhe duke  përfituar ndihmë nga normadët. Në vitin 1452 ndërtohet kalaja e Haxhi Beut, të cilën e ristrukuturojnë banorët në vitin 1454 por që e shkatëroi Hajredin Barbarossa bashkë me qytetin  në vitin 1537. Në vitin 1792 venedikasit e ndërtojnë kalanë  e cila mbeti e pathyeshme  deri në 1819 kur e mer Ali Pasha

ç)-Kalaja që na intereson në temën tonë  mendoj se është kalaja e Bouka (greqisht: Κάστρο της Μπούκας), nga fjala italiane bocca- gojë). Kjo kala ishte fortifika e parë e madhe osmane e Prevezës. Ajo u ndërtua nga osmanët në vitin 1478 për të  kontrolluar ngushticën e Gjirit të Ambrakisë.

Në vitin 1701, Venedikasit e hodhën në erë kalanë përpara se t’ia dorëzonin Preve- zën turqve, sipas kushteve të Traktatit të Karloëitzit…

Kalaja e Bouka ndodhej në vendin që sot quhet “Paliosaraga” (Παλιοσάραγα,). Sot, ka shumë pak rrënoja  të kështjellës së Bouka. Egziston vetëm një shtëpi që ndërtoi Ali Pasha.

Në  këtë kala mendojmë se është rizgjuar balada “Një kala Prevezës i ndërtojmë” me përmbajtje si më poshtë vijon:

Një kala Prevezës i ndërtojnë[2]

Di ustallarë e dizet punëtorë

një kala Prevezës i ndërtojnë

Tre vjet kanë që pënojnë

Tërë ditën ata po pënojnë

5-tërë natën kalaja rrëzohet

mu në Prevezë na u paska zdrikur[3]

nek po bijin kalan’ ustallarët.

Ati gjeti të di ustallarët

me të dizetë punëtorët ati pranë

10-Ustallarëve rëpara u ka dalë

u ka dalë rëpara e u thotë

-Puna mbarë juve mos u kloftë

se e kotë ishte puna juaj

Puna juaj nuku bën rëpjetë

15-as për sot as për njëqint vjetë.

Urdhëri ka i madhi zot ju thotë

“Puna mbarë juve mos ju kloftë

pa i vënë një njeri në botë[4]

në themel ta vini ju kurban.

20-Dhe një dem t’e bëni ju kurban

Dhe një dash ta bëni ju kurban.

Pa i bënë ju këta kurbenë

nuku ngrihet dot kaha ju kalaja”

Ndaj si thotë zoti ju e nisni

25-dhe si thotë zoti e mbaroni.

Dhe kështu kalaja kurmin d’e rrit

dhe Prevezën do t’e llamburitë.

Kaq tha zogu edhe fluturoi

kaha mali i Kladhit ai shkoi.

30-Njëri usta na u patagos

edhe tjetri na u buxarros

Po të di e bënë besa besë

se ç’ish grua të sillte bukë nestër

se ajo që do te sill e para

35-në themele ata do ta vijnë

asaj gurë sipër do t’hidhnin.

Ku u gdhi dhe ata të di panë

se në radhë viheshin di gra.

Dhe kur erdhi gruaja e parë

40-Puna mbarë, u tha, o ustallarë

-Mbarë paç, ata të di i thanë

-Mori grua, i thotë buri i saj

se më ra ognaza nej aj guri

hjisu pak e merma e ma sill.

45-Si urdhëron o burrë, i tha e shoqja

Dhe sapo në themel nusja hiri

që të marë të shkretën ognazë

atë, kur ognazën ish duke gjuar

ustallarët me gurë e mbëluan.

50-Dhe nusja himën dikue rëkuar

shpirti i nuses ne zoti na shkoi.

E kalaja kështu riti kurmin

dhe Prevezën ajo llamburiti.

Ustallarët u gëzuan shumë

55-edhe lart në bedenë ata shkuan.

Po një sojesh na rij i mejtuar

i plagosur me shokun e tij

dhe ta hante doj me dhelpëri

tani që kalaja ishte bënë

60-se mbi portën e asaj kalaje

te një pllakë atje do skalitnin

emrat e atyre q’e ndërtuan.

Po ki vetë ish një ileqar

emri i shokut nuk doj që të vihej

65-që të njihej vetëm emri i tij,

t’e mir vesh kushtu i gjithë dheu

se ki vetëm e kish bërë kalanë.

Edhe shokut duart i ka vënë

te rrëzonte ka mala e kalasë.

70-Po ai shoku i tij s’u rrëzua

se për mesi duart ja ka hedhë

fort për mesi shokun ka mbërthyer

dhe me vete i ka rrëmbier hjimën.

Kështu bashkë duke u rotulluar

75-të di bashkë dikue u grrënjasur

në hallarmë plasën të di bashkë.

Në hallarmë mbiu garrufale

pranë saj na mbiu dhe një ferrë.

Garrufalja kle shoku i pafal

80-dhe ferra kle shoku falëtuar.

Po të dive emri u ka humbë.

Dhe kalanë s’dihet kush e bëri.

Po njerëzia në kala kur venë

garrufalen vetëm e mirisin

85-garrufalen gjithë e lëvdojnë

ferrën shtrigë gjithë e mallëkojnë.

 

Arpicë- Margëllëç

Vlorë 1954

 

Le të shohim karakteristikat e veçanta të kësaj balade me baladat e njohura të “Ndërtimit të Shkodrës” , “Urës së Artës” apo “Urës së Fshajt”

a)-Që në fillim kjo baladë na prezantohet krejt ndryshe nga balada e Shkodrës apo  varianti shqiptar i “Urës së Artës” dhe “Urës së Fshajt”, ku si ndërtues prezantohen tre vëllezër. Këtu na prezantohen si ndërtues… Di ustallarë e dizet punëtorë… Madje këta …di ustallarë… as nuk janë vëllezër me njeri tjetrin dhe as kanë ndonjë lidhje gjaku mes tyre. Këta janë dy mjeshtra, që kanë një brigatë ndërtimi me…dizetë puntorë… dhe kanë marë me akord (apo “me tender” do shpreheshim në gjuhën e sotme)… një kala Prevezës (t)i ndërtojnë…

Këta …di ustallarë…, që kanë ngritur një brigatë me …dizetë punëtorë…dhe kanë marë me “akord” të ndërtojnë një kala, i përkasin një kohe më të vonëshme se sa koha që tre vëllezër duan të ndërtojnë kalanë e Shkodrës, Urën e Artës apo Urën e Fshajt, sepse këtu kemi të bëjmë me një nivel organizimi shoqëror tip bashkim profesionistësh, që i përket fillimit të kohës së mesjetës. Ndërsa tre vëllezërit i përkasin një epoke të herëshme të zhvillimit shoqëror ku nuk ndiheshin gjurmët e egzistencës së shtetit apo organizmave të tjera civile. Prandaj ky variant, ndonëse ka element të baladës së Rozafës, është i mëvonshëm dhe është më i afërt me variantin grek të bala-dës së  Urës së Artës.

b)- Po të shohim në vetvete shprehjen …(ata) ..Një kala Prevezës i ndërtojnë’’…kjo  tregon një distancim të ustallarëve dhe  punëtorëve  me objektin që ndërtojnë. Ata nuk e ndërtojnë për veten e tyre, por ja ndërtojnë dikujt tjetër (Prevezës”). Pra kemi një ndryshim të  ndjeshëm me kalanë e Shkodrës, ku tre vëllezër e ndërtojnë për vete kalanë. Kështu që mes ustallarëve dhe puntorëve nga njëra anë dhe kalasë nga ana tjetër mungon ajo lidhje shpirtërore, e cila e shndron ndërtimin e kalasë në një domosdoshmëri, të tillë që justifikon edhe flijimin. Humbja më e ma-dhe që mund të pësojnë këta…di ustallarë dhe dizetë punëtorë…është mosmarja e  fitimit fina-nciar të ndërtimit. Ndërsa vëllezërit që ndërtojnë Shkodrën janë gati për sakrificën më të madhe, pasi mos ndërtimi i kalasë së Shkodrës do të thotë mos përballim i sfidave të kohës dhe për pasojë, zhdukja e tyre si “familje”.

c)-. Sekreti i qëndrimit të kalasë nëpërmjet murimit të një femrë në themele (në botë-baltë) të kalasë, te kjo baladë vjen në formën e një urdhëri nga zoti… Urdhëri ka i madhi zot ju thotë/ Puna mbarë juve mos ju kloftë/ pa i vënë një njeri në botë… ndërsa te kalaja e Shkodrës, plaku i pyetur nga tre vëllezërit në se e dinte sekretin e qëndrimit të mureve përgjigjet…-Unë e di  por kam gjynah…  Në pamje të parë duket sikur midis dy varianteve  ka barazvlefshmëri. Por ndryshimi qëndron se, sekreti i plakut në Shkodër  hap themelet e “besës”, sjell kumtin e “besës” te tre vëllezërit , kur u thotë… -N’daçi drejt ju me punue/në konak mos bisedoni/vashave mos u kallzoni./Nesër nadje, t’zbardhmen drita/cila vashe t’ju bjerë bukën/at’ muronje n’mur t’kalasë … dhe ky kumt nuk vjen nga perëndia, por nga shpirti i popullit dhe duhet parë si përvojë jetësore. Gjithsesi shprehja e plakut në Shkodër është tepër njerëzore, madje në mënyrën si është  formuluar, është edhe bindëse.

ç)- Te ura e Prevezës ka një kërkesë për kurban kafshësh… Dhe një dem t’e bëni ju kurban/ Dhe një dash ta bëni ju kurban…. identik me kërkesën te balada came e Urës së Artës… po ura s’u qëndron dot,/pa vënë një shpirt në botë (baltë),/e një dem të zi t’e vini,/e një dash të zi t’e vini,/ atje nek bëni themelin,…Pra kemi  flijimin e gruas me kafshët bashkë. Kjo na sjell ndërmënd “kinse” flijimin e Ifigjenisë në Aulidë, për të cilën folëm te “Ura e Artës”, pikërisht  momentin kur thika prek qafën e vajzës së re për ta flijuar,  në këtë moment perëndesha Artemidë, e cila vetë e kishte kërkuar flijimin e Ifigjenisë, e heq vajzën nga altari i flijimit duke e zvëndësuar me një drenushë. Me të drejtë mund të themi se Ifigjenia është vajza (femra) e “fundit që flijohet[5]”. Pas saj fillon epoka e flijimit të kafshëve.. Këtë kohë cilësojnë  vargjet e mësipërme të baladës, kohën e ndërmjetëme të kalimit nga flijimi i njerëzve te flijimi i kafshëve, kohë kur sigurisht ka patur raste të flijimit të përbashkët njerëz e kafshë.. Kështu pra, kemi një datë epokale (periudhë) të përfundimit të flijimit të njerëzve dhe kalimit në epokën e flijimit të kafshëve, duke patur indirekt edhe një datë që cilëson kjo balade.

d)- Po të di e bënë besa besë/se ç’ish grua të sillte bukë nester/se ajo që do te sill e para/në themele ata do ta vijnë…Këtu balada nis e frymon shqip, nga vargu 32 duke vazhduar deri te vargu 50-51 që thotë… Dhe nusja himën dikue rëkuar/shpirti i nuses ne zoti na shkoi… Por , ndryshe nga baladat e tjera shqiptare të murimit, ku nusja e re lë amanetin për mënyrën e murimit, me qëllim që të mundësojë rritjen e fëmijës , te ky variant nuk thuhet asnjë gjë në këtë drejtim. Në se te balada shqiptare e “Urës së Artës” apo dhe e Shkodrës, flijimi i nuses së re mer gjithsesi ngjyrat festive dhe tonet e një triumfi të jetës, kjo baladë mer një drejtim tjetër, sa të papritur aq dhe të debatueshëm. Në kulmin e festës së inagurimit të kalasë… edhe lart në bedenë ata shkuan. Por…Po një sojesh na rij i mejtuar/i plagosur me shokun e tij/dhe ta hante doj me dhelpëri…Këtu nuk sqarohet se cili ishte njeri nga mjeshtërat që rinte i mërzitur me shokun e tij, por sqaron arsyen e mërzisë…se mbi portën e asaj kalaje/te një pllakë atje do skali-tnin /emrat e atyre q’e ndërtuan…emri i shokut nuk doj që të vihej/që të njihej vetëm emri i tij …Nga zhvillimi kuptojmë se ziliqari na qënka mjeshtri, gruaja e të cilit nuk pësoi gjë. Duke qënë se mjeshtri tjetyër kishte sakrifikuar gruan për kalanë, ishte normale që ai do gëzonte simpatinë më të madhe dhe për pasojë edhe shpërblimin më të madh. Prandaj shoku ziliqar…Edhe shokut duart i ka vënë/te rrëzonte ka mala e kalasë……Po ai shoku i tij s’u rrëzua/fort për mesi shokun ka mbërthyer/Kështu bashkë duke u rotulluar /në hallarmë plasën të di bashkë…

Rrjedha  dhe përfundimi i baladës është i pakuptim  për ne, por edhe kjo e ka një shpjegim. Te pika “ç” e trajtimit të baladës së “Urës së Artës” kemi shpjeguar se është pikërisht konkurenca dhe  zilia, forca që vë në lëvizje baladën duke e çuar atë drejt murosjes së gruas së kryemjeshtë-rit. Të njëjtët element të baladës greke të “Urës së Artës” gjejmë edhe te ky variant i baladës çame. Gruaja që muroset është bashkëshorte e njerit nga dy mjeshtërat, gruaja nuk ka fëmijë, lajmin e sjell një zog, dinakëria për futjen e gruas te themelet është e njëjtë, rrënia e unazës së mjeshtërit etj, etj. Pra variant çam i baladës së murimit në kala te balada “Një kala Prevezës i ndërtojmë” ka ndikime të theksuara nga balada greke e “Urës së Artës”, deri në atë stad sa që ajo nuk ka një fizionomi të plotë shqiptare tradicionale. Shpjegimi për këtë është shumë i thjeshtë. Në federatën Epirote, bashkëjetesa e komuniteteve greqishtfolëse-shqipfolëse ishte evidente. Por siç shpjeguam te “Ura e Artës”,  shqipfolësit (Thesprotët, mollosët etj) ishin shumica dhe për pasojë edhe shumë poste drejtuese të sferës së jetës ushtarake dhe civile i kishin ata. Kjo u jipte lehtësira dhe privilegje, por i bënte edhe objekt sulmesh ziliqare e kurthesh konkurence.

Thesprotët ishin mjeshtra ndërtimi dhe shfrytëzimi të materialeve të vendit. Psh ata gëlqeren e linin të shuhej për pesë vjet rresht, para se ta përdornin për llaç. Po në llaç hidhnin në doza të caktuara të bardhë veze dhe fije lesh dhie për ti dhënë llaçit fortësi në lidhshmërine e gurëve. Kjo përvojë dhe fakti që ishin puntorë të palodhur u jipte  gjithmon pozicionin primar në ndërtime. Por ndërkohë grekët kishin përvojën e ndërtimeve antike dhe ishin konkurentë të fortë me thesprotët për mjeshtërinë e ndërtimit. Bashkimi i dy mjeshtërive jipte rendiment të lartë në cilësinë dhe kohën e ndërtimeve, por prodhonte edhe konkurencë. Një konkurencë të tillë kemi te kjo baladë, e cila “del nga rruga e baladave shqiptare”.

Me siguri që edhe komuniteti i ndërtuesve greqisht folës ka patur një baladë për Kalanë e Prevezës, me element të cituar te “Ura e Artës’’ ku dalloheshin dy mjeshtrat dhe dyzet puntorët, gruaja pa fëmijë e një mjeshtëri, e cila muroset, zilia e mjeshtrit tjetër ndaj të parit dhe përpjekja fatale për vrasjen e njërit mjeshtër nga tjetri, tentativë që çoi në vdekjen e të dyve etj, etj.

Në ambientet e përbashkëta këndoheshin të dy baladat, por kjo tingëllonte më shumë si debat se sa si këngë në festë. Atëherë këngëtarë të njohur dhe prestigjiozë për kohën dhe vendin, kanë marrë nga varianti grek filiza vargjesh, që mbartnin problematikën e atij komuniteti dhe janë shartuar mbi variantin shqiptar. Po të shohësh baladën e mësipërme, është tepër e dukëshme që pjesa e dytë është e shtuar te varianti shqiptar, madje pasi janë bërë edhe disa retushime pjesore. Në kohën e ndryshimeve kjo nuk ka rrënë në sy, për vetë mardhëniet më se normale të dy komuniteteve

Ky shartim është bërë me qëllim përmirësimi, përsosjeje, përshtatjeje, afrimi me ambientin ku këndohej[6]. Kjo baladë e shartuar është kënduar pastaj në ambientet greko-shqiptar, ku shqiptarët kanë heshtur në mënyrë opoturne për shartimin, sepse për ta kishte rëndësi vetëm kalaja dhe jo kush u gremis nga bedenat e saj, ndërsa grekët e kanë aprovuar si të përsosur.

Mund të ketë ndodhur dhe e kundërtë – mund të thotë dikusht. Patjetër që mund të ketë ndodhur dhe anasjelltas, që pjesë të variantit shqiptar të jenë  shartuar mbi variantin grek. Por kjo mund të ketë ndodhur në një tjetër variant të baladës së murimit, jo te balada ‘Një kala Prevezës i ndërtojmë” për shkak se trungu i baladës (në këtë variant) është shqiptare dhe degët janë greke. Dhe shartohen degët (filizat) te trungu dhe jo anasjelltas. Baladat greke të murimit mbartin problematikën e shoqërisë greke në kohën e krijimit, problematikë që ishte e ndryshme nga shoqëria shqiptare. Ato kanë bukurinë e tyre të padiskutueshme, finesën dhe melodiozitetin e veçantë, janë më “moderne” si në subjekt ashtu dhe në veshje. Janë vërtet të bukura t’i dëgjosh. Ndërsa baladat shqiptare na vijnë nga hershmëria, me pamjen e gjysheve tona, me shami të ulura, duke mbuluar rrudhat e ballit dhe me fustane të zeza gjer në fund të këmbëve. Por nëpër xhepa mbajnë gjithmon një karamele a një llokume për ne fëmijët, që mblidhemi rreth tyre ti dëgjojmë. Prandaj janë të dashura për ne.

[1] Të dhënat janë marrë nga burimet greke…

[2] Mbledhës të folklorit. Këngë popullore nga Çamëria fq 396

[3] Këtu mungon një varg që bën present ardhjen e një zogu.,, Një zog kaloi dhe qëndroi përballë lumit… si

   te balada greke e” Urës së Artës”.

[4] Në baltë, në tokë…

[5]  Troja bie në 1 qershor 1184 pes – kjo datë sipas përllogaritjeve nga Eratosthenes kështu që flijimi në    

   Aulidë i bie  të jetë bërë në maj-qershor 1194 (p.e.s).

[6] ..që rastësisht mund të ketë qëlluar me shumicë greqishtfolëse.

PRINCIPI I PARË I SHKRUAR NË BOTË (Shkrimi i nëntë që e lexova nga Agron Iliriani) / Nga: Brahim AVDYLI

PRINCIPI I PARË I SHKRUAR NË BOTË

(Shkrimi i nëntë që e lexova nga Agron Iliriani)

 

Nga: Brahim AVDYLI

Kur fillon diçka të veçantë njeriu i mirë e fillon në bazë të asaj të cilën e ka si bazë themelore. Modeli i parë është modeli i Krijuesit dhe këtë natyrisht e mbajmë si shëmbëlltyrë kryesore. Ai që e ka krijuar UNIVERSIN është Zoti i Madh, është krijuesi i vërtetë i çdo gjëje. Kështu thuhet përgjithësisht…

Këtë mendim e mbanë njeriu i vogël i kësaj bote të përkohshme dhe fetë e marrin Zotin e Madh në mënyra të ndryshme, duke e shpjeguar ndryshe nga njëra tjetra. Sa mundet të shpjegojë feja, aq e thonë edhe njerëzit. Natyrisht, mbetet pjesa tjetër enigmë ose e pathënë. Ne po e marrim principin e parë të shkruar në botë dhe po e analizojmë:

-Fetë, kur i drejtohen Zotit të Madh, si p.sh. feja islame, që i drejtohet me një fjalë të përngjitur pellazge apo pjellë bardhë, pra iliro-pellazge “Al`lah”, i thonë “i Gjithëdijshmi, i Gjithëfuqishmi, i Gjithëmëshirshmi”. Zoti i Madh i DI të gjitha, është më i fuqishmi dhe më i mëshirshmi.

Ajo që bënë KRIJUESI është FALJA. Së paku, tri herë. Kështu vepronte IMAM ALIU. Thuhet se tri herë e ulte kokën para sulmeve të armikut dhe kundërshtarëve të tij nëpër luftëra, pastaj e nxirrte shpatën nga këllefi dhe ia shkurtonte kokën kundërshtarit të tij.

Ky është principi i parë i shkuar në botë, e pse të mos e themi se ai është principi i parë i shqiptarit, i albanit. Shqiptari e pret armikun më të madh kur i vjen në shtëpi si “mik”. Fjalën e ligë e të keqe e zë në grykë. Nuk e lë të dalë përjashta, për gojë, që të flasë, por e dërgon në “bark”, pra “e ha”, sepse është “i gjithëmëshirshëm”, në princip të Krijuesit të vet.

Këtë princip e ka shpjeguar shumë mirë një mik i im i sinqertë, me fjalët e tij FALË (falmë, falu), e cila është një fjalë e parë nga lashtësia, për shkak të lëvizjeve të albanëve në drejtim të Italisë, të Lecios (Lezios), afër Romës, pas shkatërrimit të Trojës. Ata janë ALBANËT e parë, të cilët, janë detyruar të lëshojnë vendlindjen e tyre, duke iu drejtuar KRIJUESIT, Zotit të Madh, që T`I FALË; kanë depërtuar deri në Lecios, ku është krijuar më vonë ALBA LONGA, në Lavinio, pranë Romës dhe janë të gjuhës sonë.

Kjo LUTJE është aq e mirë dhe kaq njerëzore; është HYJNORE, YLLORE, si konfirmim i mirënjohjes që të ka sjellë në këtë botë KRIJUESI nga YJET, që e kishim brez pas brezi fjalën e tyre diellore, e cila është shqip; e kishim shqiponjën si simbol i Zotit të Madh-Krijuesit; si PËRKULJE ndaj tij; si një faleminderim i posaçëm, edhe pse albanëve iu kishin vardisur të ligat në qafë, si asnjë populli tjetër. Normalisht, albanët dhe i tërë njerëzimi i faleshin Krijuesit me ndjeshmërinë e tyre të ADHURIMIT, si adhurim të Yllit, Diellit-Zot, farëzues i jetës sonë, i gjallërisë së të gjitha gjërave në botë.

Mikut tim më të sinqertë, këtu, nuk po ia përmend emrin, sepse personeli i këtyre maskarenjëve të burgut tim edhe atij do t`i lëshohen të kokë apo do t`a merrnin në burgun e mesdheshën e do të dënohej. Fjalën “FAL” e kishte lidhë me fjalën tjetër shqipe “PËR/UL” apo “PËR/YLLI”, që do të thotë FALJA në raport me YLLIN, DIELLIN, KRIJUESIN. FALJA tregon ulje, përkulje të kokës, përulje të gjunjëve dhe të tërë trupit, për NDERIM TË HYJNIVE.

Ky është principi i parë i Zotit të Madh, i cili qëndron më lartë se njeriu dhe i përcjell ata që janë njerëz e gabojnë pa dije. Ata që gabojnë me dije, i pret dënimi i Zotit të Madh, i cili, edhe në jetën e përkohshme, si dënim ua dërgon dike, bëhen si shkas këto rrjedha, p.sh. shkatërrimi i Trojës.

Ne po flasim për gabimet e papritura, të paditura, të rastësishme, të cilat i përcjell Zoti i Madh dhe i falë, i falë e i falë. Në formë të parë, tre fish i falë. Pastaj, vjen dënimi, pa dyshim. Urrejtja e dëshprimi janë në kulm të njeriut të dëshpruar e të dalë jashtë kontrollit. Por e kanë PENDESËN në balancën e shpirtit të tyre, pa e shndërruar urrejtjen e vluar për hakmarrje, si gjasë e dëshprimit të ngritur nga sulmet e jashtme dhe të pa arësye, sepse, në radhë të parë nxitet hakmarrja, si formë e zemërimit apo e mbrojtjes së qenies së tij, të familjes e të farefisit apo të fisit. Të mbroshë familjen, farefisin e fisin, apo tërë kombin, është mëse e logjikshme. Por, logjika njerëzore nuk e jep të drejtën e hakmarrjes. Njeriu e ka më afër zemrimit njerëzor PENDESËN.

Pendimi është si rezultat i pashmangshëm i gabimeve. Kërkohet FALJA si rezultat i zemërimit, nëse ai vjen papritur. Pendimi është për diçka që ka ardhur rastësisht, pa dije, pa qëllim; për diçka që është për t`u falur.

Ai bëhet si pendim edhe kundër keqbërësve të qëllimtë, që duhet t`i dënojë Zoti i Madh, sepse ndryshe nuk u shpëtohet atyre ose shkatërrimi e lëshimi i atij vendi të dashur, pra vendlindjes e Atdheut, është i pakundërshtuar.

Të detyrohesh të lëshosh atdheun, vendlindjen tuaj, është dëm i madh e i pafalshëm dhe vie si rezultat i luftës e krimit. Krimi është si ndaj një njeriu, si ndaj gjinisë tjetër, si ndaj një grupi apo farefisi, ndaj gjenerates apo ndaj një kombi. Krimet kolektive janë më të dënuarat, si gjenocidet, që të zhdukin një komb të veçantë. Ato janë krime të mëdha, me të cilat jemi provuar disa herë, por nuk do të merremi më tepër me to, nëpër këto shënime të burgut.

Po merremi me gabimet e njeriut, ato gabime që do t`i falë Krijuesi. Njeriut mund t`i vie keq për gabimet e tij. Kur mund t`i vlerësojë këto gabime, lutet e lutet që t`ia falë Zoti i Madh e Krijuesi i Gjithësisë. Zotohet se kurr më në jetën e tij nuk do t`i bëjë këso gabimesh. Kjo është lutja e pendesës, lutje për falje, kufiri i sjelljeve të njeriut. Ai i lutet Hyjniut, Krijuesit të kësaj bote, në shenjë respekti të madh për TE.

Krijuesi na ka krijuar në këtë botë, në mes të keqes dhe të mirës, në këtë jetë të përkohshme. Të dy forcat e pazakonshme përlahen. Njëra përpiqet të na grabitë nga duart e Qiellit, Yjeve, Hyjniut tonë e Zotit të Madh, për të na futë në brendinë e tokës, e cila digjet përherë, me zjarr e vullkane. Tjetra përqiqet për të na rimarrë në duar të vetat, me durim të pashëmbullt, të na pranojë në jetën e përjetshme, në Qiell, në hapësirën e pafund të yjeve…

Nuk duhet askend të përbuzim, as edhe më të riun, anipse është i vogël, nëse duket i parëndësishëm. Më i vogli, më i riu, më i varfëri, më i gjymti ka aq fuqi e mjeshtri që të na rrëzojë, të na vrasë, të na e marrë jetën, por mund të japë ndonjë këshillë të papritur, të cilën nuk do t`a kishim menduar. Çdo njeri, thuhet në popullin tonë, e ka yllin e vet, madje në ballë, që i prinë. Ky është syri i tretë, sirri i mendjes, hieja e tij.

Po e bashkoj edhe kuptimin e një fjale tjetër, e cila thuhet nëpër oda: ai që shikon lartë e nuk i ulë sytë, ai nuk e vranë asnjëherë shenjën; ndërsa kush shikon për rrafsh, e vret shenjën. Kush shikon lartë, nga mendjelartësia, e humb plumbin. Dhe, kjo është e saktë. Çdo gjë është në dorën tënde dhe ti je njeri. Të ka dhënë Zoti i Madh këtë mundësi. Të dishë kush je; çka ke në duart tuaja; për çka ke ardhur në këtë botë, etj. Sa hap e mbyll sytë, do të zhduket si fluskë detergjenti një bjeshkë e madhe para teje.

Kur zhduket papritur kjo bjeshkë e ardhur me qëllim të keq para teje, ti e dëshmon se je i vetëdijshëm për gjërat jetësore.

Kjo fjalë është e shkruar dikund, por nuk e dimë ku është e shkruar. Në të vërtetë, ajo është e anashkaluar apo e lëmë në harresë, si gjë e panjohur, mileniume më parë. Askush nuk e di si do të shkruhej ajo fjalë.

“Falja” është e shkruar me alfabet të albanëve të parë, të Trojës, në formën “VALJA” apo “VALA”. “F”-ja e ka formën e parë të shkrimit me “V”.

Thonë se “nuk kanë ditur të shkruajnë albanët”. Po ua kujtoj edhe njëherë: e kishin alfabetin e parë në shenjë të diellit dhe quhej alfabeti diellor. Kjo gjë është mëse e vërtetë. Më thuani: ku jetoni ju?! Nëpër gënjeshtra, nëpër të rrahura, nëpër zhdukje?! Dilema është këtu:

-Do t`a vrajmë shenjën apo do të shpërfillemi…

DIOPTRIA SHQIPE NË PESË DRAMA (Pjesa e ndarë I) / Nga: Brahim AVDYLI

DIOPTRIA SHQIPE NË PESË DRAMA

(Pjesa e ndarë I)

(Shkrimi i gjashtë që e lexova nga Agron Iliriani)

1.-Parafjala

Njerëzit si unë, i quajnë KRIJUES. E krijoj diçka të veçantë, në këtë burg të mesdheshëm, nga diçka e cila nuk duket, duke e zëvendësuar me një gjë tjetër, të cilat shihen, ndëgjohen e kuptohen. Është aftësi e veçantë dhe e ndjeshme, njerëzore dhe moderne, të cilat i quajnë ART, apo ART I SHTATË, që është në të vërtetë shkrimi, piktura, grafika, apo teatri, filmi e muzika, etj.

Po ua them edhe njëherë se jam krijues, e këta që më rrahin e janë të kyqur në një sistem kundër meje; kundër artit tim; ata janë kundërshtarët e mi, të shumtë e të mëdhenj, prej forcës së tyre, e jo nga mendja e lindur.

Krijuesit vrapojnë përpara epokave apo me epokat. Mendojnë për të gjitha kohët: për të kaluarën, në të cilën nuk i punon mendja si duhet njeriut apo nuk i shkon mendja njeriut; për të djeshmen, të cilën shumë vetë nga njerëzit e kanë harruar me të sotmen e preokupuar dhunshëm, apo të udhëhequr verbër nga e sotmja, etj.; për të sotmen, që duhet ta kalojnë siç është më së miri, pa e dëmtuar të ardhmen, por disa janë të trulluar nga e sotmja e manipuluar, e nuk e dinë çka bëjnë. Absolutisht nuk mendojnë çfarë detyre kanë marrë prej Zotit, para se të linden, e sillen si të drogiruar apo të verbër.

Të ardhmen, të gjithë njerëzit e ëndërrojnë, por nuk e dinë si do të jetë ajo.

Secili njeri apo si pjesë e një sistemi përpiqet ta inkorporojë siç do ai, apo siç pajtohen njerëzit në një sistem. Disa nga ata, duke i ditur gabimet e bëra në të kaluarën, më të mëdha e të pafalshme, edhe të së djeshmes e të sotmes, bëjnë çmos që mos të përsëritet ajo epokë apo një kohë e dëmshme.

Njerëzit nuk kanë kohë të preokupohen me të kaluarën, madje aspak me të kaluarën e mesme dhe të largët, sepse janë të preokupuar me të sotmen, madje verbërisht me të sotmen, e cila kalon përtej kufirit që e ndanë të ardhmen dhe reflektohet në të ardhmen e afërt, të mesme dhe të largëta. Njerëzit priren nga vizionet e tyre dhe ashtu përpiqen që ta bëjnë të ardhmen.

Pa e njohur mirë të kaluarën, të djeshmen e të sotmen, madje sa më mirë që të jetë e mundshme, të mbushur plot energji, mendoj se nuk mund të bësh asgjë. Kjo energji e cila shpeshherë shkon kot e shpenzohet gabimisht, nuk kanë mundësi më të mira “t`ia qëllojnë të ardhmes”. Përpiqen që ta ndërtojnë sa më mirë për vete, për të afërmit, farefisit e sistemit. Ata që janë të vetëdijshëm e mendojnë me vizione për të ardhmen, për brezat e ardhshëm, mbeten jashtë sistemit të realizimit apo nuk kanë gjasa të realizimit të së ardhmes.

Këtu e kanë vendin për fjalët e tyre krijuesit e vërtetë së të ardhmes, që janë brezat e të së nesërmes, të shkruara apo të pashkruara. Ata, në të gjitha anët janë të ndjekur nga miq e armiq, madje të mëdhenj e të vegjël.

Sytë e imagjinatës i dëgjojmë aty apo atje ku dy sytë e ballit nuk punojnë.

Mendja e tyre fluturon në të gjitha kohërat, edhe në të gjitha galaktikat e në Universum, të cilin e identifikojnë me Zotin e Madh, krijuesin e vërtetë të të gjitha gjërave të natyrës. Nisemi prej tokës ku jetojmë e deri te yjet më të largët, të cilët na i kapë syri, me shenjat e rrugët e yjeve, të cilët na i zmadhon teleskopi, apo planetet tjera, rrugën e qumështit, grupet e yjeve më të afërta e të largëta, etj. Bota e gjithësisë është prej dritave të mëdha e të vogla, të cilat përpihen prej gropave më të thella të hijeve, nga njëra në tjetrën…

2.-GJITHMONË NA PARAPRIJNË YJET, NË TOKË E NË UJ

Të vjetrit e thonë një anekdotë të urtë, brez pas brezi: “Secili njeri që futet në dhomë e ka yllin e vet, në ballë. Duhet që ta dijsh se cilin yli e ka në ballë dhe ku e ka vendin që të ulet. Kur nuk do t`ia dijë askush vendin e vet, e hjekin nga balli dhe e fusin nën gju. Kush është i aftë, do t`ia gjëjë një vend të përshtashëm.”

Kjo gjë është mëse e vërtetë: vendin tonë në mes të burrave na bëjnë yjet.

Nëse i mbyllim të dy sytë e kësaj bote, pa e marrë parasyshë a është dritë apo errësirë, lëshohemi e bindemi me besim të botës tjetër, jashta qenies sonë biologjike. Mbrenda shpirtit tonë me të cilën kemi ardhur në këtë jetë, e këto janë mendja, zemra e shpirti, neve na hapet një dritë, e cila shkon duke u rritur deri në qartësi, duke i marrë përmasat e asaj të cilën dëshirojmë që ta shohim. Disa thonë, është fuqia e mbrendshme dhe syri i tretë.

Ndoshta të gjithë nuk e provojnë syrin e tretë dhe pak kujt i flenë në mendje kjo çështje. Le të mos e provojnë! E thashë vetë kështu. Qeniet njerëzore për mua janë energji, materie të energjive, të bëra kryesisht nga të katër materiet, të cilat i shohim: tokës, ujit, ajrit e zjarrit. E pesta mbetet një enigmë: shpirti. Nuk futet as nga njeriu apo qenia njerëzore më e ditur, p.sh. në asnjë spital të mirë të njerëzve dhe në asnjë tempull të Zotit. Të gjithë janë njerëz dhe shpirti i takon Universit, Zotit më të madh për ne, jo medicinës e as fesë.

Pra, të pestën nuk e pranon askund shkenca. Disa rrethe thonë diçka tjetër. Ajo nuk është materiale. E materiale është edhe energjia, e cila ndërlidhet në mija forma. Vetëdija e jonë nuk e kapë. Ato që nuk na i kapë mendja, si të qena dhe identifikuese, identifikohet me dhuntitë e Zotit të Madh, sepse ai na e fali frymën kur filluam që ta ndjejmë veten të gjallë, p.sh. në bark të nënës për të lindur. Dashuria është dashuria polivalente e universit tonë.

Nëjse. Nuk jam filozof i vërtetë, por populli më ka thënë se jam i mençur, se di, se unë DI, që do të thotë se më ka vlerësuar me veti të Ditës dhe të Dijes, me dy germa, që shkëlqejnë midis njerëzve, me një veti të madhe të njeriut. Jam njeri dhe jam një prej tyre. Kam lindur sikur të gjithë, prej prindërve të mi, me vullnetin e madh të Universit, i cili identifikohet me Zotin e Madh.

Kur shkel këmba e jonë në tokë, kthehen sytë nga qielli i gjërë dhe i paanë. Ai që është më i pari që e shohim është DI-ELLI. E ndava këtë fjalë për të parë se çka do t`iu them. Përdoret vetëdija, çka fillon të DI njeriu, që është shkëlqimi i Diellit, ylli më i afër i tokës, burimi i nxehtësisë, ai djeg dhe ndriçon. Është pjesë e dritës që agon, kur ka dritë. Ne e DI-më se dita ndryshon nga nata, por ato janë të lidhura me njëra tjetrën. Aty ku është ditë, në anën tjetër të tokës është natë dhe hëna e merr hua dritën nga dielli në anën tjetër, për t`i kryer funksionet e veta në tjetrën anë. Si top është globusi i tokës sonë.

Dielli është perëndia, ai që lind e perëndon i kuq si gjaku, është HYJNIU, të cilën e identifikojme me Zotin e Madh.

Këtu është një pjesë e të vërtetës. Po e marrim vesh në njëren anë dhe po e analizojmë fjalën arabe për Zotin e Madh, e cila shkruhet arabisht “Al`lah”. Për të shpjeguar këtë fjalë, e cila ndahet me apostrof, kuptojmë se kjo fjalë është e krijuar prej dy fjalëve: All+Ilah, Al`lah=Zoti, Perëndia, dhe e ka këtë përmbajtje: all=ngjyrë e kuqe si e gjakut; Ilah=Hyjnia apo Perëndia, pra Zoti i njerëzimit, si Dielli, kur lindë e perëndon.

Shkurt e shqip, a doni edhe ndonjë tjetër shpjegim?!

Gjuha arabe është krijuar prej gjuhës pellazge dhe nuk është aspak më e shenjtë se gjuha shqipe, të cilëve u kanë thënë Yllir dhe e kanë hyjnizuar Yllin-Diell. Ai është perëndia i parë i gjinisë njerëzore dhe prejardhjen e ka pikërisht nga albanët, pjell tokë pune, që i thonë p(j)ell-ar, që e shqiptojnë pellazg, dhe nuk ua pret medja se ajo është në gjuhën shqipe, te Yllirët.

Universi është perëndia sunduse për njeriun e Dielli është perëndia i parë që e shihte njerëzimi. Në çdo vend të botës dhe të Evropës Dielli-Yll, Hyjniu-ZOT, Dielli-Hyjni, kur lind e perëndon, kuq si gjaku, i ka simbolet e veta.

Edhe kur nuk shohim mirë në tokë, rolin prijetar, prap i mbesin qiellit plot me yje, që xixëllojnë, disa më pakë e disa më shumë, sepse qielli nuk ka fund, i mbushur me galaktika, errësirë, gropa fyti të errët që përbirohen në mes vetes e prap dalin yje, rrugë yjesh, hapësira të zeza, pika më të imta të dritës andej e këndej, të cilat përfundojnë kush e di ku, deri në pafudësinë e tyre. Syri i ynë nuk ka mundësi të shohë këto rrugë me miliona vjet drite, e largë prej njëra tjetrës. Njerëzit e ditur dinë që t`i shënojnë në letër, duke i rritur me teleskopa. Prandaj ata quhen se dinë nga dija njerëzore, pra janë pjesë e DI-turisë.

Ti marrim të parët, që janë HYLLIR, sepse janë udhëhequr nga YJET, sepse janë prirë nga YJET nëpër detra, pra janë nga ne: pellazgo-ilirët.

Të mos e harrojmë as Hënën, e cila ndriçon në anën tjetër të botës sonë, me dritën e Diellit. Hëna lind kur dielli perëndon. Ato, së bashku, ndihmohen nga njëra-tjetra. Dielli ndriçon gjatë ditës tek ne, ndërsa gjatë natës e merr hëna dritën nga Dielli në anë tjetër të tokës. Dihet se Dielli gjithmonë ndriçon.

Yjet shihen gjatë natës e dielli, yji më afër tokës, ua merr me shkëlqimin e tij, sa që sytë tanë nuk i shohin deri në mbrëmje apo nëpër natë.

Të mos e harrojmë rolin e Hënës në jeten e bimëve, të gjallesave, të shtazëve, të cilat janë qark i energjisë së kësaj bote, e edhe i gjarpërinjëve të nëntokës…

Nuk po shkruaj më tepër. Jam i lodhur shumë, i cfilitur nga rrahjet. Nuk e do më tepër fuqia e ime. Po shkruaj me gjakun tim. Neve na prijnë yjet përpara, nëse dimë që të ecim gjurmëve të tyre. Çdo gjë e kuptojnë edhe kur nuk shihet. I kemi shënuar për këte me shkallë të rrotullimit, kur mësuam të shkruajmë. Orientoheshim kudo në katër drejtimet e botës: Jug e Veri, Lindje e Perëndim. Në fillim, përmes Yjeve, në tokë dhe në detra, pastaj busollës. Ua dhamë emrat planeteve, qiellit e tokës, mendimeve tona. Jemi më të vjetrit e kësaj bote!…

Për këtë punë të madhe na thanë që në fillim se jeni YLLOR…

  1. PSE DHE KUR U DIFERECUAN GJUHËT

Patjetër duhet të kthehemi edhe njëherë në fillim. Le të “thonë” çka të duan me gjuhën e stupcave, goditjeve e intrigave, të mbrapshtit e botës. Para vdekjes sime do ti them edhe këto gjëra. Pra, duhet të kthehemi në fillim.

Për t`u kthyer në fillim, duhet të themi se popullata e madhe iliro-pellazge, që janë albanët (Yllorët, Yllirianët, apo Ilirët), kanë qenë popullata e parë.

Shkencëtarët le të thonë çka të duan. Nuk i ndalë kush! Le të shkruajnë e botojnë çka të duan. Le të thonë sa të duan se “grekët e filluan botën”. Por, a do t`i rezistojnë kohës, sepse koha i demanton. E vërteta dhe e drejta janë ato që rezistojnë nëpër kohë, sado që do t`u thehet gopi atyre që përpiqen për ato.

Le të thonë çka të duan të tjerët me fuqi, me dhunë, me intriga, me kërbaç, me mbytjen tonë të padurueshme, por ne do ta themi të vërtetën.

Me një fjalë: kanë qenë ALBANËT, ata të cilët e kanë shkruar Alfa+Beta, siç i thonë sot. Po nisemi nga shkrimet e para indo-evropiane apo indo-gjermane, ku nisen prej gjuhës së parë, gjuhës mëmë, e të tjerat lidhen me këtë gjuhë, se gjuhë tjetër indo-evropiane nuk ka pasur, pos gjuhës shqipe.

I themi GJUHA SHQIPE, sepse shpendi SHQIPJA ka qenë lajmëtari i ZOTIT dhe kemi qenë të lidhur me këtë shpend, sot e deri në fillim.

Gjuha e fillimit dhe gjuha e parë e njerëzimit është gjuha shqipe, atëherë e shkruar me shkurtesa, në pllaka me shkrim “kuneiform” (shkruaj me formën e kunjave), pra sumere (Shumë Erë), në Babiloni. Me një shkurtesë është thënë: KI. E. NGIR, që do të thotë:  tokë e ngrirë, e nginjur, e ngopur, e begatë, pra e pasur, siç ishte Babilonia. Provat e saja ndodhen 3-4 miliardë kopje të “Biblës”, në shumë gjuhë të botës.

Bibla” është përkthyer mbi 2000 e sa gjuhë të botës dhe e mbanë provën sumere të “zanafillës/genesis”, “Eposi i krijimit”, paragrafi 6:4, prova e parë, në gjuhën SHQIPE. Pa marrë parasysh se çka shkruhet në “Bibël”, na e dëshmon se gjuha e parë e shkruar në botë ka qenë gjuha shqipe. Është “kthimi në fillim”, pra “Malakthim”, e përsëritur në “Bibël”, pjesa e parë e 39 librave të “Dhiatës së Vjetër”. A duhet argument më i madh? Jo, pra…

Derisa po përpiqej njerëzimi të ndërtonin kullën e Babelit, për të arritur Zotin, për ta parë edhe njëherë, e flitshin një gjuhë, gjuhën e parë të botës, gjuhën mëmë-shqipen. Zoti e parandaloi këtë punë dhe lindën gjuhët e botës, që të mos kuptoheshin me njëri-tjetrin, apo nga njëra-tjetra.

Popullata pellazgo-ilire ka qenë KRIJUES, jo kopjues, tip i veçantë njeriu, me moral e me BESË. Vetëm në gjuhën shqipe ka kuptim kjo fjalë. Në asnjë gjuhë të botës nuk mund të përkthehet. Ne duhet të kuptojmë zotin BESA, për të cilën është gjetur statuja e parë në Egjipt dhe ruhet në Kodrën Albani, pranë Romës, në Gadishullin Italik, e Kodra Albani është poashtu shqiptare.

Albanët kanë shkuar për të jetuar në Lindje e Perëndim dhe kanë ardhur prej andej. Sot në Çipro ruhet varreza në formë të vezës. Është popull paqësor e tolerant, mjaft punëtorë, prodhues dhe mikpritës. Kudo kanë qenë të ndarë në 26 fise: 13 janë Gegë e 13 Toskë, e bëjnë 26 fise. Albanët e Kaukazit ishin të ndarë në 26 fise (popullata), të cilat e flitshin dialektin e tyre.

Shkencëtarët nuk bashkohen absolutisht me ne. Por, le të mos bashkohen. E vërteta është një gjuhë e pasaçme plot me fakte.

Njëherë për njëherë, këtu mbaron puna. Krijuesi i botës ka qenë krijuesi i parë. Dhe një krijues jam edhe unë. A e dini çka do të thotë kjo fjalë e veçantë? Sigurisht. Ajo, në vetvete është e thjeshtë, por ka fshehtësi. Fshehtësia e parë është krijimi i botës sonë. Njeriu i tokës është qenie e vogël në krahasim me qiellin dhe nuk mund të fluturojë, sado që ka dëshirë që të fluturojë. Njëra prej tjetrës ka fshehtësi dhe fshehtësia është shumë e vjetër. Por disa fshehtësi do t`ua jap edhe unë kësaj radhe.

Në të vërtetë, në librin e shenjtë të Biblës nga Dhjata e Vjetër thuhet se tërë toka ka pasur një gjuhë, me fjalë të njëjta. Ashtu na e pohon edhe Kurani,  libri i shenjtë i islamizmit, se kjo gjuhë ka qenë gjuhë mbarënjerëzore. Kjo ishte e gjuha hyjnore e profetëve, të cilën mjaft shkencëtarë e kanë titulluar “gjuha nënë”, dhe kjo ishte gjuha e pellazgëve, ilirishtja, shqipja e moçme.

Gjuha shqipe ka patur dhe ka një logjikë tjetër nga të gjitha gjuhët indo-evropiane. Logjika e saj është e thjeshtë. Shqiptari flet sikurse flitshin të parët e tij, nga gjërat që sheh, prej tokës e deri te qielli, prej gjërave të thjeshta e fjalë njërrokëshe, deri te fjalia apo periudha e fjalive. Atyre u thonin të tjerët se janë “barbarë”, meqë përpiqeshin që të shkojnë në klasat sklavopronare e me ato gjuhë artificiale; të cilët përpiqeshin t`i bejnë më të paditur, më të pacivilizuar, sepse ata jetonin në tokë, shtriheshin e uleshin për dhé, flisnin drejtpërdrejtë.

Më të pasurit u bënë sklavopronar; i shitshin njerëzit e tjerë si sklav; kishin kohë të mendoheshin para se të flitshin. Kur flitshin, më së pari i lëshonin “vagonat” një nga një të shkojnë përpara; i dinin sa do të jenë, e në fund të tyre ishte vendosur edhe “lokomotiva”. Kjo ishte logjikë e re e të folurit.

Civilizimi është i tokës, jo i qiellit. Njerëzit janë të tokës. Të tjerët le të flasin çka të donë. Nuk është e vërtetë se kemi ardhur nga Babilonia. Kemi shkuar në Babiloni dhe Indi, e anasjelltas, prej Gadishullit Ilirik. Ndahet rraca evropiane e raca aziatike. Në të vërtetë, raca evropiane është raca ariane. Kuptoni ari-ane, ana e atyrë që janë si ari, ngjyrë ari. Thjeshtë: trup e shqip!…

Kultura njerëzore ka shkuar, ka rrjedhur, është ngritur më lartë, këndellur nga egërsira, e cila është te mbarë njerëzimi, ku më pak e ku më shumë, këtu-brenda nesh, pra shtazarakja. Ata që lidhen me tokën, ka toka me tepër ndikim te ata. Ata që lidhen me qiellin, janë më të lehtë e më të mirë.

Mbrenda tokës, në thellësi, rri Kryedemoni, kundërshtari i Zotit të Madh, Krijuesit të botës, ndërsa qielli është me dritë, Diell dhe selia e gjërë e Zotrave.

Shkaqet e lindjes së shkrimit janë shkaqet e ngritjes së njeriut. Kjo ka të bëjë me shkaqet e vetëdijësimit të njeriut, me ngritjen e tij drejtë dijes, që ne i themi se “DI”, dhe ai që DI është i thjeshtë, nuk ka të holla. Këtu jepen edhe shkaqet e lindjes së shkrimit, sepse sklavopronari ishte më i pasur e ndikoi te shkrimi, pra kishte më tepër të holla e jo karakter, burrëri e besë. Ai që e shet njeriun, zbehet nga karakteri, nuk ka aspak karakter e besë. E tradhëton për të holla njeriun dhe është tradhëtar. Ai që tradhëton kombin është tradhëtar i trefishtë.

Më tepër nuk do të shkruaj për lindjen e shkrimit. Njeriu që DI e ka lindur shkrimin. Nuk kishte rrugë kah të shkojë, pos të ndalet te ai që kishte të holla me shumë se ai e që ishte me reputacion. Babai im, ndjesë pastë, thoshte me ironi për të hollat, se mos ta dinte se në cilën fabrikë të letrës ishin prerë, do thoshte se vet Zoti qenë. E dinte se është letër, por pa te nuk bëhej punë. Asgjë nuk lejohej të qarkullojë pa të holla. Ishte bërë paraja një institucion i tërë dhe të gjithë sa ishin në superstrukturë fitonin prej saj. Nuk kishte “marr e sjellë” prej kur se ishte bërë paraja. Edhe shteti ishte në krye të këtij institucioni.

Dija shkon e zhvillohet shkallë shkallë, mbrasht e marë, drejtë e shtrembët, deri në përdorimin e dhunës, pa shkak, si këtu, në mestokë. Ata që nuk janë në dakord me qëllimet e shtetit të caktuar, asgjësohen apo tjetërsohen në një tjetër popullsi, e shtetësia tjetër vie në shprehje kur detyrohet që të mërgojë apo kur mundet të emigrojë, p.sh. në një shtet tjetër.

Jeta lëviz më shpejtë në hapësirë se sa mbi tokë. Në hapësire, në qiell, Zotat nuk deshën që njerëzimi të dije aq shumë, sepse atëherë do të kapej me ta.

Në radhë të parë, për ta penguar këtë grindje me Zotat, Zoti i Madh na ndjeki kudo me fshehtësi; e diferencoi dijen tonë dhe e shpërndau ate nëpër gjuhët e botës, që po largoheshin nga njëra tjera me përpunim të fjalëve me parashtesa, shtesa e prapashtesa, duke marrë prej gjuhës mëmë ato që u përshtateshin me tëpër. Njerëzit që po largoheshin nga gjuha mëmë, gjuha shqipe, bëhëshim që të mos e kuptonin njëri tjetrin. U nevojiteshin edhe përkthyes në mes tyre. Pra, diferencimi ka ardhur përmes gjuhëve. Ne e kemi ruajtur besnikërisht gjuhën e parë, gjuhën mëmë, gjuhën shqipe.

Gjuha shqipe është një thesar i rrallë e plot me shkëlqim, sado të mallkuarit sikur thonë “kjo gjuhë është kopje e gjuhëve tjera”; “ka marrë nga gjuhët e tjera 90%, si psh. nga greqishtja, latinishtja, sllavishtja, turqishtja”, dhe tani na del edhe “serbishtja”, për çka nuk ështe e vërtetë, sepse janë gjuhë shumë të vona. Gjuha shqipe është gjuhë e trashëgimisë së kulturës botërore dhe i obligon të gjithë brezat nga gjeneza e deri sot të trashëgojnë brez pas brezi këtë gjuhë e ta ruajnë si të paprekur. Ta zhvillojnë më tutje, sado që armiqtë të shumtë shpifin pa fund, edhe në qoftë se janë shqipfolës, kopila të tyre, mbrenda kombit tonë.

E mbajmë kudo të pandalur e në asnjë kohë PLISIN e BARDHË, QELESHEN, nga leshi i dhenëve, gjysmën e vezës, djalë mbas djali, si shenjë të KRIJUESIT.

Për këto arësye jemi detyruar të vetizolohemi, madje kohë të gjatë, në malet e fushat tona, si bij të p(j)ell-arëve, pra pellazgëve e shqiptarëve…

 

Nga: Brahim AVDYLI

NJË VËSHTRIM KRAHASIMTAR MES “LAHUTËS SË MALËSISË” DHE EPOSEVE TË AUTORËVE SLLAVOJUGORË / Nga Xheni Shehaj

NJË VËSHTRIM KRAHASIMTAR MES “LAHUTËS SË MALËSISË” DHE EPOSEVE TË AUTORËVE SLLAVOJUGORË Beteja e Fushë Kosovës (1389) si pjesë e eposit sllavojugor 8.1.  Beteja sipas të dhënave historike Beteja e Fushë- Kosovës e vitit 1389 zë një vend të rëndësishëm … Continue reading

NJË VËSHTRIM KRAHASIMTAR MES “LAHUTËS SË MALËSISË” DHE EPOSEVE TË AUTORËVE SLLAVOJUGORË / Nga: Xheni Shehaj

NJË VËSHTRIM KRAHASIMTAR MES “LAHUTËS SË MALËSISË” DHE EPOSEVE TË AUTORËVE SLLAVOJUGORË Nga: Xheni Shehaj   5.2. Burimi popullor te vepra e Mazhuraniqit Autori i veprës Vdekja e Smail- Agë Çengiqit përveç elementit biblik, përdor në vepër dhe elementin folklorik. … Continue reading