Pickimi i shërbëtorit nga një fluturues blu

Pickimi i shërbëtorit nga një fluturues blu

       kristaqi         

     nga Kristaq F. Shabani

 

Në materialin “Frei Beto një  autor superstar brazilian në Venezuelë” autorja, Teresinka Pereira ka përdorur me natyralitet dhe faqas mendimet e saj analizo- kritike për disa akte madhore, të cilat kanë të bëjnë me pastërtinë njerëzore në aspekte që ata kërkojnë të japin gjatë jetës së tyre – përvojë, duke u ndikuar totalisht nga kahje pozitiviteti dhe ngarkesa rëndese për qëndresë në frone pushtetore, kur ka divorc ose kontradicion flakandan me idetë  shprehëse, të cilat duhet të realizohen, por hasin pengesë realizuese. Teresinka Pereira, me aftësinë e saj zbuluese, ka kapur e përsiatur dinamikisht një protagonist të refleksionit, të prodhimit të ideve  Frei Breton, (përkufizimi i saj është i natyrshëm pa metaforizim apo hiperbolizim) natyrisht i famësuar në krijimin e veprave të tij dhe të ideve progresive. Lënia e pushtetit, postit të fituar apo të ofruar në mënyrë freibreto, është një shëmbëlltyrë nxitëse  me fytyrë natyrore e shpirtërore, të cilin e realizojnë vetëm të mençurit, kur shikojnë që, megjithë përçapjet klasike, dinamike, të moderuar nuk ka depertim të idesisë liberale dhe gjithçka është njësoj, kjo sjell dhe tërheqësinë, pasi mosrealizimi i idesë ka dhe humbjen e rolit… Kjo buresë gjallëruese e idesë është e lidhur edhe me ndikimin teologjik dhe të aftësisë së ndikesës në strukturën trunore të njeriut të lirë dhe operues. Një nga problemet më pikante në këtë material përgatitor është sesa madhor është shpjegimi i dhënies së fuqisë personave të angazhuar dhe kuptimësia  sesi e përdorojnë këtë pushtet këta persona, të cilët e përdorin fuqinë dinamikisht për të zbuluar ndërgjegjen e tyre shpirtërisht, është zbulesa më ballore dhe frontale. Kjo është zbulesa e të aftit, aftësisë për ta mbajtur e shtrënguar fuqinë e për ta përdorur pushtetin në favore. Kjo që zbulohet në këtë material është karakteristikë, e cila shfaqet dinamikisht tek njerëzit që, po u dhe një herë pushtetin  të posedojnë force, nuk mund të shkëputësh nga forca, paçka nga e tentuara e lodhshme. Këtu kemi të bëjmë me protagonistimin e intrigës së dëmshme, e cila i tjetërson ata, që u ke dhënë fuqinë, forcën për të drejtuar. Kjo është karakteristikë tipizuese edhe në Ballkan, por edhe në Shqipëri ( e bërë vetëm në ndonjë rast sporadik). Shembëlltyra Frei Beto e dhënies së dorëheqjes është një akt sa shembullor, aq dhe i vëmendshëm për t’u ndalur e për t’ju referuar. Militantizmi ka  aftësinë që të lëshojë njolla në veprimtarinë përmbushëse. Veprimi i tërheqjes nga qeverisja është reflektim dhe siguri mendore vepruese, leksionuese për kategorinë e njerëzve, të cilëve u ke dhënë forcën, që duhet ta kryejnë këtë akt madhor, por intrigimi nuk i lejon kurrsesi, ndaj kjo, në këtë rast flagrant, kërkon dinamikën e mendimit shoqëror heqës. Mendimet e Frei Betos për solidaritet dhe demokratizim janë efikase, por vetë solidariteti dhe demokratizimi janë një proces i vështirësueshëm, një laborator mendimor, profesional dhe shkencor, i cili kërkon kohë dhe interpretues.

Të këqijat mbretëruese apo kanxhuese janë plagëzuar natyrshëm si rrjedhojë e mos qëndresës dhe kultivimit të mendimit progresiv.

Të bie në sy theksimi i nevojës këndvështruese, që është natyrisht mësim, për çdo problem të kontraktuar, përdorimin e kontradiktës në një politikë sociale tejet të avancuar dhe politikës të re liberale për të realizuar ngopjen dhe ecurinë e organizmave  prodhuese.

Njerëzit e këtij karakteri – Frei, kërkojnë  të ketë përmirësime të jetesës dhe kjo arrihet nëpërmjet reformave të organizuara mirë  dhe të menduara që të përfitojë pjesa më dërmuese e shoqërisë e sidomos ajo e varfër…, Ky është një ngacmim jashtëzakonisht i mprehtë, pasi të pasurit gjithmonë sakrifikojnë drastikisht të varfërit, duke realizuar edhe në sistemin demokratik një “kanxhim” e prangëzim  pa e metaforizuar të njëklasimit determinues dhe mbretërues, që shpesh vishet me kallaj, duke treguar prioritetet e sistemit.

Esenca  e nevojës së kthimit të mendimeve pas në përvojë dhe depertimi në zemrën e fuqisë, sipas përkufizimit të Frei Betos është një natyralitet i të gjithëve atyre, që kërkojnë progresin social, shoqëron dhe ecurinë.

Trajtesa origjinale dhe kapja e synimit mbisundues –flet për një substrat të sitisur të autores dhe kapje të rëndëisë në katër kahjet e horizontit.

KODIM I FJALËS POETIKE NË QIELLIN E MANOVRIMIT LETRAR

Nga  Remzi Salihu, poet, përkthyes, botues

 

Majlinda Shabani “Skulpturë dëshire në qiell manovrimi”, botoi “Marin Barleti” Tiranë, 2007

1. Skulptura e fiksuar e imagjinatës 

Në qiellin artistik të manovrimit kulturor e jetësor çdo individ është një qenieje soditëse e veçantë, i ngjeshur me karakteristikat dhe veçoritë e veta specifike të gjykimit, perceptimit, për të vërtetat apo të pa vërtetat njerëzore. Në këtë poligon të hapur qiellor të kreativitetit të shumëfishtë vepron individi, krijuesi, bashkë me ëndrrat që e rrethojnë dhe shqetësojnë atë në jetë. Dëshirat e shumta që ka njeriu në vete, me kalimin e kohës, i nguliten në memorien e tij, si kujtime të pashkëputura, e që në esencë të veçorive karakteristike e përcjellin hap pas hapi deri sa të jetë gjallë. Çdo dëshirë individuale e parealizuar mbetet “skulpturë” e fiksuar e imagjinatës dhe ëndrrës së kërkimit të gjatë sfidues me kalimin e kohës. Aty, madje, shtrëngohen dhe futen në lojë kuptime esenciale nëpër lëndinat e shumta shumëngjyrëshe, dëshira e kërkesa, që i parashtron shoqëria dhe jeta. Andaj në këtë fluturim të largët ngjitet kodrave, majave të përjetimeve  edhe zemra e ”copëtuar” e frymëzimeve, bashkë me frymëmarrjet intime të shpeshta shpirtërore, të ndjeshmërisë së përditshme edhe Aleksandra (Majlinda) Shabani. Shtegtimet e saja krijuese lënë gjurmë malli të pashuar në dëshirat e shumta të poetes së re. Kjo poete, duke fluturuar mbi shpatullat e “Pegasit”, me reflekset e saja të shkathëta lirike e poetike i puthit imazhet blu e të ndjeshme të tokës, qiellit dhe rrethit ku jeton. Ai magjizëm i thellë, ylberak, shumëngjyrësh, meditativ, që i mbërthen vargjet e autores gjirokastrite, vjen si kërkesë shpirtërore e çasteve të përjetuara, apo si trëndafil i freskët meditimi, i posaçelur, me vrull rinor, të imagjinuar në vete e që lëshon aromë të veçantë “në një kopsht ëndërror” e të pritur e përcjellë, përherë, nga çasti në çast. Zëri i saj poetik është i qëndisur me lulëkuqe e dëshirash përkëdhelëse nëpër lëndinën e kujtesës së zhvilluar e lulëzuar mbi akte e sfida të shumta rinore. Çdo veprim i kësaj hapësire të freskët në thellësi të kuptimit, ka një hyrje, zhvillim dhe mbyllje karriere. Në këtë rreth të të jetuarit dhe kërkimit, dëshmitare bindëse i bëhet koha dhe ndjenja, që bartet nga dita në ditë.

Ndjenjat e saja të vrullshme, me sensibilitet të theksuar në vete, tetuazhon kujtesën frenkfentuar me ngjarje dhe e detyrojnë veprimin soditës drejt mendimit racional që,  për çdo gjë që ndodh rreth vetes dhe të tjerëve, të ketë arsyen e vet të njohjes. Poetja di çka të kërkojë nga koha kometave dhe incizon çdo detaj të saj, se çdo fillim ka edhe mbarimin e shtegtimit të vet. Por nëse fillimi i nisur nga dyshimet, hyn në zhgënjimin e papritur, lëndimi ndjenjës bëhet epilog i madh, i papritur në arenë të kuptimit, nga shpirti i strehuar në “magjizmin” ëndërror të rastësisë dhe arsyes së një shkaku të nxitur nga “profetikja” miqësi, e cila përherë mbetet enigmë në vete, e pazbuluar tërësisht nga veprimet e dyanshme, të subjektit me objektin në përsiatje universale të vërtetësisë.

Kërkesat e shumta që bëhen në tërësinë poetike, të përfshira në vëllimin poetik “Skulpturë dëshirë në qiell manovrimi”, janë kërkesa dhe dëshira të një zëri të vrullshëm, me temperament rinor, për të ndryshuar diçka të imagjinuar, pak sa mistike, të mbyllur në vete dhe rrethi. Natyrisht se kjo kërkesë përballë botës dhe ndeshjes së përditshme me të, vjen me sakrifica dhe moskuptime të mëdha, e që “copëtojnë” zemrën rinore pa diktueshëm. Sepse çdo gjë që ndahet, copëtohet nga zemra nëpër thermi të shumta, të fut në mall dhe pastaj dashuria bie në kërkesë të njohjes të së vërtetës, sipas një paramendimi të jashtëzakoshëm, i cili si një kambanë e ndjeshme ndihmon të dallosh, shëmbëllesh më lehtë pamjet e brendshme të gjërave, që veprojnë si konkludime melankolike tingëlluese nëpër ndjenja të shumta, për çastin e ikur nëpër kohë dhe takime shumë mbresëlënëse. Ngase çdo gjë intime që largohet nga vetja, pas një kohe, të ndrydh, të harxhon si ndonjë “thermi e lehtë” në shpirt, nga fjalët dhe mos kuptimet e arsyes në shoqëri. Që në fillim të magjizmit kuptimor, njeriu ndërton piramidën e vet të kujtesës së evokimit dhe rikujtimit të ngjarjeve si gjykim kritik të të menduarit racional.

Hyrja në skenën e njohjes së rrethit, botës, kozmosit, për poeten, në çastin e parë është një “shenjë” provokuese që e nxit më tej, e dërgon në kërkim të shkakut, të njohjes, deri në provokim më të thellë,  për të hyrë në rrethin e dytë, në klasën e pjekurisë së individit si njeri. Dhe gjithë ky udhëtim i largët i ndërtimit të dëshirave, kërkesave dhe  zhgënjimeve, pas një kohe, periudhe kaluese, të përvetëson, të bënë për vete dhe të shëtit nëpër kopshtin ëndërror të imagjinuar dhe përjetuar nga individi. Tërë kjo ndjeshmëri të duket me kalimin e kohës, si zhgënjim, apo përvojë karriere, që të forcon e të hap shtigje të reja jetësore. Prandaj kjo sprovë loz me ndjenjat e poetes, e cila me kureshtjen e saj modeste përballë “botës që zhvesh fustantabunë”’ e kohës vjen, si provokim i “tymtë” nga lajmi i pakuptimtë i rrethit, nëpër sheshin e shtrigave ziliqare, të stepur në zhvendosjen utopike të pakuptimësisë kohore. Ajo nga ky rreth i fshehtë trazimi, kërkon vetveten, individin e mbyllur në peng ngushëllimi, që do t’ia përmbushë e furnizojë jetën me lumturi, andaj ajo është në hulumtim e sipër të njohjes dhe kërkimeve absolute të kohës. Kjo arratisje e mendjes dhe kujtesës bashkë me ndjenjën e padefinuar tërësisht, zhduket nga vetja, si e ftohtë deri në thellësinë e paemëruar të gjërave.

 

2. Hemisfera impresioniste e jetës

 

Venitja në kujtesën e acartë’’ është heshtje e ngrirë në vete, është ngjeshje e venitur në suaza të moskuptimit të ftohtë, definimit dhe enigmës që endet andej – këndej mendimit të ngrirë, të paçliruar tërësisht nga paragjykimet e rrethit. Hapësirën të cilën e imagjinon, poetja, në këtë vitrinë të qelqtë përzgjedhjesh shoqërore, akoma nuk e gjen në vete dhe në qetësinë e shpirtit të saj, akumulon neone deshifrimesh, ku do të preheshin dëshirat, kujtimet dhe mendimet e shumta. Prandaj ajo udhëton dhe kërkon me fantazinë e saj çerdhen ngrohtë të prehjes, për t’i definuar gjerat të vëna në sprovë. Trupi kuptimor i saj endet pas një ëndrre të venitur në shtratin e padefinuar të dashurisë së fshehtë të magjisë së padeshifruar e të etur shpirtërore, e cila herë tretet e herë ngjallet mbi “krahët e rrëzuar” mbi një portret të kapshëm në kornizëtë një sigurie të vërtetë njerëzore, që kërkon individi për të krijuar ura afrie të forta në shoqëri. Pasi ajo nga rrethi dhe ndjellakeqit është e përndjekur përherë, si nata dhe zhgënjimi i acartë.

Pos përvojës së saj jetësore poetja ka si mbrojte edhe bagazhin e dijes, të cilat së bashku i japin, asaj, kurajë dhe impulse të reja energjike, për ta kaluar urën e kuptimit dhe besimit, e cila urë, si sprove kalimi, në vete ngërthen barriera e pakënaqësi shtegtimi, deri në cakun e dëshiruar e të pakalueshmërisë. Sepse vetëdija dhe përvoja zhyten thellë në rrënjën e shkakut dhe rastit të padefinuar, që shkumon përbrenda arsyes me pasoja të ndryshme gjatë notit të thellë jetësor të ndjenjave, të cilat ndjenja intime shkojnë duke gërryer nëpër hemisfera impresioniste të jetës,  në kërkim të lirisë së vetes dhe të tjerëve. Ajo ngandonjëherë lundron pa vetëdije në një barkë shumë kuptimore filozofike, ku i tretet mendimi dhe besimi. Hapësira ku kurorëzohet enigma e ëndrrës me natën e mjegullt, mu aty hëna i bëhet rojtare e takimit të parë. Guximi veprimit ia shtrëngon frymëmarrjen nëpër dëshira me gishtat e mbërthyer në shtrëngim të dy ndjenjave të largëta, por që në esencën e saj lidhin unazën e afrisë me kaltërsinë e dëshirave rebeluese të kohës së pafund, në kërkesat e çasteve të imponuara apriori, si paradoks i përndjekjeve të minutave të shpejtuar të kohës së shkurtër, që imponohet në raste të caktuara.

Poetja kërkon që momentin ta lidh në nyje të kohës, si hëna e ngrirë, me bukuri të magjishme në hapësirë qielli letrar. Shpirti romantik i saj impresionon me imagjinatën filozofike dhe lidh  tokën me qiellin për t’i plotësuar dy ndjenja të largëta. Atë çast dhe atë vend të pikëtakimit nuk do që ta mbërthejë e “nesërmja e lagësht’’ e zhgënjimit, pritjes, ku data mbyll kuptimin në çastin e një takimi të paharruar. Poetja kërkon (mos) zhgënjimin e saj dhe gjatë lundrimit imagjinativ poetik nëpër vargje, në vete amputon edhe rrahjen e zemrës me aromën e këndshme, dehëse të frymës së ndalur peng në një moment të fiksuar trishtimi, që lidh misterin e pazbuluar të thellësisë së ndjenjës, e cila ndjenjë në vete bëhet “skulpturë”  të shpitit të çiltër dhe fisnik nëpër vite. Ajo mat me vëmendje pulsin jo të zakontë të kohës dhe zemrës, në këtë det të madh ndjenjash e dëshirash, nëpër të cilën  kalon vetëm kjo anije e madhe dashurie me plot vrulle shpirtërore “në qiell manovrimi’’. Ajo largon nga vetja tabutë, dyshimet, ligësitë dhe kufizimet, madje pengesat e dallgëve të përditshme, provokuese, që i sjell koha dhe shoqëria. Poetja ka besim të madh  në shpresën e saj, ngase, ajo sfidon dhe investon gjithçka rreth vetes, ndaj edhe merr guxim në arritjen e qëllimit për hapjen e shtigjeve te reja jetësore. Mendimi poetik fiksohet në ’’lakuriqësinë e botës’’ që na rrethon, sepse brenda vetes njeriu është një mister i pazbuluar, një botë tjetër e fshehur, me “kaplim asfiksie në hemisfera gjoksi”, që në arenën konfuzionit dhe kontradiktës sjell paragjykime nga më të ndryshmet, andaj në atelienë eksperimentale të konkurrencës vepruese nuk mund të fshihen imtësitë e dukshme dhe njollat që i ka njeriu. Errësira dhe heshtja i fsheh të gjitha pakuptimësitë e veta, kur mendimi nuk gjen dritë alternative për t’u përballur me vërtetën. Andaj poetja shtron shumë pyetje vetes dhe të tjerëve, duke kërkuar ditën për t’i zbardhur apo lakuriqësuar të gjitha moskuptimet, që e ngushtojnë miqësinë, e cila gjendet larg si ‘’kujtim i tretur’’, pasi, hapësirën dhe rrethin imagjinuar e ka pushtuar vetëm hija mugët, e errët, që rishfaqet herë pas herë, si ëndrra e këputur me plot ‘’myshqe’’ harrese.

Largimet, ikjet dhe pritjet, janë gjurmë të përhershme që trazojnë shpirtin e poetes. Ato ndriçojnë në kujtesën e saj me llojllojshmërinë e ngjyrave vezulluese. Ajo behet stacion i pritjeve atraktive të përhershme, që ndal zemrën në raste të caktuara, mu në rrethin e aortës për kujtimet e skalitura dhe të mbjella thellë në zenitin e shpirtit, që pa u kursyer do të rrahin në vete, por pak si enigmatike, duke pritur “krahun pushtues të dashurisë’’, që gjendet diku i strehuar thellë në kozmos. Larg vendit dhe rrethit ku jeton. Ajo komunikon vetëm me hijen  që ka mbërthyer hapësirën. Dëshira për përqafimin e çastit, kujtesën, do t’ia kthejnë në “satelit’” të shpejtë  të kërkimit për të arritur deri në botën e papushtuar, për ta çliruar ’’mendimin e ndjenjës kallur’’, që nxjerr flakë dialoguese në globin, ku dashuritë e sinqerta janë në përqindje të vogël.

Poetja në poezinë ’’Kthimshpinat’’ gjykon pa u kursyer për ndryshimet që pëson njeriu me kalimin e kohës, kur e nesërmja e ikur e nxit t’ia kthej shpinën të djeshmes, pa lënë gjurmë bindëse  në “çengelin e varur të bukurisë”’ së fiksuar në mendje, e që mbetet, si enigma më e pazbuluar, apo mister i pakuptimtë, që rrjep përbrenda trupin, bukurinë femërore nga moskuptimet dhe keqkuptimet. Në detin e kujtimeve vetëm frymëmarrja e dashurisë do të pulsojë e fluturojtë me “magjizmin’’ e vet, qoftë edhe bota të përmbyset, deri sa të arrij në bregun e pritur të dashurisë. Shtegtimi i ndjenjës dhe kujtesës nuk do ndalet vetëm në qëllim, arsye, sepse vështrimi dhe bindja është aq thumbuese,  aq sa sjell në vete dhimbje të përhershme dhe nuk shuhet kurrë.

 

3. Letërsia është bima më e këndshme e përjetësisë

 

Në qiellin e manovrimit letrar ka shumë yje, por një yll që ndriçon më shumë në këtë rast impresiv të qasjes interpretuese, është zëri poetik i poetes se re Aleksandra Shabani, që tenton t’i kalojtë disa hemisfera ndjenjash me reflekset e saja të rrëmbyeshme dhe sfiduese për kohën, për ta tejkaluar me këmbëngulësi ëndrrën e adoleshencës se saj dhe, duke u çliruar nga brengosja e kujtimit, kuptimit të izoluar, me orë të tëra në shpresë, të cilën gjë don ta kthejtë si armë dhe dëshirë unike, poetike, për shpëtimin e zhgënjimit të përgjithshëm njerëzor, sepse edhe në kaosin më të madh njeriu kërkon ndihmën e arsyes me fjalë lutëse për mëshirë nga “Perëndia”. Poetja jetën e merr si sprovë të mundimshme  që ngandonjëherë ia ngushton zemrën me kundërthëniet e saj, e cila bashkë me bagazhin e përvojës shëmbëllen me përmbushje dëshirash në jetë dhe  e përndjekur me dy kuptimësinë në vete, të kuqen dhe të bardhën. Te dy ngjyrat janë të ndjeshme në kornizën e vetëdijes së saj,  përballë kafshës së zezë, luanit, që do të hyjë midis  këtyre dy pjesëve enigmatike të dijshme, të mbyllura në vete, që herë shfaqet si peshk e herë si dem. Por për t’u pushtuar kjo veçori e thellë duhet sakrificë, ngase, për të kënaqur zemrën dyngjyrëshe të vizatuar në kujtesë si hije, duhet gjithsesi që një ’’afiksimi shtazarak’’ të largohet nga realiteti. Kuptimi imagjinar ka sekondat, minutat e veta për ta përmbushur mungesën, kërkesën shpirtërore, që është kozmos impresionist në vete bashkë me dallueshmëritë e saja.

Letërsia si duket i  është bërë bima më e këndshme e përjetësisë, andaj në këtë bimësi të madhe ujit nëpër yje me shkathtësi edhe poetja Aleksandra Shabani. Edhe pse libri poetik ‘’Skulpturë dëshire në qiell manovrimi’’, është vëllimi i parë  dhe i shkruar në moshë shumë të re, megjithatë, autorja, i sjell lexuesit pjekuri imagjinare refleksive me përkushtim të theksuar prej talenti. Emocionet e saja janë të lidhura ngushtë me mendimet që poezinë e kthejnë në një ton me shprehje të përmbajtur. Ajo mundohet që mendimet, idetë, dhe refleksionet t’i qëndisë me fotografi moderne lirike. Metaforat, figurat stilistike dhe shprehjet e rralla tenton t’i bashkojtë në një piramidë poetike autoktone. Poezitë e Aleksandra Shabanit vibrojnë në vete dhe shfaqin dridhma të brendshme shpirtërore të ngjeshura me mall rinor. Ato na çojnë në sheshin intim të saj për ta njohur sa më mirë rrethin ku jeton dhe vepron. Kush është i etshëm për këtë njohje, gjithsesi, se nuk duhet të largohet shumë nga synimet, shikimet e veta bindëse, ngase, shenjat rastet e përsëritura, me të cilat takohet për çdo ditë, e  rikthejnë individin në rinjohje, në qëllimet dhe shkaqet e planifikimit të vetes në rrugëtimin e mbarë imagjinar, më të gjatë të kozmosit poetik. Në këtë situatë shumë poezi i bëhen roje, “bodigard”, për çdo gjë që i vjen si e papritur, si sprovë jetësore, apo si konsum ditor i gjërave.

Poezitë nuk e ndryshojnë historinë e jetës, por ato japin detaje lirike të jetës, emocione, të cilat janë të vetme për lirinë shpirtërore, që, në rrethana të caktuara, mbeten të përmbushura tërësisht me veçanti personale e që evokohen brenda rrethit të vet kuptimor. Dhe të tjerët e nxjerrin kuptimin e saj, si me mikroskop gjuhësor, duke soditur si përvojë e veçantë jetësore nga çaste dhe gjurmët që kalon poetja.

Zëri poetik që më ngacmoi për të shkruar për këtë vëllim poetik, është rebelimi i thellë i këmbëngulësisë dhe  kërkimi ekzistencial i poetes. Vargjet e saj frymëzohen nga gjerat që i përjeton, shumë fotografi të gjalla të përditshmërisë dhe imagjinatës inkarnohen në kufijtë e fiksionit dhe të vërtetës realiste. Stolia e vargjeve karakterizohet dhe lidhet ngushtë me përpjekjet e saj për risi shprehjesh të reja dhe disponimit universal të temave që ka nxjerrë në një mes të caktuar. Poezitë e saj janë dromca frekuencash intime impresioniste që zhveshin shpirtin sensibil të poetes. Si duket procesi i të shkruarit të saj, para së gjithash, bëhet  motiv i qëndisur dhe përjetuar me kuptim. Shtegu nëpër të cilën kalon ajo është ai imagjinar universal, kreativ, dhe  ai konkret. Stolitë e shprehjeve të rralla poetike janë qëndisje moderne të kohës. Ato shprehje kalojnë nga dashuria personale drejt dashurisë së frymës së fjalës manovruese estetike të përgjithshme, sipas nevojës që ia dedikon koha. Metafora dhe ironia e përcjellin vëllimin poetik ‘’Skulpturë dëshire në qiell manovrimi’’ në pjekuri të mëtejshme të autores. Ajo manovron nëpër fjalë të rralla dhe ndërton piramidën e shprehjes së veçantë që e dallon nga shumë autorë tjerë të gjeneratës së saj. Sa më e ngjeshur të jetë poezia, aq më atraktive bëhet kërkimi i shpalimit saj nga thellësitë e papushtuara kuptimore. Aty këtu ka ndonjë lëshim, por në përgjithësi ajo sjell një metaforë të veçantë poetike që të bën për vete. Ajo gjurmon me shkathtësi në qiellin e hapur të konkurrencës së shprehjes me gjuhën e saj të zgjedhur poetike, duke formuar portretin e saj rrallë. Me shkathtësi bën edhe thyerjen e saj parabolike, gramatikore nëpër sintagmat e rralla dhe të goditura me një freski e ndjeshmëri të zhdërvjelltë. Duke e skalitur me kujdes mjeshtërinë artistike të vargëzimit, bashkë me dëshirat dhe paragjykimet e shumta kohore.

VENDI DHE NJË KOMB KA NJË SHPIRT. KJO BOTË NË VETVETE ËSHTË SHUMË E MADHE, SHPIRT I PALIMITUAR DHE ÇDO GJË NË KËTË TOKË I PËRKET PËRJETËSISË, SHPIRTIT TË BUKUR / The country and a nation has a soul. This world verily is very big, an unlimited soul and everything in this world belongs to the eternity, the beautiful soul”

VENDI DHE NJË KOMB KA NJË SHPIRT. KJO BOTË NË VETVETE ËSHTË SHUMË E MADHE, SHPIRT I PALIMITUAR DHE ÇDO GJË NË KËTË TOKË I PËRKET PËRJETËSISË, SHPIRTIT TË BUKUR.               Vasiliki Kahahani   Ne … Continue reading

“STYLISTIC DIVERSITY, A LIVING PHENOMENON / SHAPING THE INDIVIDUALITY”

“STYLISTIC DIVERSITY, A LIVING PHENOMENON  SHAPING THE INDIVIDUALITY” Patrick Sammut, Malta, March 2009   Vice-President Maltese Poets Association (founded 1975) http://www.ghpm.netfirms.com http://www.patrickjsammut.blogspot.com March 2009 Most distinguished President and Poet Writer and Editor Kristaq F. Shabani, Secretary General, Poet, Agron Shele, poets, writers and friends … Continue reading

Modern Albanian Literature in Kosova, Macedonia, and Montenegro

Modern Albanian Literature in Kosova, Macedonia, and Montenegro

 

Written literature in Kosova was late to develop because of widespread illiteracy and Serb cultural hegemony. It was only with the improvement of Yugoslav-Albanian relations in the wake of the Soviet invasion of Czechoslovakia in 1968 and the establishment of full diplomatic ties between the two countries in February 1971 that a political thaw gave the Albanians of Kosova a semblance of cultural freedom. In 1968, they won the right to fly their national flag and in November 1969 the University of Prishtina was opened, facilitating higher education in Albanian for the first time.

With access to Albanian-language education and cultural facilities having been granted, Albanian literature and culture in Kosova flourished in the mid-seventies. It was a brief blossoming in which tremendous progress was made within a short period of time, in education, culture and literature. This semblance of autonomy and freedom which the Albanians enjoyed was, however, brought to an abrupt end in 1981 when the popular demand for republic status and equality with the other peoples of the Yugoslav federation was met by Belgrade with tanks and automatic rifles. From there, it was a downhill slide until liberation in the spring of 1999 with the help of NATO troops.

Literature in Kosova evolved without the severe ideological constraints imposed upon writers in Albania itself. Emigration also brought about contacts with the outside world, which enabled the written word to develop in a more cosmopolitan manner from the start. Literature here, as such, is more experimental and offers the reader a much wider range of styles, subject matter and ideas. Though the level of formal training for prose writers in Kosova was not to reach Tirana standards, young Kosova writers were eager to assimilate foreign influence and the currents of contemporary European thought that were rejected out of hand in Tirana. At the same time, this much more eclectic literature has lost surprisingly little of its traditional Albanian flavour. Its strength and dynamism are a direct result of the need perceived by Kosova Albanians to defend their cultural values in a region plagued by political turmoil and ethnic conflict. It was the founding in 1949 of the literary periodical Jeta e re (New life) which gave voice to the young generation of Albanian writers in Yugoslavia and which served as an initial forum for literary publications. While some monographs were published in the fifties, it was not until the mid-sixties that Albanian and Kosova Albanian literature began to appear in print in Yugoslavia on a significant scale. The beginnings of serious prose in Kosova date from the period 1956 to 1960. Conditions at this time were not much easier in Kosova for the handful of Albanian intellectuals than they were in Albania. The Serb authorities fiercely opposed all progress in education and culture for the Albanian population, and, as in Albania, intellectuals constituted the greatest threat to those in power. Tragically, this first generation of writers, who might have laid the foundations for Kosova prose, was annihilated politically before it could give birth to a new written culture. Kosova prose did not reach a satisfactory level for many years to come, and the loss to Albanian literature can be felt even today.

A start to serious prose in the 1950s was made by Hivzi Sulejmani (1912-1975) of Mitrovica who helped bring early Kosova literature out of its regional focus and provinciality. His short story collections, such as Era dhe kolona, Prishtina 1959 (The wind and the column), and his novels, among which Fëmijët e lumit tim, Prishtina 1969 (The children of my river), were widely read in the early years.

Writer and longtime political prisoner Adem Demaçi (b. 1936) was born in Prishtina. His early short stories, many of them with socially critical overtones, were published in Jeta e re (New life) in the fifties. It was, however, his controversial novel Gjarpijt e gjakut, Prishtina 1958 (The snakes of blood), that established his literary reputation. This novel, of more ethnographic than literary interest, focusses on the bloody institution of vendetta which plagued and continues to plague northern Albania and Kosova. Demaçi spent twenty-eight years of his life in Serb jails as a political prisoner. He was released in 1990 and has been an active figure of public life ever since.

Anton Pashku (1938-1995) is a writer who does not appeal to the broad masses of the public, but rather to the educated reader who relishes the hermetic observations and details of character analysis of the psychological novel. It was the harsh political suppression of the first generation of prose writers in the late fifties which caused him to withdraw from the mainstream of literary production and create a reclusive world of his own. Pashku was born in Grazhdanik near Prizren of a peasant family from the Has mountains. He worked as a journalist in Prishtina for some time and thereafter edited prose and drama for the Rilindja publishing company there. His experimental short stories, novels and plays, showing affinities with the works of George Orwell, Franz Kafka and Robert Musil, are in themselves subtle and masterful studies of the psyche, though they can be taxing to the innocent and down-to-earth reader. Anton Pashku ranks among the best stylists in Albanian literature, though he will certainly never be widely read. Rexhep Qosja (b. 1936) is one of the most eminent and prolific literary critics in the Balkans, academician, former director of the Albanological Institute in Prishtina and author of anthologies and numerous scholarly monographs, including a three-volume history of Albanian literature in the romantic period. He is also the author of the widely translated novel, Vdekja më vjen prej syve të tillë, Prishtina 1974 (Death comes from such eyes). It is a work of original
narrative technique and composition, ‘thirteen tales which might constitute a novel.’ The protagonist of the novel, Xhezairi i Gjikës, is a professional writer caught up in a frightening web of political intrigue, secret police, interrogation and torture, a world full of very definite political allusions to the difficult situation faced by Albanian intellectuals in Kosova. Qosja has remained
active as a writer in the struggle for freedom in Kosova.

Among other prose writers of the last three decades of the twentieth century are Murat Isaku (b. 1928) of Tetova/Tetovo; Ramiz Kelmendi (b. 1930) of Peja/Peƒ, whose works, such as Ahmet Koshutani, Prishtina 1973 (Ahmet Koshutani), were widely published and enjoyed in the seventies; Azem Shkreli (1938-1997) of Rugova; Nazmi Rrahmani (b. 1941) from the
Podujeva/Podujevo region, a prolific and popular novelist of Kosova village life; Luan Starova (b. 1941) of Skopje, whose novels have been translated into French and German; Teki Dërvishi (b. 1943) of Gjakova whose novels and short stories have penetrated the psyche of modern man; Musa Ramadani (b. 1944) from Gjilan/Gnjilane; Beqir Musliu (1945-1996) from Gjilan; Jusuf Buxhovi (b. 1946) of Peja, noted for his three-part novel Prapë vdekja, Prishtina 1991-1995 (Death again); Eqrem Basha (b. 1948) from Dibra/Debar whose short story collection Marshi i kërmillit, Peja 1994 (The snail’s march), and recent novel Dyert e heshtjes, Peja 2001 (The gates of silence), have been well received; Sabri Hamiti (b. 1950) of Podujeva, a leading and
innovative literary critic, poet and playwright; Mehmet Kraja (b. 1952) from Ulqin/Ulcinj; Zejnullah Rrahmani (b. 1952) of Podujeva, an elegant stylist of modern Kosova literature; Kim Mehmeti (b. 1955) of Skopje who has added new dimensions to short story writing in the nineties; and Migjen Kelmendi (b. 1959) of Prishtina.

Poetry has always been the vanguard of literature in Kosova and has enjoyed more popularity among writers and the reading public there than prose. This poetic imagination has solid roots in the soil, in the land and in its people with their aspirations, sufferings and dreams. The writer widely considered to be the father of modern Albanian poetry in Yugoslavia, Esad Mekuli (1916-1993), was not born in Kosova itself but in the mountain village of Plava/Plav on the Montenegrin-Albanian border where national traditions are still revered. Mekuli went to school in Peja on the Kosova side of the wild Rugova canyon and studied
veterinary medicine at the University of Belgrade. In 1949, he founded the literary periodical Jeta e re (New life), whose editor-in-chief he remained until 1971. Mekuli was a committed poet of social awareness whose outrage at injustice, violence, genocide and suffering mirrors that of the pre-revolutionary verse of the messianic Migjeni of Shkodra.

Din Mehmeti (b. 1932) is among the best-known and consistent representatives of modern verse in Kosova. He was born in the village of Gjocaj i Junikut near Gjakova and studied Albanian language and literature at the University of Belgrade. Mehmeti also lectured at the teacher training college in Gjakova. Although he has published some prose, literary criticism and a play, he is known primarily for his figurative poetry which appeared from 1961 to 1999 in fifteen volumes. Mehmeti’s verse is characterized by indigenous sensitivity. He relies on many of the figures, metaphors and symbols of northern Albanian popular verse to imbue and stabilize his restless lyrics with the stoic vision of the mountain tribes.

Kosova’s leading poetry critic Agim Vinca (b. 1947), himself a poet of note, has described Azem Shkreli (1938-1997) as a poet of profound ideas and critical judgments. Azem Shkreli was born in the Rugova mountains near Peja and became head of Kosova Film Studios in Prishtina. He is an intellectual poet who, though highly expressive, is by no means verbose. His urban perception of things has given new significance to his experience of rural customs among the rugged tribes of the Rugova highlands with their traditional wisdom and way of life. His early volumes of verse offered masterful portraits of these legendary mountain inhabitants. The idyllic though specifically organized landscape which Azem Shkreli paints does not blind
him to problems of ethics. Much of his verse, a moral catharsis in words, is devoted to the oppressed peoples of the Third World, expressing a poetic solidarity with them against exploitation and suffering. Shkreli is also the author of the short story collection Sytë e Evës, Prishtina 1965 (Eve’s eyes), and the novel Karvani i bardhë, Prishtina 1960 (The white caravan).

Ali Podrimja (b. 1942) was born in Gjakova at the foot of the so-called ‘Mountains of the Damned.’ After a difficult childhood, he studied Albanian language and literature in Prishtina. Author of over a dozen volumes of cogent and assertive verse since 1961, he is recognized both in Kosova and in Albania itself as a leading and innovative poet. Indeed, he is considered by many to be the most typical representative of modern Albanian verse in Kosova and is certainly the Kosova poet with the widest international reputation. Podrimja’s first collection of elegiac verse, Thirrje, Prishtina 1961 (The calls), was published while he was still at secondary school in Gjakova. Subsequent volumes introduced new elements of the poet’s repertoire, a proclivity for symbols and allegory, revealing him as a mature symbolist at ease in a wide variety of rhymes and meters. In the early eighties, he published the masterful collection Lum Lumi, Prishtina 1982 (Lum Lumi), which marked a turning point not only in his own work
but also in contemporary Kosova verse as a whole. This immortal tribute to the poet’s young son Lumi, who died of cancer, introduced an existentialist preoccupation with the dilemma of being, with elements of solitude, fear, death and fate. Ali Podrimja is nonetheless a laconic poet. His verse is compact in structure, and his imagery is direct, terse and devoid of any artificial
verbosity. Every word counts. What fascinates the Albanian reader is his compelling ability to adorn this elliptical rocky landscape, reminiscent of Albanian folk verse, with unusual metaphors, unexpected syntactic structures and subtle rhymes.

Among the most respected contemporary writers in Kosova in recent years is Eqrem Basha (b. 1948). He was born in 1948 in Dibra in the western Albanian-speaking region of what is now the Republic ofMacedonia, but his life and literary production are intimately linked to Kosova and its capital Prishtina, where he has lived and worked for the past three decades. It was in the early 1970s, during the only real years of freedom in Kosova, that Eqrem Basha moved to Prishtina to study language and literature at the newly created Albanian-language university there. He later worked for Prishtina television as editor of the drama section, but was fired for political reasons during the Serb takeover of the media in 1989-1990. Basha is the author of eight
volumes of innovative verse spanning the years from 1971 to 1995, three volumes of short stories and numerous translations (in particular French literature and drama). He is currently in the publishing industry in Prishtina. Eqrem Basha is an enigmatic poet. Perplexing, fascinating, and difficult to classify in a literary sense, he succeeds in transmitting a certain mystique to the
inquisitive reader. At one moment he seems coolly logical and shows an admirable ability to reason deductively, and the next moment he is overcome by absurd flights of fancy into a surrealistic world where apparently nothing makes any sense. Basha has an urbane view of things and delights in the daily absurdities of life. Nothing could be more foreign to him than the inspiration many of his fellow poets derive from the rich folklore traditions of the northern mountain tribes and verse of social commitment. His verse is light, colloquial and much less declamatory than that of many of his predecessors.

One critic recently described modern Albanian writing in Kosova and western Macedonia as a literature with more poets than readers. There is, at any rate, no lack of poetry collections on the book market, and they range, as one might expect, from the abominable to the sublime. Of the many poets who have made a notable contribution to contemporary verse in this region of the world, mention may be made of: Enver Gjerqeku (b. 1928) of Gjakova, a pensive elegiac poet of classical forms; Murat Isaku (b. 1928) of Tetova; Abdylazis Islami (b. 1930) of Tetova; Besim Bokshi (b. 1932) of Gjakova, author of two slender but exquisite volumes; Adem Gajtani (1935-1982) of Podujeva; Fahredin Gunga (1936-1997) of Mitrovica; Rrahman Dedaj (b. 1939) of Podujeva, now living in London, a neo-symbolist of rich, emotive expression; Mirko Gashi (1939-1995); Resul Shabani (b. 1944) of Struga, author of a dozen volumes of verse; Ymer Shkreli (b. 1945) from the Rugova highlands, now living in Switzerland; Agim Vinca (b. 1947) of Struga, noted also as a leading poetry critic; Flora Brovina (b. 1949) of Skënderaj, poet, pediatrician, women’s rights activist; Sabri Hamiti (b. 1950) of Podujeva, author of wellstructured, intellectual texts; Edi Shukriu (b. 1950) of Prizren; Miradije Ramiqi (b. 1953) of Pozharan; Shaip Beqiri (b. 1954) of the Podujeva region, now living in Switzerland; Nehas Sopi (b. 1954) of Sllupçan in Macedonia who teaches literature in Skopje; Mustafë Xhemaili (b. 1954)
of Ferizaj/Uroševac, now living in Switzerland; Milazim Krasniqi (b. 1955) of Prishtina; Kim Mehmeti (b. 1955) of Skopje; Valdet Berisha (b. 1959) from Peja, now living in Switzerland; Naim Kelmendi (b. 1959) from Peja, now living in Switzerland; Basri Çapriqi (b. 1960) of Ulqin; Vaxhid Xhelili (b. 1960) from the Bujanovc/Bujanovac region in southern Serbia, now living
in Switzerland; journalist Beqë Cufaj (b. 1970) of Gramaqel; and Lindita Ahmeti (b. 1973) of Skopje.