NUK JAM NJË AVATAR, POR AS EDHE OBLOMOV (Pjesa e I ) / Dialog i gazetares Anila Çuli me shkrimtarin Shpend Sollaku Noé, botuar në Revistën ” ELITE ” , Gusht 2014.

NUK JAM NJË AVATAR, POR AS EDHE OBLOMOV.

Pjesa e I 

Anila Culi

Dialog i gazetares Anila Çuli me shkrimtarin Shpend Sollaku Noé, botuar në Revistën  ” ELITE ” , Gusht 2014.

Z. Noé, kanë kaluar kohë që nga ikja juaj prej Shqipërie, nga 1992-shi e këtej. Prej më se 20 vitesh ju keni botuar mjaft libra të suksesshëm në prozë e poezi. Ka qenë kaq e vazhdueshme krijimtaria juaj?

Siç ndodh rëndom, edhe puna im letrare ka patur ngjitjet e zbritjet e saj. Sipas rrethanave, ajo është gërshetuar me gazetarinë, veçanërisht në vitet e luftës për demokracinë shqiptare. Ishte kohë sakrificash të mëdha kur vetvetja kalonte doemos në plan të dytë. Megjithatë, krijimtaria ime e atyre viteve nuk ishte ndërprerë plotësisht; ajo, në mos rridhte, pikonte, sidomos në zhanret e shkurtra. Ato që u ndërprenë në ato vite ishin botimet. Kjo vazhdoi edhe për një kohë të konsiderueshme gjatë periudhës së fillimit të azilit politik, sidomos për arësye të kushteve mjaft të vështira ekonomike në të cilat u ndodha për vite të tëra, pasi statusi i azilit politik në Itali nuk garantonte ndihma të asaj natyre. Megjithatë nuk reshta së shkruari dhe prisja vetëm çastin e duhur për tʼu rikthyer. Kjo ndodhi në vitin 1995, me librin “Il regno del proibito” (“Mbretëria e gjërave të ndaluara”) me krijime të reja dhe pjesë nga poezitë e ndaluara në Shqipëri.

Ikja juaj nga Shqipëria më kujton disi ikjen e Ismail Kadaresë. Sa qëndron kjo përshtypje?

Pa hyrë në paralelizma letrare që zgjojnë konflikte interesi, duhet të them se janë dy ikje mjaft të ndryshme. Së pari ndryshojnë personazhet. Unë, në kundërshtim me Kadarenë, nuk isha i përkëdheluri i regjimit. Atë e dërgoi shteti komunist të studionte në Moskë, ndërsa mua, edhe pse me nota shumë të mira në gjimnaz dhe me një kurrikulë aktivitetesh mjaft të pasur për moshën, më detyruan të frekuentoja auditorët e shkëmbinjve të ishullit të Sazanit. Ai, student, siç tregon edhe vetë, pati mundësinë të dashurohej me vajzat moskovite; unë në të njëjtën moshë bëja 12 orë shërbim në 24 orë, 8°° me14°° dhe 20°° me 2°°. Për tre vjet rresht ora dy e natës më ka zënë zgjuar në Sazan, ose merrja shërbimin, ose e lija. I vetmi dëfrim: numërimi i lepujve të egër që zbrisnin tek furrat e bukës së ishullit për të pirë ujë nga tubat e çara. As kur më vdiq babai oficerët nuk më lajmëruan. Këtë episod nuk mund ta shlyej nga mendja, edhe pse kalvari i vuajtjeve në ishull ishte i pafund. Së dyti, Kadareja nuk pati as durim e as guxim të sakrifikohej në fillimet e lëvizjes për demokraci. Ai u largua në 1990-ën. Unë, edhe pse shoqërova shokë të mi në Tiranë gjatë hapjes së ambasadave, edhe pse u gjenda brenda portit të Durrësit më 7 mars 1991, nuk u largova. Doja ta shikoja komunizmin në Shqipëri të rrëzuar dhe iu dhashë me mish e shpirt lëvizjes për demokraci. Në të gjitha fushat e mundshme: në organizimin e opozitave të ndryshme, në lindjen e shtypit të lirë, në rendjen nëpër baltrat e Myzeqesë, por edhe më gjërë, për antarësimin e njerëzve në partitë e opozitës. Gjithë kjo duke harruar veten, shpesh edhe familjen; duke rrezikuar kokën time e të njerëzve të mi më të dashur. Së treti: kur u largua Kadare, në Paris e prisnin, ai e kish përgatitur terrenin që më parë. Nuk dua të futem në detaje, është ai vetë që duhet të flasë se si u strehua, me çʼtë ardhura jetonte, ( pasi, edhe pse ishte i famshëm, nuk kam të dhëna për shitje të bujshme të librave të tij në Evropë e botë). Kur unë u detyrova të largohem në vitin 1992, nuk më priste askush në Itali. Fjeta për një kohë të gjatë me gruan dhe djalin e vogël nën tavan, – ambjent që më parë ish përdorur për tharje rrobash. Për të siguruar mbijetesën mʼu desh të rifilloj nga zeroja, të bëja punë nga më të mundimshmet, të provoja varfërinë ekstreme. Nuk harroj ditën kur, pas shumë vitesh azili politik, erdhi në Itali nëna ime për të më takuar. Ishim aq keq ekonomikisht, sa… Edhe biletat nuk ia kisha prerë unë. Ardhja i ishte mundësuar nga miqtë e Amnesty International të Romës. E vetmja paralele që mund të hiqet mes meje dhe Kadaresë është kjo: ai pohon deri diku se me ikjen e tij u përpoq të thosh se ata, politikanët shqiptarë, nuk mund të rinovohen. Ikja ime në prill të viti 1992 – pas zgjedhjeve – , në intervistat e para që dhashë në Itali, kërkoi tʼi thoshte botës se Shqipëria ishte akoma larg nga demokracia e vërtetë.

shpend

Shpend Sollaku Noé

Ju jeni shprehur shpesh mbi Kadarenë. Madje në fillimet tuaja ai ju ka vlerësuar si një ndër të rinjtë më të talentuar të atyre viteve. Si kanë ndryshuar opinionet tuaja të dikurshme për këtë shkrimtar, pas njohjes me ajkën e letërsisë botërore, kontaktin me të cilën ua kishte mohuar diktatura?

Unë e njoha Ismailin fizikisht kur isha mjaft i ri. E kam takuar vetëm dy herë. Në fillim në Lidhjen e Shkrimtarëve, ku ai krejt rastësisht merr në dorë disa poezi të miat; më pas në shtëpinë e tij në Rrugën e Dibrës, për të marrë përshtypjen rreth vargjeve të mia. Ai ishte idhulli i gjithë letrarëve të rinj të kohës dhe përshtypjet e mia qenë nga më pozitivet. Kishte namin e mizantropit, ndërsa mua mʼu duk mjaft njerëzor, pse jo edhe ironik e shakatar. Përshtypje këto që u ndriçuan më tej edhe nga reagimi i tij mjaft pozitiv për poezitë që kish marrë të lexonte. Pa u zgjatur më tej me këto detaje, dua të them se Kadarenë ne e konsideronim si më perëndimorin nga shkrimtarët shqiptarë. I kishte të gjitha mundësitë për të qenë i tillë: në radhë të parë talentin e pazakontë. Pastaj ai hynte e dilte në Francë ( dhe jo vetëm ) si në shtëpinë e tij. Mundësinë për të lexuar letërsinë e Perëndimit e kish të pakufizuar. Rrjedhimisht kjo eksperiencë pasqyrohej edhe në krijimtarinë e tij. Ne të tjerët, sidomos të rinjtë, mundnim të lexonim fshehurazi diçka që qarkullonte dorë më dorë e kishim një burim mjaft të kufizuar për të njohur letërsinë moderne. Ato pak libra të tillë që arrinin tʼi shpëtonin syrit qiklopik të cenzurës nuk arrinin kurrsesi të mbushnin boshllëkun e leximeve tona. Kjo mungesë plotësohej deri diku nga librat e rinj të Kadaresë, që në libraritë tona shiteshin më shpejt se buka në kohë zie. Tek Kadareja ne përpiqeshim të kuptonim se si shkruhej prozë e poezi bashkëkohore. Më vonë, kur të gjithë shqiptarëve iu dha mundësia të viheshin ne kontakt me artin e letërsinë botërore të mohuar më parë, pa diskutim që raporti mes Ismailit e lexuesit shqiptar do të ndryshonte. Nëse deri para 1990-ës kishte lexues apo edhe kritikë shqiptarë që e paraqisnin Kadarenë si shkrimtarin më të madh të kohës, sot mund të pohohet që ai është një shkrimtar i pazakontë, edhe i madh, por bota ka shumë të tillë, madje ka po aq shumë edhe shkrimtarë më të mëdhenj se ai. Kjo nuk do të thotë aspak ridimensionim i këtij autori, ai tashmë, pavarësisht nga historitë e tij të diskutueshme personale, është bërë pjesë e qëndrueshme e trashëgimisë botërore. Ky fakt, në fund të fundit, vetëm mirë i bën letërsisë shqiptare. Sulmet që vazhdojnë tʼi bëhen prej kundërshtarëve të tij të më të egër, në vend ta dobësojnë, shpesh shkojnë në drejtim të kundërt.

Me që ra fjala për letërsinë nën diktaturë, di që një libër i juaji ka mundur të mbijetojë vetëm pak orë nga botimi dhe më pas është penguar të hidhej në treg. Mund të më thoni ç’kishte ky libër që ne nuk duhej ta lexonim?

Sipas meje? Asgjë për tʼu dënuar. Sipas botuesit – nxirje e realitetit, nëpërmjet alegorirash të rrezikshme. Në fillim ky libër titullohej “Sfinksi”. Në vitin 1976, (siç nisa ta përmend më lart) për “Sfinksi”- n Ismail Kadaré i shkruante shefit të poezisë: «I dashur I.N., autori i këtyre vargjeve është një djalë … Ju kër­koj, nëse është e mundur, të bëj reçensionin e këtij libri». Kërkesa e Kadaresë u hodh poshtë. “Sfinksi”-t iu mohua botimi dhe mua mʼu bë presion të kthehesha në klishenë tradicionale të realiz­mit socialist. Në shkurt 1987, pas njëmbëdhjetë vitesh çensure, arrij ta botoj me titullin “Mëzat e kaltër”. Por, ndërsa po shkoja në Lidhjen e Shkrimtarëve që tʼi gëzohesha suksesit, në Klubin e Lidhjes pëshpë­ritej fati i tij: në karton! I lajmëruar nën zë nga një tjerër autor i ri (T. K.), mësova se, pasi e kishte botuar, çensori kishte vendosur menjëherë ta zh­dukte librin tim. Bashkë me të fejuarën, renda në Kombinatin Poligrafik e, duke iu lutur tipogra­fëve, të trembur prej “urdhërave nga lart” (Ky libër nuk duhet absolutisht të qarkullojë!), arrita “të vjedh” një kopje të vetme. Kur drejtori i “Naim Frashëri”-t, (G. B.) i vendosur, ngulte këmbë që libri nuk duhej të qarkullonte, unë nxora kopjen e“vjedhur” prej palltos. Ai i befasuar, pas orësh polemike, më detyroi të pranoj një “kompromis”: të lejohej të qarkullonte libri, por pa varg­jet e kriminalizuara! Unë nuk shkova më të interesohesha për fatin e atij vëllimi. «Bëni çʼtë doni u thashë, nuk më intereson më asgjë rreth këtij botimi». Por nuk më kish shkuar kurrë në mendje ajo që do të ndodhte vërtetë: në variantin e dytë të “Mëzat e kaltër” ishin grisur poezi të tëra, të tjera ishin sakatuar dhe shumë vargje ishin shkruar nga njëri prej redaktorëve! Aq banale ishte bërë girsja, saqë duken qartë edhe faqet “e reja” të ngjitura mbi“të vjetrat”. E vetmja kopje e plotë e këtij vëllimi gjendet në arkivin tim. Sidoqoftë nuk mund të harroj mbrojtjen që më bënë, edhe pa më njohur, shkrimtarët Nasho Jor­gaqi e Fatos Arapi, që u shprehën kështu në mbledhjen e Këshillit Botues: «Të dërgosh këtë autor të ri në karton do të thotë inkuizicion mesjetar!»

Sipas jush çfarë duhet shpëtuar prej autorëve të traditës së realizmit socialist?

Mund edhe të shpëtohen ato vepra që nuk ishin politizuar deri në kompromentim të plotë. Në atë periudhë nuk është shkruar vetëm për Partinë dhe Enverin. Poezia ka njohur edhe kryevepra të mirëfillta, po ashtu edhe proza shqiptare. Vepra mjeshtërore ka, dhe nuk janë pak. Këtu përfshij edhe ato që autorët tanë i kishin në sirtar dhe nuk guxuan apo nuk mundën tʼi botojnë në atë periudhë për arësye të ndryshme. Po ashtu veprat e ndaluara gjatë asaj kohe pas botimit. Pas një seleksionimi të kujdesshëm Ismailit do tʼi shpëtoja romanet “Prilli i thyer”, “Viti i mbrapshtë” e ndonjë tjetër. Dritëroit lirikat e dashurisë, shumë prej tregimeve e kështu me radhë. Nuk mund të krijohet një boshllëk pesëdhjetëvjeçar në historinë e letërsisë shqiptare. Po tʼi seleksionojmë autorët sipas bindjeve politike, atëherë do të bënim të njëjtin gabim të kritikës letrare komuniste. Do të përjashtonim Fan Nolin dhe Migjenin si antizogistë, Gjergj Fishtën si supernacionalist, Kadarenë si kronikan të Enverit, apo autorë të tjerë, duke i vlerësuar ata sipas simpative ideologjike.

Si është bërë sipas jush rivlerësimi i autorëve që komunizmi i la në harresë apo i dënoi ?

Rinjohja e këtij grupi të larmishëm autorësh ka vite që ka filluar. Por kjo, deri tani, ka mbetur, si edhe jeta politike shqiptare, pre e një tranzicioni të pafund. Asnjëherë nuk është ndërmarrë ndonjë veprim serioz institucional. Rikthimi i natyrshëm në letërsinë shqiptare i këtyre autorëve ka filluar, por nuk është i plotë. Deri tani ai i është nënshtruar nismave personale të shkrimtarëve akoma në jetë apo të të afërmve të atyre që nuk janë më. Mendoj se këtë boshllëk duhet ta mbushë shteti shqiptar, duke zgjedhur autorë e vepra nëpërmjet një komisioni të posaçëm. Ministria e arësimit duhet të luajë një rol vendimtar në këtë proçes, duke filluar që nga riformulimi i teksteve shkollore. Edhe këtu duke u nisur nga një kriter i vetëm: cilësia e veprës letrare. Ka autorë që mund vetëm të përmenden, por ka edhe të tjerë të cilëve u duhet studiar e gjithë vepra. Sepse nëse fillojmë tʼi përmbahemi kriterit të viteve të burgimit apo të internimit të njerit apo tjetrit autor, do të biem në gabimet e rivlerësimit të letërsisë të menjëherë pasluftës, ku autorët partizanë apo komunistë pushtuan të gjithë hapësirën letrare të Shqipërisë.

Cili prej autorëve e meriton këtë, sipas mendimit tuaj?

Sipas opinionit tim modest, shoh më se normal një kapitull më vete në letërsinë e shkollave të mesme për shkrimtarë të nivelit të Vilson Blloshmit, Genc Lekës, Havzi Nelës që e paguan me jetë dashurinë për të vërtetën, apo edhe për të tjerë që u dergjën burgjeve apo internimeve si Musine Kokalari, Lazër Radi, Visar Zhiti, Pjetër Arbnori, Kasëm Trebeshina dhe pse jo, një tjetër kapitull për shkrimtarët që u detyruan të braktisnin atdheun, duke filluar nga Arshi Pipa e Bilal Xhaferri. Autorë të tjerë mund të kenë krijime të veçanta me vlerë, dhe mund të përfshihen në tekstet e cikleve më të ulëta. Në këtë mënyrë edhe lexuesi shqiptar fillon që në moshë të re të njihet me ta.

NUK JAM NJË AVATAR, POR AS EDHE OBLOMOV ( Pjesa e II ) / Dialog i gazetares Anila Çuli me shkrimtarin Shpend Sollaku Noé, botuar në Revistën “ELITE”, Gusht 2014.

NUK JAM NJË AVATAR, POR AS EDHE OBLOMOV.

Pjesa e II

 

 

Anila Culi
Dialog i gazetares Anila Çuli me shkrimtarin Shpend Sollaku Noé, botuar në  Revistën  “ELITE”,  Gusht 2014. 

 

 

 

 

Të mbetemi tek e sotmja e letërsisë shqiptare. Si ju duket gjendja e saj?

 

Kaos e përçarje totale, secili për vete, klani për pjesëtarin e klanit, pjesëtari i klanit për klanin. Jetojmë, përdreq, edhe pas kaq vitesh të rënies së komunizmit si sistem, në një ambient lufte klasash edhe në letërsi. Kam përshtypjen se vazhdojmë ta përjetojmë pa ndërpreje këtë luftë që në kohen kur ajo nisi të merrte formën e saj më të egër, që pas fundit të luftës se dytë botërore. Gjatë komunizmit dihet sesi u zhvillua ajo, dihet edhe sesi vazhdoi në emër të antikomunizmit, sidomos nga vetë ish-ët. Kjo luftë klasash, e bërë brenda llojit, në fakt la jashtë loje shumicën e atyre që artin e të shkruarit e kishin paguar me jetë apo burgime të frikshme. Me përjashtim të një aristokracie ekzistuese që u riqarkullua, – të përbërë nga ata që kontrollonin edhe gazetat e botimet e djeshme – një pjesë e vogël e autorëve ish të dënuar u mbajtën ngrohtë prej ish komunistëve pseudodemokratë, sepse u vlenin për të krijuar imazhin e rremë demokratik. Në këtë luftë të sotme mungojnë, fatmirësisht, dënimet apo eliminimet fizike të kundërshtarëve letrarë. Por vriten ata me mënjanim apo denigrim. Kjo luftë klasash që vazhdon të mbjellë urrejtje, pasqyrohet edhe në trjatimin e temave apo në qendrimin e opinionit ndaj veprave letrare. Kalohet nga ekstremi i injorimit të gjithckaje të krijuar në të kaluarën, deri në himnizimin e saj. Ashtu si edhe në polikë, në letërsi vazhdojnë të shquhen dy kampe armike: autorë pasues të traditës dhe nihilistë të plotë të saj.

 

 

 

shpend

 

      Shpend Sollaku  Noé

 

 

 

Deri në çʼmasë kanë përgjegjësi botuesit shqiptarë për këtë gjendje të letërsisë tonë?

 

 

Niveli i një letërsie është i lidhur ngushtë me nivelin e botimeve. Roli i botuesve në seleksionimin e sukseseve të vërteta letrare është i pazëvendësueshëm. Nuk shoh sot për sot në Shqipëri botues mecenatë që rrezikojnë sidomos në rolin talent scuot. Shumica e tyre, për të mos thënë të gjithë, kërkojnë para prej autorëve. Dhe nuk janë të interesuar për shitjen e librit. Mirëpo autorët, sidomos të rinj, kanë nevojë të përballohen me lexuesin. Tek ne mithi i shtëpisë botuese është i trashëguar prej të kaluarës, kur botimi do të thoshte “vepër e denjë”.Prandaj edhe krijuesit rendin pas tyre. Zhvillimet e sotme të editorisë botërore tentojnë seriozisht të përmbysin këtë raport botues-shkrimtar. Sot të rinjtë, sidomos në Evropë, botojnë vërtetë duke u vetëfinaciuar, por pa patur nevojën e një botuesi si mbështetje. Eksistojnë shumë site on line që, me shumë pak para, sigurojnë botimin e një libri. Autori në fjalë e ndjek vetë krijimin e tij, që nga faqosja, kopertina e deri tek shitjet. Këto site ofrojnë botime me kod ISBN dhe garantojnë deri në 70% të drejtë autori. Emri më i spikatur? Amazon. Librin mund ta botosh në e-book formats por edhe në letër. Kultura e vetëfinacimit dhe shitja on line, sidomos në format elektronik, janë tendenca e sotme dhe e ardhmja e botimeve. Kjo dukuri do të shënojë edhe fundin e botuesve spekullatorë. Aq i vërtetë është ky fenomen, saqë edhe botues mjaft të fuqishëm si “Mondadori” janë duke menduar seriozisht sesi të përfshijnë zyrtarisht në mënyrat e tyre të fitimit edhe vetëfinacimin nga ana e autorëve.

 

 

Në intervistat e mëparshme ju keni shprehur nevojën e krijimit në Shqipëri të figurës së agjentit letrar.

 

 

Vazhdoj të mbetem i mendimit se ndërmjetësia e agjentit letrar mes shkrimtarit dhe botuesit është domosdoshmëri për gjetjen e botuesit më të volitshëm si dhe për sigurimin e të drejtave të autorit.

 

 

Po për “Nobelin” çʼmendim keni, a mund tʼi jepet ndonjë ditë një autori shqiptar dhe, sipas gjykimit tuaj, cili mund të jetë i denjë për këtë çmim?

 

 

Pse jo, kombi ynë ka dhënë prova që është i aftë të pjellë edhe letërsi të madhe. Edhe pse në dhënien e Nobelit shpesh kanë qenë vendimtare konjukturat. Unë mendoj se në kaosin e sotëm të letërsisë shqiptare, janë duke lindur, ose nuk janë zbuluar ende, shkrimtarë të mëdhenj. Por kjo nuk mjafton. Duhen institucione me peshë për tʼi propozuar e mbështetur në Stockholm, nuk mjaftojnë lavdërimet në gazeta apo grupet në social network-ë. Autoriteti i një kombi në fund të fundit duket edhe këtu: në aftësinë e imponimit në komisionet e Nobelit.

 

 

Një pjesë e krijimtarisë tuaj është përkthyer në 21 gjuhë të huaja në vende me kultura të ndryshme të Europës, Azisë, Amerikës e Afrikës. A e prisnit këtë sukses?

 

 

Asnjë shkrimtar nuk mund të parashikojë një gjë të tillë. Është mirë të mos mendohet paraprakisht as suksesi dhe as dështimi, ndryshe shkrimtari duhet të heqë dorë nga të shkruarit, sidomos nëse është pesimist për të ardhmen e krijimtarisë së tij.

 

 

Tek poema juaj “Barkodë” stigmatizohet bota e sotme me bankat e kthyera në perëndi. Kjo poemë ka patur një jehonë globale. Ajo është shkruar para fillimit të krizës së fundit botërore që nisi me falimentimin e Lehman Brothers. Ku bazohet suksesi i saj?

 

 

Shumë kënaqësira më ka dhënë kjo poemë. Suksesi i saj? Ndoshta në aktualitetin, në guximin për të thënë me forcë ide që të tjerëve në atë kohë as që u shkonin ndërmend.

 

 

Poema “Mare Nostrum” duket sikur është shkruar sot.

 

 

Me gjithë shpirt do të doja që tema e kësaj poeme – Mesdheu i kthyer në një varrezë stërmadhe – të ishte tejkaluar.

 

 

Në poemën tuaj “Murus Noster” pasqyrohet ndarja e botës së sotme nga mure fizikë dhe moralë, në kohën kur gjithnjë e më shumë flitet për globalizim.

 

 

Për fat të keq kjo mbetet një e vërtetë e hidhur. Sa më shumë borgjezia e madhe botërore i mëshon globalizimit ekonomik, aq më tepër racizëm e dëshirë për tʼu veçuar gjen tek njerëzit e thjeshtë. Shpesh ndjenja e frikës prej tjetrit që nuk është si ty apo prej të huajit që kërcënon vendin tënd të punës po vazhdon të ushqejë konflikte të thella shoqërore. Dhe tendenca nuk ngjan të dobësohet, përkundrazi.

 

 

Pse mbetet aktuale poema “Check up Homerit”?

 

 

Ndoshta sepse është një poemë që stigmatizon nacionalizmat e sëmura.

 

 

Më bën përshtypje që nuk jeni shumë i pranishëm në vendin tonë, a e keni menduar të paraqisni veprën tuaj edhe në Tiranë?

 

 

E kam menduar shpesh kthimin tim letrar në Shqipëri, por kjo nuk varet prej meje. Kur atje të kem një botues që ia vlen, pse jo.

 

 

Cilat tema ju ngacmojnë më shumë në krijimtarinë tuaj?

 

 

Drejtësia shoqërore, konflikti i përhershëm midis intelektualit dhe pushtetit politik apo mafioz.

 

 

Shpesh herë thuhet se të shkruarit kërkon edhe kushte komode, që jo të gjithë i kanë.

 

 

Mendoj se nuk është thënie që mund të thuhet edhe për mua. Kam qenë dhe jam në gjendje vuajtjeje të shumëanshme e të vazhdueshme. Komoditeti do të më kishte vrarë si krijues. Nuk mund të ketë art të vërtetë që nuk lind nga dhimbja e vuajtja.

 

 

Çfarë ju mungon nga Shqipëria?

 

 

Gjithçka shqiptare që nuk mund të preket me dorë nga larg.

 

 

Dhe çfarë ju ndihmon në të qenit larg atdheut?

 

 

Ndoshta është një iluzion, pasi lidhja ime me shqiptarët dhe Shqipërinë është e përditdhme. Por të qenit larg fizikisht herë-herë të shpie në mendimin se ndoshta kjo rrethanë të mban në distancë nga klanet dhe prapaskenat e letërsisë shqiptare dhe forcon në vetvete ndjenjën e pavarësisë krijuese.

 

 

Berati vitin e kaluar ju ka nderuar me targën Albanian exellence”.

 

 

Ishte vërtetë dhurata më e bukur që mund të më bëhej nga qyteti i lashtë; realizimi i ëndrës së babait, që ishte shtërnguar ta braktiste Beratin me gjithë familje shumë vite më parë, dhe që nuk u kthye dot atje sa ishte gjallë, për arësye që i kam shpjeguar tashmë në shkrime të tjera.

 

 

Me Korçën keni vendosur një feeling të veçantë. Si e shpjegoni?

 

 

Në Korçë kam miq të mëdhenj, sidomos poetin e pashoq Skënder Rusi si dhe shkencëtaren Irena Nikaj. Askush si korçarët nuk është kujtuar tʼu hyje thellë poemave të mia të vështira, të organizojë me vargjet e mia një teatër poezie, të recituar nga aktorët e tij më të mirë.

 

 

A e vizitoni shpesh Lushnjen? Si është raporti i borxheve mes jush dhe qytetit tuaj të lindjes?

 

 

Lushnjen e vizitoj pothuaj çdo vit. Kam akoma dy vëllezër atje dhe nënën që jeton me njerin prej tyre. Pastaj kam edhe mjaft miq të fëmijërisë dhe të cikleve të ndryshme të shkollës. Me ata miq ndoshta jam në borxh, pasi jo gjithmonë kam patur kohë tʼi takoj. Ndërsa më Lushnjen zyrtare, atë që ka ikur e që ka ardhur në pushtet, jo; mendoj se është ajo në borxh me mua, nëse ky borxh ka të bëje me ato që kemi dhënë e kemi marrë nga njeri-tjetri. Faktet janë këto: që fëmijë e deri sa u detyrova të largohem, i kam dhënë Lushnjes shpirtin, kam sakrifikuar kohën time të lirë, kam rrezikuar edhe kokën për të. Nga duhet ta filloj? Nga konkursi i parë në Radio Tirana, ku mora pjesë që në klasën e parë apo në atë kombëtar të kimisë për shkollat tetëvjeçare, ku vetëm prej pisllëqeve të jurisë dhe sepse vinim nga Lushnja, u renditëm të dytët, menjëherë pas kryeqytetit? Apo të përmend aktivizimin si aktor duke filluar nga teatri i Shtëpisë së Pionierit tek ai i qytetit në moshë të rritur? Apo pjesëmarrjen në estradën apo festivalet e qytetit si aktor, këngëtar dhe autor? Apo organizimin e dy seminareve kombëtare të letërsisë për të rinj, me krijime dhe prezantime të mia? Apo botimet letrare në organet qendrore që në moshë të njomë? Duhet tʼi kujtoj Lushnjes edhe botimin dhe drejtimin nga ana ime dhe e miqve të mi të të parës gazetë opozitare të Shqipërisë në rrethe, “Ora e fjalës”? I ka harruar sakrificat a mia në organizimin e degëve të të dyja partive kryesore opozitare në luftën për demokraci, kur shumë prej atyre që venë e vijnë atje në pushtet fshiheshin pas fustaneve të grave? Lushnja zyrtare më ka shumë borxhe, që mbase do të shlyhen vetëm kur atje do të jetë shuar vërtetë lufta e klasave dhe do të shkruhet historia e saj ashtu siç ka ndodhur.

 

 

Ju keni qenë edhe një profesor i ri i pasionuar i letërsisë, në Çermë e në Lushnje. Çʼpërfaqësojnë ato vite për ju? Çʼraport kishit me nxënësit dhe a i ruani kontaktet me ta?

 

 

Ato vite zënë një vend të rëndësishëm në jetën time, që më shpunë jo vetëm drejt pjekurisë profesionale por, sidomos, asaj njerëzore. Kur më emëruan në Çermë-Shkumbin unë kisha shumë pak përvojë të mëparshme mësimdhënieje: një farë stazhi në shkollën “Kongresi i Lushnjes”. Drejtori i atëhershëm i asaj shkolle, Veli Dalani, u përpoq të më mbante, por iu tha se Partia kish nevojë për mua në një front më të vështirë. Çermë-Shkumbini i asaj kohe (ishte viti 1982) kishte problemet e të gjithë fshatrave shqiptare; kooperativa socialiste ekzistonte sa për emër dhe varfëria kishte katandisur banorët e saj në pikë të hallit. Që në fillim pata vështirësitë e atij që ndeshej për herë të parë me mësimdhënien në ato kushte. Në fillim edhe revoltohesha me nxënësit e atjeshëm, por, sa më shumë kohë kalonte, aq më mirë i njihja dhe aq më shumë i doja. Me kohë kuptova që mospasja nuk kishte zbehur në ta dëshirën për të studiuar. Ngrita menjëherë rrethin e parë letrar si mësues dhe shpejt krijuesit e rinj të Çermës arritën të botojnë edhe në organet e Tiranës për moshën. Ftoja shpesh atje edhe krijues të njohur në rang kombëtar, për të thyer izolimin e tyre intelektual. Nuk mund të harroj çʼmë tha njëherë njeri prej prindërve të tyre: «Pse, o mësues, ka edhe shkrimtarë të gjallë?». I ruaj edhe sot e kësaj dite kontaktet me shumë prej tyre. Nuk mund të mos përmend që midis nxënësve të mi kish edhe bij të të internuarve politikë, që u përpoqa, edhe duke rrezukuar, tʼi aktivizoj. Prania e Kampit – kështu e quanin atë copëz fshati mes baltrave – ndikoi shumë edhe në konsolidimin e ideve të mia antidiktatoriale.

 

 

Në shkrimet tuaja publiçistike, por edhe në veprën letrare, politika është shpesh e pranishme. Me sa gërmoj në CV-në tuaj shoh se keni qenë një ndër të parët e forcave të djathta. A mendoni tʼi riktheheni politikës aktive?

 

 

Tani për tani letërsia nuk më lë kohë të pushoj as të dielave. Për nesër? Mai dire mai. Megjithatë nuk pretendoj të jem një avatar – mishërim i zotit në tokë, as një elf, i aftë të lexojë edhe errësirën më të thellë të politikës shqiptare. Nuk vij as nga e ardhmja, por nuk jam as Oblomov, as edhe i dorëzohem të keqes. Në mënyrën më të përulur mendoj të kem, si shumë të tjerë, një shqisë të lindur për të parashikuar të nesërmen. Megjithatë nuk kam për tʼu kandiduar asnjëherë me forca ish komuniste. Edhe pse të djathtën e kuptoj jo në mënyrën klasike, por si një shkrimtar, në mbrojtjen e ligjit dhe më të dobëtit. Ata që sot pretendojnë të jenë të djathtë në Shqipëri e identifikojnë atë drejtim politik vetëm si antikomunizëm. Programe të vërteta të djathta nuk kam parë akoma. Unë e shoh veten në modernizimin e vazhdueshëm të politikës sipas mënyrës euroamerikane të Margareth Thatcher apo Ronald Reagan, të përshtatur kushteve kombëtare të vendit tonë, në të cilin duhet të mbretërojnë kombi, ligji, ekonomia e shëndoshë, pastërtia morale dhe ecja përpara e individit sipas meritës

 

 

Ju jeni gjithashtu mbështetës i “Amnesty Internacional”, në mbrojtje të drejtave themelore të njeriut, sidomos të emigrantëve dhe azilantëve politikë. Cilat janë problemet e tyre të sotme?

 

 

Të shumta dhe të shumëllojshme. Shpesh të drejtat e tyre sipas Konvencionit të Gjenevës merren nëpër këmbë. Mungojnë, edhe në Evropën e qytetëruar, ligje të njësuara për ta. Gjithashtu zbatimi i ligjeve ekzistuese lë për të dëshiruar.

 

 

Të mbetemi edhe pak tek politika: si e keni përjetuar dhënien Shqipërisë të statusit të shtetit kandidat për në BE?

 

 

Kjo nuk është vetëm politikë, por dhe sidomos histori. Pranimi i nesërm i vendit tonë në Evropën e bashkuar sʼështë gjë tjetër veçse rikthimi i tij në origjinë. Është për të parë se sa kohë do tʼu duhet shqiptarëve të plotësojnë realisht kushtet e pranimit përfundimtar; nëse do të jenë lealë me BE-në apo do tʼi fshehin të vërtetat si qeveria greke ca vite më parë. Në rastin e dytë nuk ua uroj patriotëve të mi atë austerity të egër që u detyrua të përballojë populli grek. Sepse Evropa e sotme është në radhë të parë bashkim ekonomik. A janë gati shqiptarët, për shembull, të paguajnë rregullisht taksat si evropianët?

 

 

Ndër të tjera, çʼmund të përfitojnë emigrantët shqiptarë prej hyrjes së atdheut të tyre në Evropë?

 

 

Ajo më kryesorja është moshumbja e kontributeve të derdhura për pension në dhe të huaj. Shumë prej atyre që jetojnë në vende të BE-së duan të kthehen por humbja e viteve të pensionit i frenon të bëjnë atë hap jetik. Mendoj se ritmi i kthimeve në atdhe përgjithmonë do të ketë një hop të rëndësishëm për ta dhe, pse jo, edhe për të ardhmen e Shqipërisë.

 

 

Ju jeni europeist apo euroskeptik?

 

 

Totalisht europeist, edhe më gjërë: globalist.

 

 

Nëse do të ktheheshit pas në kohë, çfarë do të reviziononit nga jeta juaj?

 

 

Absolutisht asgjë që varej prej meje.

 

 

Pas suksesit të romanit Il confine della nebbia (Kufiri i mjegullës), çfarë do tʼi paraqesni lexuesit së shpejti?

 

 

Në shqip jam në përgatitjet e fundit të një përmbledhjeje të re poemash. Në italisht kam mbaruar së shkruari pentalogjinë “Bij të Saturnit” – pesë romane me tituj të ndryshëm që lidhen mes tyre nëpërmjet temës e personazheve, por që kanë edhe një jetë të pavarur nga njeri-tjetri.