PËRKUJTOJMË 70 VETORIN E ARISTIDH KOLA (1944-2000) ARVANITAS ME SHUMË EMËR… / Mbledhur dhe përgatitur nga ARQILE GJATA

aristidh kola
Aristidh Kola
PËRKUJTOJMË  70 VETORIN E ARISTIDH  KOLA

(1944-2000)

ARVANITAS ME SHUMË EMËR…

arqile portret 1
Mbledhur dhe përgatitur  nga  ARQILE GJATA

KUSH ISHTE ARISTIDH KOLA?

Aristidh Kola u lind më 8 Korrik 1944 në fshatinLeontari(Kaskaveli) të Tebës-Thivës) në një familje arvanitese.
Pas përfundimit të shkollës së mesme vazhdoi studimet e larta në fakultetin juridik të Athinës, ku u diplomua në vitin 1968. Për disa vjet ushtroiprofesionin e avukatit, deri sa vendosi t’i përkushtohet studimit të historisë dhe gjuhës së arvanitasve.Më 1983 qarkulloi libri i tij i parë “Arvanitasit dhe origjina e grekëve” i cili u ribotua 9-të herë, shifër rekord për vepra të llojit historike-hulumtuese. Në vitin 1985 Aristidhi ishte organizues i koncertit të parë me këngë arvanitase që kapnin periudhën nga shekulli i 15-të derin në të 20-in.Më pas këto këngë qarkulluan nga shtëpia diskografike “Juliamos” e kompozitorit Mikis Teodoraqis.
NË VITIN 1989 Aristidh Kola boton librin “Gjuha e perëndive”, një pjekje, siç nënvizon vetë “për t’iu përqasur filmave të fesë arehelenike me ndihmën e gjuhës arvanitase”. Njëkohësisht boton me shpenzime e veta revistën “BESA”, ORGAN I Lidhjes së Arvanitasve të Greqisë, Kryetar i së cilës qëndroi deri në vitin 1996.Në vitin 1995, Aristidhi themelon Shtëpinë Botuese “THAMIRIS”, me qëllim botimin e veprave me temë arvanitasit.Po atë vit boton librin që bëri jehonë “Greqia në kurthin e sërbëve të Milosheviçit”, ku argumenton përzgjedhjen e gabuar të politikës greke që të përkrah S.Millosheviçin. Dhe më pas boton, të paisur me komentin e tij, Thirrjen e Lidhjes së arvanitasve të Athinës drejtuar vëllezërve shqiptarë më 1899. Po ashtu Fjalorin krahasues të gjuhës arvanitase, gërmat A dhe B, të Antonio Belushi dhe magjia e traditës popullore, kushtuar studjuesit me të njëjtin EMËR të arbëreshëve të Italisë, dhe pak para se të ndërronte jetë përfundoi librin “ Zeusi pellazgjik dhe mashtrimi indo-evropian” për të cilin punoj më se 10-të vjet. Në vitin 1997 filloi të botonte revistën tre mujore “Arvanon”, një varjant shumë më i përparuar si e “Besës”, me tematikë arvanitase.

-aq 2
Arstidh Kola është nderuar me dy Medalje nga Shteti Shqiptar: me URDHËRIN “Naim Frashëri” më 1994 dhe me Urdhërin “Naim Frashëri i Artë” pas vdekjes propozuar me vendin të posaçëm nga Shoqata Atdhetare Vëllazërimi” në muajin Nëtor të vitit 2000-jë, pas vdekjes!

Të dashur lexues!

Të njohësh Aristidh Kolën, jetën dhe aktivitetin e tij publicistik, letrar, albanologjik, politik etj, është disi e vështirë. Duhet një punë e mirëfilltë shkencore për të përmbledhur në një seri vëllimesh e në disiplina të ndryshme shkencore gjithçka ka lënë pena dhe mendja e tij. Pa dyshim dhe pa e tepruar mund të themi se Aristidh Kola është personaliteti më i madh e më produktiv i Arvanitasve gjatë pesë shekujve të fundit (pas vdekjes së heroit tonë të madh, Gjergj Kastriotit – Skënderbeut). 

Kontributi i tij në çështjen tonë kombëtare e veçanërisht asaj kosovare është madhor, tepër konkret dhe i mbështetur në prova e argumente të pakundërshtueshme, shkencore, të shtrira këto në kohë e hapësirë. Jam munduar që në një periudhë mjaft të shkurtër kohore të mbledh disa shkrime që janë hartuar të frymëzuara nga jeta e Aristidh Kolës dhe dhembja e ikjes së parakohshme të arvanitasit, që foli me gojën e penën e tij në gjuhën e rilindësve tanë.
Megjithë boshllëqet që mund të ketë kjo përmbledhje, mendoj se do të shërbejë për të njohur nga afër portretin e gjallë të Aristidh Kolës.

aq 4
ARQILE   GJATA 

Aristidhi kishte qindra miq e shokë, që e donin dhe e respektonin. Por miqtë e tij më të dashur ishin emigrantët shqiptarë të të gjitha shtresave, niveleve e bindjeve dhe që të gjithë e thërrisin profesor Aristidhi.

Po japim pjesë të shkëputura nga Monografia kushtuar Aristidh Kola përgatitur nga Arqile Gjata në Tetor të vitit 2000 dhe një album me fotografi!

Data 11 tetor. Në katin e dhjetë, dhoma 613 e spitalit shtetëror «Evangjelizmos» të Athinës, ku prej një muaji lufton me vdekjen njeriu ynë më i dashur, Aristidh Kola. Ora 21. 00. Ai përfundimisht kuptoi se jeta e tij po fikej. U hodhi një vështrim të fundit atyre që e rre¬thonin. Fëmijët e tij, Pano 14 vjeçar e Ksenia 23 vjeçe, dëgjuan t’u pëshpërisë me zë të dobët fjalët e tij të fundit atërore. Vdiq nga leuçemia në gjak, e cila iu shfaq papritur në maj të këtij viti.
Seferina Serani, Ekskluzive 9/2000, f. 70

Vdiq Aristidh Kola

Pas një sëmundjeje të rëndë vdiq më 11 tetor 2000 në spi¬talin Evan-gjelizmos të Athinës Ari¬stidh Kola, një nga studi¬uesit e apasionuar të botës së arvanitëve të Greqisë. Ceremonia e va¬rrimit u krye nga fa¬milja e tij në varrezat e Zografos me pjesëma¬rrjen e shumë miqve dhe dashamirësve të persona¬litetit të shquar të kulturës arvanite. Për t’i dhënë lam¬tumirën e fu¬ndit erdhën edhe mjaft emigran¬të shqiptarë. Fjalën e përmortshme e mbajti kryetari i Lidhjes Ar¬vanite të Gre¬qisë, z. Jorgo Miha. Në emër të arvanitasve dhe miqve të të ndjerit foli edhe z. Jorgos Korizis. Në emër të emigrantëve dhe shoqatës atdhetare « Vëllazërimi » foli z. Kastriot Kaçupi, N/Kryetar i shoqatës..
Aristidh Kola lindi më 1944 në Kaskaveli të Thivës. Pas kry¬erjes së studimeve në Fakultetin Juridik të Universitetit të Athinës (1969), punoi si avokat. Më 1985 u zgjodh Kryetar i Lidhjes Arvanite të Greqisë. Braktisi profesionin e avokatit për t’iu kushtuar tërësisht studimeve arvanite. Botoi revistën “Besa”. si dhe themeloi Qendrën e Studi¬meve Pellazgjike. Më 1995 themeloi Shtëpinë Botuese “Thamiris”, krijoi Qen¬drën e Kërkimeve Arvanite me re¬vistën “Arkivi i studimeve arvanite” (u botua vetëm numri i parë) dhe botoi revistën “Arvanon” (dolën gjith¬sej 8 numra). Aristidh Kola njihet si autor i librit “Arva¬nitët dhe origjina e grekëve”, por edhe i librave të tjerë, si “Gjuha e perëndive”, “Fjalori krahasues i gjuhës arva¬nite” (vepër e pambaruar), “Greqia në kurthin e serbëve të Milosheviçit”.
Aristidh Kola u bë veçanërisht i njohur për publikun e gjerë grek dhe për emigrantët shqiptarë më 1999 në kohën e krizës koso¬vare gjatë debateve televizive nëpër kanalet televizive greke.

SEFERINA SERANI
”GLOSSA-GLUHA” nr. 3 shtator-tetor, 2000 

«Engjëlli mbrojtës» i shqiptarëve

Vdiq arvanitasi i madh i ditëve tona, Aristidh Kola

…I sëmurë në spital përfundoi dorëshkrimin e librit të tij me titull «Prometeu dhe Zeusi», libër për botimin e të cilit do të kujdeset gruaja e tij, z. Nansi Kola. Ky libër pritet të zgjojë interesim, ngase në të autori ka studiuar dhe ka gjetur lidhjet e lashta që i bashkonin dy trashëgimtarët e hershëm të pellazgëve, albanët dhe helenët. Kola ishte mbrojtës i madh i të vërtetës historike, duke u bërë simbol i saj. Me njohuritë e tij të thella dhe intuitën e hollë ai parashikoi rrjedhën e shumë ngjarjeve, që u vërtetuan nga koha.

…I sëmurë në spital përfundoi dorëshkrimin e librit të tij me titull «Prometeu dhe Zeusi», libër për botimin e të cilit do të kujdeset gruaja e tij, z. Nansi Kola. Ky libër pritet të zgjojë interesim, ngase në të autori ka studiuar dhe ka gjetur lidhjet e lashta që i bashkonin dy trashëgimtarët e hershëm të pellazgëve, albanët dhe helenët. Kola ishte mbrojtës i madh i të vërtetës historike, duke u bërë simbol i saj. Me njohuritë e tij të thella dhe intuitën e hollë ai parashikoi rrjedhën e shumë ngjarjeve, që u vërtetuan nga koha. Kështu, në librin e tij «Greqia në kurthin e serbëve të Millosheviçit», Aristidh Kola qëndroi madhështor e bindës para njëanshmërisë proserbe të mediave greke. Në paraqitjet e tij për çdo mbrëmje në telerevistat e shumë kanaleve televizive private greke, gjatë sulmeve të NATO-s mbi serbët, ai mbrojti historinë duke aku¬zuar politikën antishqiptare të Milosheviçit. Me këtë veprim ai i vinte publikut të painformuar grek përballë dramën e dhimbshme kosovare. Po në këto ballafaqime ai mori edhe provokime e fyerje e deri dhe akuza si «agjent i Nato-s dhe i Shqipërisë», akuza këto që ai i gëlltiti për hir të së vërtetës. Në të njëjtën kohë ai fi¬toi besimin e çdo shqiptari kudo që ndodhej në Greqi. Ata adhuruan në figurën fisnike të Aristidh Kolës zë-dhënësin e së vërtetës, arvanita¬sin dhe histori¬anin e madh.
Shqiptarët, të cilëve ai u fliste shqip, e donin dhe e adhuronin si pak të tjerë, dhe ai vërtetoi me fakte se sa i donte ata. Për këtë, me pajtim unanim të emigracionit shqiptar në Greqi i është bërë kërkesë presidentit të Shqipërisë për dekorim të tij, gjë që nuk u bë me gjallje të tij. Por u ndie i nderuar, kur vitin e kaluar iu komunikua se një rrugë në Gjirokastër mori emrin e tij «Rruga Aristidh Kola». Aristidh Kola në çdo kohë gëzoi respekt në shtetin e të parëve. Si në vitin 1984, kur kreu i atëhershëm i shtetit shqiptar Enver Hoxha e përgëzon për librin e tij «Arvanitasit», si në vitin 1995 kur Sali Berisha, president i Shqipërisë e priti atë në selinë presidenciale të Republikës duke i akor¬duar çmimin «Ismail Qemali». Ndërsa në vitin 1998, presidenti aktual i Shqipërisë z. Rexhep Mejdani gjatë vizitës së tij në Greqi kërkoi takim të veçantë me Aris¬tidh Kolën. Ai kishte miqësi po ashtu edhe me shumë personalitete të politikës, të shkencës e të arteve nga Shqipëria e Kosova. Ai kishte miq në të gjitha shtresat e emigracionit shqiptar në Greqi. Këtë e dëshmoi edhe ceremonia e varrimit të tij, ku të pranishmit, të njoftuar vetëm përmes njëri-tjetrit, erdhën me pikë¬llim në zemër e lot në sy. Rreth 1000 njerëz, gjysma e të cilëve shqiptarë, i dhanë lamtumirën e fundit mikut të tyre besnik. Qeveria shqiptare u përfaqësua nga gjithë personeli i Ambasadës Shqiptare, ndërsa pati edhe përfaqësues nga Ministria e Jashtme. U vendosën kurora me lule nga Presidenti i Republikës Mejdani, kryeministri Meta, ministri i jashtëm Milo, nga Am¬basada Shqiptare, nga konsullatat shqiptare në Selanik e në Janinë, ndërsa nga emigracioni shqiptar në Greqi dhjetëra e dhjetëra buqeta lulesh. Fjalën lamtumirëse në emër të arvanitasve të Greqisë e mbajti kryetari i tashëm i Lidhjes, Jorgo Miha dhe zëvendësi i tij Jorgo Gurizi. Në emër të emigrantëve shqiptarë foli zoti Kas¬triot Kaçupi.

PËRSHËNDETJA E FUNDIT ME ARISTIDH KOLËN

(Mbajtur në ceremoninë mortore nga Kastriot Kaçupaj)

Në emër të gjithë shqiptarëve dhe të Shoqatës «VËLLAZËRIMI» këtu në Greqi, që të deshën dhe ti i respektoje shumë, po të sjellim ngushëllimet e fundit ty, Aristidh, personalitet i madh ARVANITAS, avokat dhe studiues i mirënjohur në Greqi, ku ti u linde e u rrite, por dhe nga gjithë diaspora shqiptare. Ngushë¬llime gruas suaj, vajzës dhe djalit tuaj të dashur. Ngushëllime gjithë njerëzve tuaj të shtrenjtë në fshatin Kackavel të Thivës, shokëve dhe miqve të tu, që për¬herë të kanë qëndruar pranë.

Në belbëzimin tonë të këtyre fjalëve janë qindra e mijëra zemra shqiptare këtu në Athinë e në të katër anët e botës, ku punojnë e militojnë shqiptarë, që sot në këtë ditë vajtojnë ikjen e parakohshme të shokut dhe mikut më të mirë të shqiptarëve. Ose, më saktë, do të shpreh dëshirën e mendimin e mijëra të dashurve të tu. Lamtumirë, ti, o Aristidh, ti, o SHQIPTAR I MADH !
Ju të shkoni i qetë në rrugën që jeni nisur, se ne s’do të të harrojmë kurrë, zëri yt nëpërmjet kordonit telefonik, ashtu siç qe i ëmbël, do të jehojë në veshët tanë, ashtu siç ishe i qeshur, do të ngelesh në kujtesën tonë. Jeta jote e re e plot privacione bëri më shumë miq, se qe një jetë e ndershme e me plot dashuri, se qe një jetë lufte për drejtësi, se qe një jetë studimi e përfitimi jo material, por shpirtëror, një jetë përfitimi të mijëra e mijëra zemrave patriotësh që janë mble¬dhur sot këtu për të dhënë lamtumirën e fundit. Mendimi juaj i hedhur në letër se: shqiptaret i kanë gjetur të gjitha rrugët në histori përveçse bashkimit të tyre. Po të themi sot ty, që amanetin tënd ne, shqip¬tarët emigrantë në Greqi sot para varrit tuaj jemi një e të bashkuar. Flini i qetë në gjumin shekullor, se vepra juaj e mençur rrezaton dritë.

Lamtumirë, i dashur shok! Lamtumirë i dashuri mik!Lamtumirë, i dashuri bashkëpunëtor!Lamtumirë, studiues i madh! 

Lamtumirë, bashkëkombësi ynë! 

Një qasje plot pasion mbi penat bashkëkohore / Nga Rami Kamberi

 

liber zej

 
Një qasje plot pasion mbi penat bashkëkohore 

 

 

 

 

 

rami

 

Nga Rami Kamberi

 

 
Janë raste të rralla në letrat shqipe, që në faqet e para, tek librat kritikë apo shprehimisht thënë, trajtime letrare mbi letrat shqipe, të lexosh mendime mbi artin e të shkruarit qoftë poezi, prozë apo kritikë letrare me gjuhën e rikrijimit, ashtu siç mund të lexosh tek libri “Refleksione lirike” i studiueses Zejnepe Alili – Rexhepi, ku shihet qartë se kemi të bëjmë me një studiuese me disiplinë shkencore, e cila provon t’i sheshojë disa nga çështjet e studimit kritik si kategori letrare, me theks të veçantë, të studimit kritik letrar mbi poezinë dhe prozën shqipe.
Trajtimi në fjalë, si kritikë, më konceptoi si mision shpirtëror, i cili merr përmasat e një filozofie poetike, një filozofie të artit të rikrijimit duke mos u larguar nga disiplina shkencore e, duke ruajtur aurorën kritike mbi poezinë, prozën dhe kritikën letrare, arrin të thotë fjalën se: shpirtërorja dhe pasioni për krijim dhe rikrijim është e përtejme m’u ashtu siç janë vetë veprat e trajtuara dhe, arti i rikrijimit mbi to, studiuesja Zejnepe Alili – Rexhepi.
Mendim që na e dëshmojnë edhe recensuesit e librit Timo Mërkuri, Ana Kove dhe Safet Hyseni e, në veçanti redaktori Hasan Qyqalla: “Libri më i ri ‘Refleksione lirike’ i Dr. Zejnepe Alili – Rexhepit është një qasje mbi artin e të shkruarit: vështrime e analiza, ndryshe nga se jemi mësuar të hasim, deri tani, në kritikën tonë….”.
Kështu që, duke qenë sprovuese e teorisë së kritikës dhe studimit shkencor, ajo, trajtimet në fjalë i kurorëzon si në planin estetik, po ashtu edhe në atë letrar, duke identifikuar:
• kritikën,
• shpirtëroren dhe,
• disiplinën studimore.
Në planin teorik, Zejnepe Alili – Rexhepi e konsideron kritikën si veprimtari logjike, duke vënë në qendër të saj intuitën, e cila e sjell lëndën e gjallë si rikrijim.
Përkufizimi i saj vë në pah studimin si rikrijim të një vepre artistike, si metaligjërim, ligjërim mbi ligjërimin.

 

 

zejnepe

 

Dr.  Zejnepe Alili-Rexhepi

 

Pavarësisht nga premisat që lindin nga diskursi i saj teorik dhe eseistik, studiuesja, përherë synon një studim-kritik të disiplinuar i cili prozën, poezinë dhe, kritikën letrare të autorëve të trajtuar do ta sheh si diferencë specifike, që ec mes tre rrugëve: kritikës, shpirtërores dhe, disiplinës studimore.
Kështu, që në fillim, me vetë titujt e trajtimeve shihet se studiuesja analizon, vlerëson dhe karakterizon përqasje, duke u vënë përherë përballë objektit të studimit e trajtimit me gjuhën e një modeli tjetër letrar, që studimit i jep ngjyrë shpirtërore. Edhe pse shikuar me gjuhën e meta-kritikës, erudicioni i Zejnepe Alili – Rexhepi i takon më shumë fushës së shpirtërores si filozofi në vete, ndaj jo rastësisht tek autorja edhe kriteret e studimit kanë një bazë të fortë të dijeve teorike të pa ndara nga shpirtërorja, thënë shkurt, si vetë krijimi i shkrimtarëve të trajtuar, ndoshta kjo ka të bëjë edhe me atë se vetë autorja është edhe krijuese – poete dhe, më shumë se kaq.
Them kështu ngase nga vetë libri studimor në fjalë, dëshmon se ka strukturë komplekse, por që i përgjigjet rendit shkencor, njëkohësisht natyrës së prozës, poezisë dhe kritikës së penave të trajtuara.
Libri është një tërësi, që pa dashjen e autores mbetet i ndarë në katër theksime, si:
vështrime meta-kritike, mbi vështrimet letrare të autorëve të trajtuar;
vështrim mbi prozën e autorëve të trajtuar;
vështrim mbi poezinë e autorëve të trajtuar dhe,
të tjerët për krijimtarinë e Zejnepe Alili – Rexhepi, titulluar: Një spektër e kritikës mbi krijimtarinë time.
Titujt e çdo vepre të trajtuar, që lindin tre theksimet në fjalë, (duke veçuar të katërtën si pikë e veçantë, e cila është një gjuhë në vete dhe, që nuk lidhet me gjuhën e artit të penës së autores si gjuhë e kritikës ose si rikrijim, por, me gjuhën e penës së autores si krijuese, shikuar nga syri i kritikës dhe, e mbetur si një kaptinë e veçantë, do të thosha), më tepër janë tituj kritikë se sa poetikë, ashtu siç janë thurur brenda përbrenda si rrjedhojë e shkrimit, të cilët dëshmojnë për një proces të leximit të thuktë të veprave dhe, studimeve mbi to si krijime letrare.
Kështu që, brenda tyre shtrihen rreshta që i nënshtrohen një sistemi – shqyrtimi e argumentimi dhe, njëkohësisht që i përgjigjen disiplinës shkencore, konkretisht studimeve akademike.
Pra, në këto trajtime letrare janë mbarështruar mirë që nga vështrimi i parë apo që nga shënimet hyrëse, objekti dhe metoda e studimit, kërkimi dhe hetimi shumëdimensional, e deri te rishikimi i rezultateve të kërkimit, duke mos i munguar edhe dashuria ndaj prozës dhe poezisë dhe kritikës të shkrimtarëve të trajtuar, si rast emocional.
Siç shihet nga vetë përmbajtja e librit, për objekt të vetin studimor, Zejnepe Alili – Rexhepi e ka veprimtarinë letrare të shumë shkrimtarëve të kohës sonë – letërsisë bashkëkohore dhe, studime të shumë studiueseve mbi veprimtarinë e shkrimtarëve të trajtuar, të cilët në rrafshe të ndryshme janë në harmoni me vetë studimet, që jetësohen në librin “Refleksione lirike”.
Më tej autorja, përmes studimeve të saj provon interpretimin e dyfishtë: Tekstin e trefishtë: prozë, poezi, kritikë përmes tekstit poezi, prozë, kritikë të Zejnepe Alili – Rexhepi.
Leximin dhe interpretimin e veprave të shkrimtarëve në fjalë, brenda një teksti, autorja e shfaq duke hetuar shenjat e një mendimi, teksti tjetër dhe, brenda tij heton se është shenjë e shpirtit, metafizikës për të gjetur ligjërim të virgjër.
Në fakt, ky libër herë-herë na kthen te meta-kritika e tekstit, që si zakonisht mbetet e shoqëruar nga metoda e analizës logjike, me të dhëna gjuhësore, stilistike dhe semantike.
Kësisoj, leximi i veprave të autorëve në fjalë, siguron një shpjegim të argumentuar për shpirtin – prozën dhe poezinë e, duke mos e harruar edhe mendimin kritik të trajtuar.
Libri ”Refleksione lirike”, përveç leximit, interpretimit letrar njeh edhe leximin shpirtëror-hyjnor. Një kalim ky nga gjuha jetike në gjuhën shpirtërore, sepse ofron të dhëna jashtë-tekstore, të cilat kanë pasur impakt të drejtpërdrejtë në krijimtarinë e shkrimtarëve dhe, në përgjithësi, në letërsinë shqipe. Shkrimtarët e trajtuar në këtë libër shihen në kontekstin shpirtëror, kritik dhe studimor, duke vënë në pah edhe vlera të tjera meta-kritike.
Së fundmi, lirshëm mund të themi se studiuesja Zejnepe Alili – Rexhepi me trajtimet në fjalë ka bërë një studim me gjuhën e një metafizike, që lidhet jo vetëm për një model kërkimi, por, edhe për një model ligjërimi shpirtëror, këtë na e dëshmon edhe vetë redaktori i librit Hasan Qyqalla duke na e dëshmuar që në titullin e parathënies “Ekzaltimi i një sfondi letraro-artistik ”Refleksione lirike” – Zejnepe Alili – Rexhepi.
Përfundimisht, qëllimi i autores është që ta zbërthejë shpirtin e veprave të autorëve të trajtuar, hapjen e një metafizike ndaj metafizikës së mendimit kritik, prozës dhe poezisë së sotme shqipe dhe kritikës letrare, që na dëshmon se Zejnepe Alili – Rexhepi mbetet besnike e përhershme e motos: Studimi mbi veprat letrare është shenjë e pjekurisë mendore e intelketuale. Me këtë parim udhëhiqet gjatë gjithë studimit të veprave të shkrimtarëve të trajtuar