Shkëlqimi dhe mjerimi i Gjeniut : Vëzhgim letrar dhe interpretime të veprave të Migjenit! – Fundi i pjesës së I / Nga ( Hamdi) Erjon Muça

Shkëlqimi dhe mjerimi i Gjeniut

Vëzhgim letrar dhe interpretime të veprave të Migjenit!

Fundi i pjesës së I

 

 

Erjon Muça

Nga ( Hamdi) Erjon Muça

 

 

E thashë që në fillim të pjesës së parë, që do mundohesha të frenoja ritmin në të cilin më shtyn Migjeni, por është e pashmangëshme: forca centrifugale e vizioneve të tij, më shtyn jashtë boshtit tim të vetëpërmbajtjes. Ndaj duhet sërish t’ia ul pak ritmin: shpejtësinë e ditës, të paktën për aq sa dijmë deri tani, trupat me peshë specifike nuk e durojnë dot!
Që në fillim, veprën e Migjenit vendosa përballë me veprat e dy gjigandëve më të mëdhej të shekkulit të XX, gati bashkëkohës të gjeniut tonë. Jo vetëm sepse vepra e tij është e përafërt me ato të Joyce dhe Kafka, por sepse tek kjo përballje qëndron shkëlqimi dhe mjerimi i tij.
Shkëlqimi i tij qëndron tek fakti se ai krijoi diçka të barabartë me veprat e të mësipërmëve, por pa qënë aspak kopje e tyre.
Se fotokopjet jane, ne të shumtën e rasteve shëmtira pa mëdyshje. Kam parasysh një nga shkrimtarët më të studiuar nëpër shkolla në Itali, Giovanni Verga: ishte aq shumë e sygjestionuar nga Balzaku saqë e kopjoi në gjithçka dhe përfundimi ishte një fotokopje e shëmtuar e Balzakut!
Mjerimi i Migjenit qëndron tek fakti se ai ishte shkrimtar i një populli të vogël, me një gjuhë të vogël, ndaj sot, në partenonin e letërsisë botërore, nuk qëndron përkrah tyre. Fatmirësisht në fakeqësinë e vet qëlloi pjesë e një populli mjaft paradoksal dhe absurd, ndaj nuk pati nevojë të shtyhej thellë në kufijtë e absurdit, megjithëse në realitetin që përshkruan, përballemi edhe me metafora absurde të të njëjtës lartësi, por jo kopje, të Kafkës.
Kafka e përjetoi metamorfozën e vet, pjellë e një shtypje psikologjike, duke u kthyer në buburrec, ndërsa Migjeni nuk kish nevojë ta përjetonte një metamorfozë: njeriu , sipas tij e kish një, që nga dita e gjenezës jo më kot është cilësuar kafsha që përshtatet më kollaj.
Thashë se De jure u ba njeriu Sokrat, por de fakto ishte derr. Krijesat nuk mund ta njohin se asht derr dhe e nderojnë si Sokrat. Por njeriu nganjëherë nuk mund ti mshehi cilësitë e derrit dhe na paraqitet ashtu siç asht.
I përafrohet pak mëshirimit Joyece-jan por nuk mundej nga pesha e melakonisë mëshiruese.
Pak më lart përdora fjalën revolucion. Nuk dua që ta keqinterpretoni këtë etiketim. Nuk ka të bëjë me revolucion social, por të mendimit. E në krahasim me të, gjithë ata shkrimtar, bashkohës të Migjenit që kam lexuar, ai, ishte me të vëretë një revolucion: evolucioni i radhës i artit të fjalës dhe mendimit njerëzor. Nuk ishte i vetmi, Migjeni, që u mundua të shëmbte muret mendore që bllokonin evolimin shoqëror të shqiptarëve. Para tij qe munduar Haki Stërmilli, por në Vepërn e tij “Sikur të isha djalë” nënshtrohet fatit: Vetë titulli tregon pafuqishmërinë e njeriut përballë “Malit që s’bzan”….
Edhe i madhi Ernest Koliqi kërkon të përballet me prapambetjen e egër të njerëzve, të paktën në dy tregime, njërin e përmënda më lart kurse tjetri është tregimi “Diloca”, por edhe në këtë tregim duket sikur në fund tërhiqet, kapitullon dhe ja lë kohës detyrën e evolimit social: duket sikur për momentin është më mirë, “Të çelen akrapiat”….
Migjeni nuk tërhiqet, ai sulmon dhe ky është shkëlqimi i tij që po ashtu është i bashkangjitur me mjerimin e tij. Gjuha që ai përdor, vizionet që ai shfaq janë të parakohshme, të paktën për ambjentin shqiptar, madje mendoj se akoma janë të parakohshme. Një popull skllav dhe skllavërues është mësuar me cicërimën e bylbylit, në kafaz, kurse ia ishte një trumcak filozof. Filozofia është tepër e lodhshme e mbi të gjitha nuk të jep përfitime materiale. E ai nuk mbante inat, e mundet trumcakun harbut që e urrente bylbylin. E dinte mjaft mirë që po mbillte një farë të “hidhët”. E vërteta është e hidhur, e për njerëzorët është më mirë një gënjeshtër e ëmbël edhe përse e dinë që është gënjeshtër se sa të vërtetën.
Në një nga dialogjet e tregimit ” Bukën tonë të përditëshme falna sot…” heroi flet me vete:
– Po pse më thërret? Pse më rren në shpresë të barem? Ah…
Kjo është më tepër se mëshirmim, kjo është të mundohesh të përmbysësh thelbin njerëzor: shpresa vdes e fundit. Kjo tregon paradoksin e thelbit njerëzor. Ekzistencializëm më të thekshëm se ky episod, rrallë se mund të hasësh në ndonjë tjetër autor. Njeriut nuk i shkon mirë ta mbash me shpresë por ama edhe po ti thuash të vërtetën nuk i shkon mirë. Sepse nëse pronari i kafenesë i thotë troç se nuk mund ta mbajë në punë sepse do të fitojë për vete paratë që do i duhej ti paguante atij, do ishte dy fish i urryer. Se ngado që ta kthesh, do të të duhet të përballesh me urrejtjen njerëzore. Njerëzit, megjithëse e fshehin mirë, urrejtjen e kanë ndjenjën më të lehtë…
Revolucioni i Migjenit, qëndron edhe tek fakti se ai i ka idetë e qarta tek ajo që ne jemi, e mundohet t’ua shpjegojë njerëzve me të gjitha mënyrat, se rruga për të dalë nga mjerimi është vetëm një: sa më parë ta pranojmë se jemi qenie me kërkesa fizike dhe materiale aq më shpejt do arrijmë tek ai në të cilin Migjeni beson: mbinjeriu.
Nuk e ka për atë mbinjeriun banal që na shiti periudha komuniste, por për diçka më reale më të prekshme. Mbinjeriu nuk duhet tu imponohet të tjerëve por vetevetes. Armiku më e keq për individin është vetë ai. Janë pengesat që ai i vendos vetes. Ajo buzëqeshia e paftyrë me të cilën mundohet të mbulojë pafuqishmërinë e vet. Një qenie dyzuar me fizikes dhe metafizikes, mes trupores dhe shpirtërores, është një qenie gjysmake e dënuar me mejrim të përhershëm.
Migjeni nuk na iponohet, këtë e bën me anë të vargjeve të peomës ” Të Birtë e shekullit të ri”. Ka qëndrime kritike, ironik dhe i hidhur jo pak herë, por liberal.
Ka një ndërthurje në shumicën e veprave të Migjenit: Ai ndërthur absurdin me ekzistencializmin. Duket si artific ky lloj eksperimenti, por me një vështrim më të imtësishëm sheh se nuk është gjë tjetër veçse një përshpejtim, koncentrim i ndjenjave, shqetësimeve, dëshirave të një jete njerësore në një sekond të ksajë jete. Madje jo i jetës të një individi, por hera-herës të duket sikur ke të bësh me një bashkësi individësh në një. Ekzistencializmi absurd i Migjenit ndrin tek novela “Qershiat”. Fjalia mbyllëse e novelës është mbështetëse e tezës time të më sipërme:
I shkoftë lypa mbarë! (A ju pëlqen, zotni, ky urim për fëmijën e juej?)
E natyra pranverore qesh dhe kënaqet që po na prodhon qershia të kuqe dhe fmi të mjeruem.
Ky është ekzistencializëm absurd.
Ekzistencializëm pasi vetë ekzistenca e njeriut realisht kalon nëpër labirnte lypjeje, absurd është fakti se janë të pakët ata si Migjeni që vërejnë se kjo u ka ndodhur njerëzorëve që nga gjeneza.
Eruditi Miokom Zeqo në një nga studimte e tij për Migjenin shtyhet në përballje të Migjenit me Krigegard, babain e ekzistencializmit. Dhe kjo përballje qëndron plotësisht, por mendoj se Migjeni me këtë ndërthurje, të dy rrymave sëbashku, ekzistencializmit dhe absurdit, i evolioi këto dy gjini letrare njëkohësisht. Pasi mund të quhet absurd ekzistencial ose ekistencializëm absurd: gjithësesi pjesë e nënvetëtdijes njerëzore.
Gogolët janë absurdë dhe ekzistencialë bashkë, dhe tregimi “Gogoli” e shpalos mjaft qartë lindjen e këtyre dy gjinive të reja letrare, ose evolimin e përbashkët të dy gjinive letrare. “Zot na shpëto nga gogoli!”. Thotë mes radhëve të tregimit të vet dhe për mua ndërthurje më të bukur të ekzistenciales me absurden nuk mund të gjesh: ashtu siç është edhe realish absurde: njerëzore. Njeriu është aq sa i fortë po aq i dobët. Kërkon ndihmë hipotetike: hipoteza ta ndihmojë të mbrohet hipotetikisht nga hipoteza! Ka nevojë të besojë diku për të ekzistuar, dhe është absurde krijimi i gogolëve por edhe ata i duhen për të ekzistuar: rreth vicioz, evolim i rrathëve të ferrit të Dantes! Fjalia mbyllëse e këtij tregimi është shpejgimi i krijimit të këtij rrethi vicioz në mendjet njerëzore:
Frigën nga gogolat e marrin si e marrin dhe foshnjet nga nanat, të cilët duen të sigurojnë qetësinë për vete, e pse fmija qan- ajo sdi gja.
Krigegard ishte babai, kurse Joyce me mënyrën e vet e dërgoi një hap përpara ekzistencializmin duke e gërshetuar me psikologjikën.
Atë çka e nisi Servantes me Donkishotin, që për mua mbetet e para vepër e stilit absurd, e dërgoi në sfera të paimagjinueshme Kafka.
Migjeni i mori këto dy rryma dhe i hodhi drejtë pafundësisë. Duket sikur është në një mendje me Hajnshtajnin kur thoshte: dy gjëra janë të pafundme, hapësira dhe idiotësia njerëzore. Për pafundësinë e të parës kam akoma dyshime…
Ekzistencën njerëzore e vesh me absurdin e tregimit “Të Korrunat”: toka të mbjella me grurë që prodhojnë topa. E fëmijët që gëzohen se do mësohen të hanë hekur. Ekzistenca e thjeshtë njerëzore që ndërlikohet cingërimat pa vlerë: topat janë mjet vdekje që e përdorim ne të vdekshmit për të vrarë të tjerë të vdekshëm. A nuk do të mjaftonte pritja për të vdekur?!
Absurdi i qenies njerëzore i fshehur pas nevojës ekzistenciale për të pasur idhuj! “Idhuj pa krena” nuk është vetëm tregim por një studim i mirfilltë i thelbit njerëzor. Njërëzorët kanë nevojë për idhuj, por po ti shohësh me kujdes këta idhuj kupton se janë të paprekshëm, të paperceptueshëm, pa shëmbëlltyrë: pa kokë. Janë diçka që rritet vetëm brenda mendjeve njerëzore, diçka në përgjithësi. Janë trajta të pa përfunduara mirë. Sikur të ishin hije të hijeve. Edhe në kohën kur ai e shkroi këtë tregim, ndoshta, shtyrë nga sipërfaqësia e qenies së thellë njerëzore, por edhe tani, këtë tregim njerëzit e morën , e interpretuan shabllon. U ndalën tek fakti i revolucionit mendor dhe tek revolucioni shoqëror epokal që po ndodhte në europë, dhe shëmbjen e idhujve ja bashkangjitën dëshirës së madhe të poetit për të shembur të kaluarën: për të shembur faktorët e jashtëm. Shumë pak njerëz kuptuan, se ajo që për të tjerët ishte jashtë nesh, për poetin ishte brenda qenies njerëzore. Pra shembia duhej nisur nga brenda. Vetëm se kaq sa thashë është edhe absurde edhe ekzistenciale, dhe, qenia njerëzore vijon me shembjen e objekteve të jashtme kurse nga brenda idhujt e patrajtë vijojnë të jetojnë. Ndoshta do vijë dita kur njeriu t’i lejë objektet pa prekur dhe të shembë idhujt e përbrendëshëm. Evolimi është në vijim e sipër, ndoshta një ditë do arrijë në atë pikë sa të nxjerri të jashtëkohëshme veprën e Migjenit, por deri më tani jo.
Idhuj pa krena! Në varrimin e tyne kanë për të plasë së ramit, minaret kanë për ta kthye korrizin së falunit dhe zhrecve do t’u këputen telat e fytit së kënduemit. Dhe do të vijë heshtja. Se çdo vikamë vijon dhe mbaron me heshtje. Mbasandaj do fillojë puna…
Ja pra edhe vetë poeti, në fund të veprës së vet, objektet i ka akoma të ngritura, pasi e keqia nuk vjen prej objekteve, por nga brendësia e shpirtit njerëzor. Kurse absurdi njerëzor i shtyn frymorët të shembin objeket dhe të vijojnë ekzistencën me po të njëjtat trajta të pa trajta brenda tyre, që megjithëse pa krena, jetojnë….
Ky tregim, në përfundim, duket sikur i jep përgjigje tregimit “Bukuria që vret”. Që për mikun tim të paçmueshëm Profesor Anotn Nikë Berisha është kryevepra e Migjenit. Profesori e cilëson kështu nga ana teknike, siç shprehet ai tekstualisht: nuk i dridhet fjalia.
(Meqë dola në këtë pikë dua të theksoj diçka mjaft të rëndësishme, për këtë punim. Kush e lexon këtë punim mendon se jam vetëm unë dhe vepra e Migjenit përpara meje, por nuk është kështu. Kam mjaft miq që po më ndihmojnë në këtë ndërmarrje mjaft të vështirë. Disa janë virtualë, si Arshi Pipa, me studimin e vet, Moikom Zeqo po ashtu me studimin e vet, Ernest Koliqi me shkrimin e vet, e përpos këtyre kam edhe dy miq fizikë që po më ndihmojnë. Të parin e përmënda më lartë kurse i dyti është Fatmir Minguli, që po më ndihmon si me bazë materiale ashtu edhe me sygjerime apo vërejtje.)
Sipas Profesor Antonit, këtij tregimi nuk mund ti heqësh dot as edhe një presje. Megjithëse për mua asnjërës nga tregimet apo poezitë e veprës migjeniane, nuk mund ti lëvizësh asgjë, bie dakort me profesorin, se me këtë tregim Migjeni ka arritur majën e perfeksionit të artit të tij. E kjo nis me atë panoramën surreale të brendëshme të kasolles, njeriun e dyzuar mes hyjnores dhe tokësores të bashkuar me botën e kafshëve. Të gjithë bashkë si pjesë e të njëjtës krijuese. Kafsha e thjeshtë në ekzistencën e vet, kurse njeriu më i koklavitur në absurditenit e vet ekzistencial. Të njëjtë njerëzit me kafshët, me po të njejtat nevoja bazike, jetike, por të ndarë nga përqasia me jetën. Një përqasie e dyzuar, një dyzim surreal matematikisht i papranueshëm për që brenda qenies njerëzore gjen jetë. Gjen edhe vdekjen, dhe pikërisht këtu qëndron paradoksi i ksajë ekzistence. Kafsha e pranon vdekjen në mënyrë natyrale, si pjesë e jetës, kurse njeriu jo. Njeriu duke i pasur të gjitha mundësitë për të përmirësuar jetën, e kalon ate duke menduar për vdekjen. E është sa qesharake dhe e dhimbshme kur sheh se sa fataliste është kjo qenie thuajse e evoluar. Kasolle! Kur në vend që të rendë për të gjetur shpëtues apo fajtorë, hipotetikë apo fizikë, nuk bën asgjë për të ndryshuar të tashmen realen, të prekshmen: njeriut i shkon gjysma e jetës duke vajtuar të shkuarën e gjysma tjetër duke shpresuar tek e ardhmja. Migjeni e shpalos relaisht këtë komedi tragjike, apo tragjedi komike.
Kur merresh thellësisht me vepërn e Migjenit, kupton vijishmërinë e vepërs së tij, që sipërfaqësisht duket e ndarë në prozë, me tregime dhe novela të ndara me tituj të ndryshëm dhe me poezi, ose kangë siç i quante ai. Këto copëza të vogla janë qelizat e një qenie të vetme që vijon të jetojë. Veç e veç janë copza të ndryshme, me histori, dhimbje dhe gëzime të ndryshme, kurse të gjitha bashkë qëndrojnë rreth, të pashkëputëshme, tragjikomikes qeni njerëzore. “Tragjedi apo komedi?” thotë Migjeni dhe me këtë pyetje i përgjigjet, përligj inperfeksionin, kontrollin dhe vetë-kontrollin e qenies njerëzore, mashtrimin e të mashtruarit mashtrues, vajtimin me lot krokodili të qenies fatalisht të fallstë të qenies njerëzore, forccën e pafuqishme. Gjithça të dyzuar që shtyn përpara, në kundërshtim me të gjithë parametrat matematikorë që kemi arritur të zbulojmë deri tani, jetën e qenies njerëzore. Pra përligj Ekzistencializmin absurd.
Migjeni ishte dhe është një yll dhe çdo i tillë është një diell. Sa më tepër ti afrohesh një dielli aq më pak arrin ta shohësh qartësisht atë. Ai të ndriçon jetën por të verbon shikimin. E unë jam ende larg në evolucion ndaj dhe po mundohem të hamendësoj madhështinë dhe intensitetin e dritës që ai lëshon, pasi nuk mund ta shoh qartësisht, i jam afruar aq shumë për ta vëzhguar saqë driat e tij më ka verbuar. Ndoshta kjo më ndodh vetëm mua, ndoshta jo! E gjithë vepra e Migjenit është e madhërishme dhe ka mbetur paksa pezull, ngaqë ai ne la shpejt dhe nuk arriti të na japë sado pak shpjegime për atë që shkroi. Ndaj e gjej me vend ta përmbyll këtë pjesë të parë të këtij punimi me fjalët e Nietzsche-s tek “Kështu foli Zarathustra”
Besomëni vëllezër! Ai vdiq shumë shpejt: do kish ripërpunar ai vetë doktrinën e vet nëse do arrinte moshën time! Ishte mjaft i dëlirë dhe do ripërpunonte…
Ishte shumë i ri, mund të ripërpunonte por edhe të na shpjegonte, kështu ne nuk do përpiqeshim, si hebrejtë nëpër shkretëtirë, në zbërthimin dhe interpretimin e veprës së tij. Vetëm se diçka e kam mjaft të qartë. Nga errësira e vetmisë së vet, ai arriti të depërtonte në errësirën e shpirtit njerëzor dhe ta zbërthente, duke i kthyer makthe njerëzore në kryevepra letrare.

Barteni mospërfilljen time ndaj shtypësve – Ezra Paund / Shkëputur nga Revista online Me Arteka

Ezra_Pound_2-237x300

Ezra Paund

 

Barteni mospërfilljen time ndaj shtypësve – Ezra Paund

http://www.mearteka.net/poezi/barteni-mosperfilljen-time-ndaj-shtypesve-ezra-paund/

 

Ezra Weston Loomis Pound (30 tetor 1885 Hailey, Idaho – 1 nëntor 1972 Venedik, Itali)  ishte një shkrimtar amerikan, poet dhe kritik, dhe një nga poetët më të mëdhenj modernistë në gjysmën e parë të shekullit 20-të. Ai është i njohur mirë si një nga themeluesit e imagism poetik lëvizjes, përmbledhjen e poezisë poezi të Cantos, si dhe si një redaktor i ka mundësuar karierëne e kolegëve të tij, siT. S. Eliot, James Joyce, Robert Frost dhe Ernest Hemingway. Kishte mbështetur hapur fashizmin dhe aktivitetet propagandistike të fuqive të Boshtit në Luftën e Dytë Botërore, por, në anën tjetër, është bërë dhe një nga figurat më të diskutueshme të letërsisë amerikane.

 

 

Këto poezi vijnë në shqip të përkthyera nga  FADIL BAJRAJ.

 

 

Mikut tim Ezra Paund

 

 ( poezi nga William Carlos William)

 

A ishte hebre a uellsian

Shpresoj se do të ta japin

Çmimin Nobel

Do të shërbente mire

Në përjetësi

Me emër të tillë.

 

Po të isha qen

Do të rrija në trotuarin e ftohtë

Në shi

Për ta pritur mikun

( dhe ti do të veproje njësoj)

Nëse do të më pëlqente

Qoftë muaji janari

 

A Zukowski

 

Anglishtja jote

Nuk është mjaft specifike

Si autor i poezive

Tregohesh i paarsyeshëm

për të mos thënë

fajdexhi

 

 

 

Urdhër

 

Shkoni, ju këngët e mi, te të vetmuarit dhe të pakënaqurit

Shkoni, po ashtu edhe te i dërmuari mendërisht,dhe te I robëruari me zakone.

Barteni mospërfilljen time ndaj shtypësve të tyre.

 

Shkoni posi tallazi i madh i ujit të ftohtë,

Barteni mospërfilljen time ndaj shtypësve.

 

Flisni kundër shtypjes së pavetëdijshme,

Flisni kundër tiranisë joimagjinative,

Flisni kundër prangave.

 

Shkoni te borgjezja që vdes nga mërzia e saj,

Shkoni te grate në paralagje

Shkoni te të martuarit e pakënaqur,

Shkoni tek ata, humbja e të cilëve është fshehur,

Shkoni te të martuarit e pafat,

Shkoni te gruaja e blerë

Shkoni te gruaja e lënë trashëgim.

 

Shkoni tek ata që kanë epshe të stërholluara,

Shkoni tek ata dëshirat e të cilëve janë të penguara,

Shkoni si mallkim mbi të  topiturit e botës,

Shkoni me mprehtësinë tuaj kundër saj,

Përforcojini lidhjet e holla,

Sillni mirëbesim në alga dhe brithët e shpirtit.

 

Shkoni miqësisht,

Shkoni me një fjalim të qartë,

Jinni të zellshëm,

Në kërkimin e patjetërsueshmes.

 

 

 

Kthimi

 

Shih, po kthehen; ah, shiko

Lëvizjet e ngathta, hapin e ngadalshëm

Plot telashe e shembëllim

Të pasigurtë

 

Shih, po kthehen, një nga një,

Me frikë, si gjysmë të zgjuar

Sikur bora kur heziton,

E murmuron në erë,

Dhe heq dorë;

E kanë qenë “ të Frikshëm me Flatra”,

E vranin e kthjellnin në këtë vend.

 

Zota me flatra!

Pas tyre zagarët e argjendtë,

Gjurmë në ajër nuhasin!

 

Haj! Haj!

Të shpejtë në plaçkitje ishin

Nuhatjehollë;

Shpirtëra që ushqehen me gjak.

 

Të ngadalshëm në lavar,

Gjahtarë çehrebardhë!

 

 

 

 Pajtim

 

Tash po pajtohem me ty Wolt Witman

të kam urryer mjaft gjatë

Po vij te ty si fëmijë i rritur

që ka patur një baba kokëderr

Jam në moshë të zë miq.

Ishe ti që çave pyllin e ri,

tani është koha për gdhendjen.

Jemi të një lëngu e të një rrënje

Le të nisë mirëkuptimi midis nesh.

 

 

 

Përshëndetja

 

O brez tërësisht i vetëkënaqur

dhe krejtësisht  shqetësuar !

Kam parë peshkatarët në pikniqe tek rreziteshin në diell

I kam parë me familje të çrregullta

Kam dëgjuar gazin e pahijshëm.

dhe pash qeshjet e tyre dhëmbëplota.

E unë jam më i lumtur se ju

E ata ishin më të lumtur seç jam unë:

E peshqit notojnë në liqen

Dhe bile  as që kanë ndonjë petk.

 

 

 

 Petku

 

Ti shtrëngon gjethen tënde të trëndafilit

Deri sa stin’ e trëndafilëve të rreshti,

Thua vallë Morti do të të puthë?

Thua vallë se Shtëpia e Errët

Do të të pajtojë një dashnor

Bash si unë? A do të kenë mall për ty

Trëndafilët rishtarë?

 

Zgjidh petkun tim para petkut prej dheu,

Nën të i mbrami mot bëhet fli,

Vëngërt veç ndaj kohës kthehu

Kurrësesi ndaj syve të mi.

 

t’i dua sytë,

kanë thonjë të mprehtë,

paqen,

gjer në shpirt ma çjerrin.

 

 

Shtëpia Botuese “ADA” publikon librin “Masazhi si pjesë e fizioterapisë” të autorit Tomor Dhrimo.

   Shtëpia  Botuese “ADA” publikon librin “Masazhi si pjesë e fizioterapisë” të autorit Tomor Dhrimo.     Titulli i librit: Masazhi si pjesë e fizioterapisë Autor: Tomor Dhrimo Redaktoi: Briseida Dhrimo Avdi Përgatiti për botim: Roland Lushi Formati: 14 X 20.5 … Continue reading

Përtejë tekstit të këngës “Mbeçë more shokë mbeçë” – Nga cikli “Autorët e monumentit “Kënga Himarjote”. / Nga Timo Mërkuri

  Përtejë tekstit të këngës “Mbeçë more shokë mbeçë”   Nga cikli “Autorët e monumentit “Kënga Himarjote”.     Nga Timo Mërkuri     Në fakt, për këtë këngë, kam shkruar edhe te libri im “Vesa mbi këngë” sprovën  “Mbeçë  … Continue reading

Modeli i bukur i frankofonisë… / Nga : Namik Selmani

Modeli i bukur i frankofonisë…

 

 

portret namik

Nga : Namik Selmani

 

Duke ndjekur pjesën më të ndritshme të Parisit dhe të Francës kërkoja që të shohja dhe gjurmët e bukura të frankofonisë. Të atij kujdesi që tregohet në Francë për gjuhën e folur e, sidomos atë të shkruar Udhëtoja në rrugët e Parisit në metro, dëgjoja njerëz të thjeshtë  ta anonimtë dhe me genin e profesionit të gjuhëatrrti shihja dhe mundohesha në atë kohë që kisha që të shihja atë gjurmë të ndritshme që ka frankofonia në lëmin e gjuhës së tyre. Kisha dëgjuar dhe më parë para se të shkoja në Francë për të. Kisha exuar shumë. Madje dhe kisha  shkruar diçka në një libër studimor për gjuhë shqipe për të. Tash po e prekja tërë emocion. Edhe me pak fytyrëskuqje për gjendjen ku është gjuha jonë amtare. Është e vërtetë që zyrtarisht apo dhe në tavolina intelektualësh ne themi me plot gojë, përplasim tërë krenari tavolinat dhe themi  se jemi kombi me gjuhën më të vjetër në Evropë. Themi se gjuha jonë ka qenë “djepi” i kulturës evropiane, ashtu si themi se ka shumë probleme dhe pa asnjë mëdyshje frankofonia mund dhe duhet të jetë modeli që duhet të ndjekë aktualisht gjuha shqie dhe gjuhëtarët, pushtetarët në shkollë, në institucione, në rrugë pa folur për të njësuar një gjuhë tek të gjithë shqiptarët që banojnë në trojet shqipfolëse apo në diasporë ku shpesh gjuha shqipe  kultivohet thjesht me parimin e vullnetarizmit të patriotizmit apo dhe si nevojë / Shkak për këtë studim u bë dhe një letër e një mikut tim që prej disa dekadash jeton e punon në Bordo, por ka shumë kontakte dhe me Parisin

Udha e shoqërisë njerëzore ka patur e ka një ligj të pashkruar që pak nga pak është çimentuar në kujtesën, në mendësinë e njerëzve të mençur të një kombi, në praktikën e përditshmërisë të atyre njerëzve në çdo kohë kur ata kanë jetuar e në çdo vend ku kanë lindur.  Ashtu si në çdo rrugë të re që ka prekur, ose si ta themi  më qartë intelektualisht “risi”, doemos njeriu i vetmuar, ose simboli i Robinsonit në një ishull pa njerëz, po edhe një pjesë e madhe e shoqërisë që e ka lidhur jetën e sotme e  të nesërmen me shkronjëzimin, kërkon modele të bukura, të dobishme për t’u ndjekur. Se,  po qe se  nuk i gjejmë atje ku janë, afër dhe larg, ato, Modelet e mbrapshta, do të na ngjiten në këmbë e të ferrojnë atë rrugë që kemi nisur, do të na  mjegullojmë shikimin, e mund të na dërgojnë një ditë edhe në një rrugë qorre që nuk i duket as fillimi e as fundi.

Shumë shtete e kombe në kohët e fundit, por edhe më parë, kur edhe njeriu është më i aftë që të bëjë ligje të mira, në shumë vende e shtete janë përgatitur ligje të mrekullueshm për të mbrojtur gjuhën e folur e të shkruar. Se atë që kërkojmë  të bëjmë ne sot. ndoshta edhe nesër, është edhe për ne më se e domosdoshme. Duam një model e për të mos dashur që të ndajmë kurora për gjuhët e veçanta, menduam që ta shohim modelin e bukur të kësaj rruge me një nga kombet më të mëdhenj e  më të kulturuar si ai francez që është vetëm pak orë larg nesh në këtë kohë kur bota është bërë shumë,  shumë e vogël. Pra, do të kërkonim  Francën. Nuk është vendi që të flasim sot për shpërndarjen e frankofonisë në kontinentet e botës. Sot dhe dje. Nuk është vend që të bëjmë emërtimet e kësaj gjuhe në krahasim me gjuhët e tjera, po duhet thënë me zë të lartë se atje gjuha është një institucion më vete nga ata të “sigurisë së lartë”, si quhen ata që kanë një rëndësi të madhe sociale, kombëtare. E nuk duhet kurrsesi të bëhemi ziliqarë për këtë mbrojtje të bukur që i bëhet gjuhës. Se kur secili komb mbron e pasuron gjuhën edhe bashkësia e një kontinenti apo edhe mbarë bota e kulturuar kudo ku lind e perëndon dielli e ka dhe më mirë. Edhe qytetërimi gjithëpërfshirës botëror e ka më mirë kur edhe gjuhët e një kombi të vogël apo të madh qoftë, punon për pasurimin dhe për mbrojtjen e saj. Pa hyrë në arkivat e vjetra e të reja mendova që këtë informacion ta  marr në një mënyrë shumë të veçantë. Mbase edhe më të saktë se shkrimet e shumta të gazetave, enciklopedive. E mora në një letër një mikut tim të letrave që disa vite që jeton në Francë. Ka shumë vite që ky njeri e ka lidhur jetën me letrat e shkruara, me tregimet, me poezitë. Pikërisht ky mund të ishte paksa edhe “gjykatësi” më i saktë i kësaj dukurie. Duke dëgjuar përvojën e tij, ai e kishte shumë më të qartë që të shihte atë  kujdes që ka shteti, por edhe mbarë shoqëria franceze për gjuhën frënge. Letra e tij  e ngrohtë  qëndronte bukur mirë mes mallit të djegur e të pashuar të shqiptarit për vitet  e kurbetit dhe asaj këshille  që po kërkoja me shumë këmbëngulje nga Tirana shumëgjuhëshe ku edhe në muret e shkollave është e vështirë që të gjesh mendime të arta për gjuhën tonë amtare dhe Francës  që kishte mësuar këtij shqiptari të mençur edhe “diktaturën” e gjuhës-normë, të rregullave të saj dhe të rregullave që duhet të përdoreshin me saktësisht kudo… Dhe letra e tij më mësoi atë që nuk e dija,më vuri në mendime. Pse jo edhe më trishtoi duke klithmuar me vete: “Mirë në ekonomi shumë  gjëra nuk varen vetëm nga ne, po në gjuhën ku  kemi mësues, kemi letrarë, kemi televizione e gazeta, kemi kartona deputetësh për të bërë ligje, pse  nuk bëjmë një gjë të bukur e të dobishme?. Mos vallë edhe 100-vjetori i shtetit shqiptar duhet që t’u kujtojë shtetarët e sotëm dhe të nesërm se një nga detyrat e tyre është edhe kujdesi që duhet të ketë çdo komb për drejtshkrimin e saj, për drejtshqiptimin e saj..?” Apo edhe për të zgjidhur disa probleme që lidhen me gjuhën e bashkëkombasve në Ballkan e më gjërë ? Të shpresojmë… ”Ekziston një vendim në administratën franceze,- më shkruan miku im nga larg,- me anën e të cilit ndëshkohet çdo nëpunës që bën gabime drejtshkrimore në “Notifikacione” (shkresa që përcjell në emër të dikasterit ku punon).  Kjo ndodh jo vetëm për shkresa të ndërsjella departamentesh, por edhe ato që shkojnë tek publiku në formë sqarimesh, por edhe  vendimesh që kanë të bëjnë me këta të fundit. Kjo është normë dhe bëhet që gjuha të flitet mirë e të shkruhet seriozisht. Për këtë ka një Vendim shtetëror që është lëshuar në fund të viteve 60. Në fakt, siç më thonë miqtë e mi francezë, intelektualë dhe që janë aktualisht në punë, kryesisht në zyrat e shtetit, ekzistojnë sanksione me gjobë deri në pushim nga puna. Ndaj, kushti i parë që të fitosh një vend pune në administratë për cilindo është gjuha, për të cilën duhet që të marrësh një diplomë  kontrolluese në zyrat e Aleancës Franceze, institucion ky në të gjithë qendrat e qytetet, dhe që zëvendësojnë  një sektor të drejtorisë së arsimit tek ne. Diploma e tyre është fuqiplotë, pasi të duhet që të kalosh një Komision shtetëror prej 5 pedagogësh në një provim, oral, (në dy variante) dhe me shkrim po në dy variante. Aq funksional dhe i detyrueshëm është ky mekanizem sa atë duhet që ta kalojnë që të gjithë njerëzit që jetojnë në Francë, pa dallim. Unë, bie fjala, në këtë 14 mars kalova nivelin e tretë A2, ku mora një diplomë. Ka 12 nivele edhe për vetë francezët. Është e detyrueshme.  Di dy raste që janë ndëshkuar në administratën  franceze me gjobë të rëndë dhe pushim nga puna vetëm se në shkresën përcjellëse për publikun kishin bërë dy gabime drejtshkrimore, për fjalën “hotel”. Në frëngjisht o-ja merr një kapuçon përsipër në formën ( l’hötel ). Në rastin konkret kishte harruar nga nxitimi për të vënë kapuçonin tek o-ja si dhe tek fjala “après” që do të thotë “me pas”, ku ishte harruar aksenti mbi “e”. Këtë fakt na e kanë bërë të ditur në formacionin tonë gjuhësor duke na e sjellë si shembull kuptimplotë se sa rëndësi i vënë gramatikës në administratën franceze. Të dy këto shembuj vinin nga  drejtori bankare si dhe ajo e energjitikut. Gjuha letrare është normë e patjetërsueshme këtu, në Francë dhe nuk mund që të luash me të, i dashur mik.”

Brenda këtij kuvendimi të largët ai nuk  e fshihte edhe pezmin e madh si mësues i gjuhës shqipe (aspak si nostalgjik) e si intelektual për një grup shtrembëruesësh të gjuhës sonë amtare. Për këtë ai në thotë: “Po më kujtohen tani gjithëfarë sarahoshësh që bëjnë sikur shkruajnë letërsi dhe nuk njohin “gluhën tonë të bukur shqipe. Ky është rrisku i ditës që po kalojmë. Këtë kategori e gjen me lopatë nëpër internete, botojnë  libra në Tiranë, se kanë para, edhe pse s’dinë që të shkruajnë shqip… Mbarova së lexuari letrën, por i u riktheva prapë, prapë. Jo se nuk e kuptova mesazhin e mikut tim që jeton në qytetet me dritë të kulturës franceze. Jo, jo për këtë arsye, po se po më skuqej fort fytyra e po e mblidhja me pëllëmbë për të mos shfaqur këtë fytyrëskuqje qoftë edhe para njerëzve të shtëpisë pa le më tej… Sërish kujtoj ditët e vizitës në Paris. në metronë gjigande të Parisit ku ishin zakonisht reklamat e aktiviteteve të shumta që ishin bërë e priteshin që të bëheshin ishin shkruar në mënyrë shumë korrekte. Pa gabime. të larmishme të ngrohtë në çdo shkronjë që ishte shkruar. Sërish pyesja veten: “Po për gjuhën shqipe kur do të vijë kjo “pranverë: e ngrohtë?” Kuuur?

 

 

NJË ËNDËRR – Edgar Allan POE / Përktheu : Maksim Rakipaj

NJË ËNDËRR

Edgar Allan POE

 

Ndër vegime, në të errtën natë
Ëndërrova një gëzim të shkuar –
Por zgjuar, një ëndërr më e qartë
Zemrën ma la fare të coptuar.

Ah! E çfarë s’ësht’ ëndërr dhe në dritë
Për atë që mjaft të hedhë sytë
Mbi ç’ka larg a pranë dhe në çdo rast,
Aty për aty kthehet pas në çast?

Hyjnorja ëndërr, e bekuar qofsh,
Se kur tërë bota tallej me mua,
Si dritë më erdhe të më gëzosh,
Të më gazmosh shpirtin e vetmuar.

Sado terr a stuhi, ai ndriçim,
Së largu fërgëllonte i zbehtë,
E ç’tjetër mund të kish më shum’ shkëlqim
Në Yllin me dritë të së Vërtetës ?

 

© Maksim Rakipaj

 

 

Maks Rakipaj

Përktheu : Maksim Rakipaj