Fyejt magjik të Pilurit / Nga: Timo Mërkuri

 
Fyejt magjik të Pilurit
 
I-Jehona e këngës iso-polifonike të grupit të Pilurit, qysh nga ajo ditë tetori e vitit 1973 në skenën e Festivalit Folklorik të Gjirokastrës e më pas, koncert pas koncerti e Festival pas Festivali, u përhap mbi gjithë hapësirën e vendit dhe: si valë të një shpërthimi atomik, kapërceu hapësirën ballkanike dhe eci nëpër Europë duke mbuluar me melodinë e saj gjithë botën e artit. Emrat e këngëtarëve “marrës” i dinin dhe i shqiptonin me adhurim të gjithë dëgjuesit, emrin e poetit-organizator e mësuan shumë shpejt nga valët e radiove. Mësuan kush e “kthente” këngën e kush e “hidhte”, kush mbante iso e kush mbante sharkun e zi. Me këtë rast mësuan dhe vend ndodhjen e fshatit, jetën e zakonet e banorëve. U mësuan shumë gjëra nga këngët e bukura pilurjote, por çuditërisht askush nuk përmëndi ata që hapën rrugën e suksesit. I nënvlerësuan, i shmangën apo nuk i kuptuan, kjo është tjetër gjë. Ata vijonin të dilnin në skenë, ku binin menjëherë në sy nga fyejt dhe cula dyjare që i mbanin ngjeshur nën peshllin e mesit si “trimi armët e brezit” dhe i nxirnin para mikrofonit me gjestin e nxjerjes së kobures për t’a zbrazur. Nuk i mbanin më të fshehta nëpër mëngore, si atëherë te ai koncerti qeveritar në Tiranë. Tani ato feksnin për së largu, jo nga vezullimi i sërmit apo arit si koburet e trimave, por pikërisht për magjinë që mbanin “brenda” dhe “bëma” e asaj dite tetori që thamë. Sepse ato ishin thjeshtë: një dyjare prej dru panje dhe dy fyej të metaltë.
Duhet të dimë që rrugën e suksesit këngës pilurjote ja hapi melodia e fyellit dhe culës dyjare. Ajo niste para këngës, sillte me melodi një pranverë mbushur me lule-tinguj, nëpër të cilat rendte lozonjare bejka e bardhë apo kuaca e kuqe, vinte djali me shark të zi që “rrëmbente” bejkën kur mbi to ndrinte hëna, sepse shkonte kuaca dhe e linte hënën ta zbukuronte vendin. Mbi këtë pranverë melodike tundte vendin kënga e grupit të Piluri,t sa që i bënte dhe dëgjuesit nëpër sheshe të nisnin vallen aty ku ishin. Kjo pranverë melodike nuk ikte me të mbaruar kënga, por e përcillte këngën deri në kufijtë e skenës, siç përcillet miku në Pilur deri në kufijtë e fundit të fshatit. Në të gjithë trevën, kënga iso-polifonike këndohet pa vegla muzikore, qofshin ato dhe të traditës, por në Pilur, Margarit Kongjini me culën dyjare, Milto Gjiçali me fyellin “marrës” dhe Arqile Lapa me fyell “mbushës” “hapën” rrugën e re melodike ku eci “Bejka e bardhë” apo “Kuaca e kuqe” duke u tundur, drejt suksesit dhe lavdisë.
 
II- Piluriotët e kanë patur fyellin pjesë të inventarit personal krahas pushkës dhe thikës.
Dikush më tha që e kanë trashëguar nga Pani i Madh, që njihet si ati i tyre , por unë vetë mendoj se fyelltarët pilurjotë ja kanë dhuruar fyellin hyut politeist të blegtorisë. Më tejë, pleqtë e Pilurit thonë se edhe “Fyelli i Tanës” është kënduar së pari në Katund dhe prej andej u përhap në gjithë viset shqiptare. Si dëshmi e hershmërisë së përdorimit të fyellit nga pilurjotët, është e gjallë edhe sot legjenda e Nikoll Kaçit, fyelltarit të famshëm, i cili me melodinë e ëmbël që krijonte, trazonte ëndrat e vajzave dhe nuseve të reja. Duke qënë se ishte djalë simpatik, me sy të mëdhenj e të bukur, vajzat qëndisnin në jastëkun e pajës një sy të madh e të bukur që t’i “shihte” dashuria në jetë dhe këtë e quanin “syri i Nikoll Kaçit”.
Pilurjotët rriten me melodinë e fyellit .
Milto Gjiçali në Pilur e mësoi fyellin qysh në moshën 12 vjeçare nga vëllai i tij Kiço Gjiçali, një nga themeluesit e grupit të Pilurit dhe “marrës” i këngës në grupin e burave. Kiçua vetë e mësoi nga Lefter Mërkuri, të cilin e kishte fqinj. Milto Gjiçali, si fëmijë kureshtar, rrinte e dëgjonte melodinë që krijonte vëllai me fyell, e prekte fyellin me droje sikur të ishte diçka e magjishme dhe vetvetiu melodia u bë pjesë e botës shpirtërore të tij. E përsosi aftësinë e rënies së fyellit në shkollën e Himarës, ku pati ndihmën e Haxhi Dalipit dhe në vitin 1968 aktivizohet nga Lefter Çipa në Grupin e Pilurit. Këtu istrumenti u “bë i tij”, komandohej prej tij dhe nxirte melodi nga më të ndryshmet, që i krijonte së pari fantasia e tij.
Ndërsa cula dyjare, edhe kjo vegël aerofone, punohet me dru panje ose piksi dhe përbëhet nga dy cula (bilbila) në një bllok druri të vetëm. Është një instrument isopolifonik i konceptuar si i tillë , madje edhe dy birat e para quhen “marrësi” dhe “kthyesi” dhe të tjerat quhen “mbushësa” që nënkupton “iso-n”. Ka katër bira nga e djathta, tre nga e majta dhe te ana me katër bira, nga mbrapa ka një birë që shërben për të kontrolluar melodinë.
Njësoj si fyelli, edhe cula dyjare përdoret si istrument i “vetmuar”, por në rastin e Grupit të Pilurit ajo është futur si vegël solistike në një formacion iso-polifonik. Në këtë formacion, fyelli i parë u fut si vegël solistike dhe fyelli i dytë si vegël mbushëse (si mbajtës iso). Quhet “fyell solo” kur është istrumenti i vetëm që shoqëron këngën në grupin iso-polifonik, ndërkohë që fyelli i dytë është mbushës. Po ashtu në orkestrinë, kur dyarja del më vete dhe fyejt mbushin, dyjarja quhet solo.
Cula dyjare në Pilur vlerësohet si instrument “privat” i fisit Kongjini. Margarit Kongjini që interpretoi “Bejka e bardhë” e ka mësuar qysh në fëmini culën dyjare nga vëllai i tij më i madh, Labo Kongjini, dhe ky e ka mësuar nga xhaxhai i tyre, Koço Kongjini. Duhet të ecim shumë në histori që të gjejmë të parin e Kongjinajve që ka nisur të përdorë culën dyjare, ndërkohë që Margarit Kongjini ja ka mësuar instrumentin të birit, Leonard Kongjini, i cili në Greqi, ku ka emigruar krijon melodi të përmallëshme për vendlindjen.
 
III- Në vitet 70 në Pilur filloi të çfaqej një risi që nuk ishte parë e dëgjuar në historinë e ekzistencës së instrumentave popullore tradicionalë fyell e dyjare. Përkundër natyrës së këtyre istrumentave si istrumenta vetmitarë, në Pilur filloi të organizohej orkestrina e parë me dy fyej (njeri marrës dhe tjetri mbushës) e një dyjare dhe në sfond, një duzinë zile e këmborë që i bashkë -shoqëronin këto instrumenta. Në fakt ky kompozim ishte një imitim i natyrës baritore, ashtu siç ndodhte shpesh në stan dhe nëpër brinja ku kullosnin bagëtitë. U pa që bashkërendimi i këtyre dy istrumentave krijonte një melodi të vetën, të bukur dhe të re. Në vitin 1984 organizohet një orkestrinë me istrumenta tradicionalë ku bënte pjesë Margarit Kongjini me culën dyjare,Vendim Kapaj me fyell, një fyelltar nga Kërkova dhe dy djem të rinj që imitonin cicërimat e bilbilit. Ishte një paraqitje e bukur dhe mbresëlënëse dhe pikërisht për këtë arsye kjo orkestrinë u paraqit në Festivalin e Gjirokastrës në 1984 dhe në vitin 1988 ndërsa në vitin 1989, në përbërje të grupit Labëria, bashkë me Vendim Kapaj, Margarit Kongjini e dhe katër të tjerë nga Piluri japin koncert të suksesshëm në Kanë të Francës.
Le të rikthehemi te fillimi i orkestrinës magjike të fyejve e dyjares. Suksesi i saj dhe sidomos ambienti melodik që krijonte, shumë shpejt do sugjeronte që të kalontë në një fazë më të avancuar, cilësore, harmonike dhe “tronditëse” njëkohesisht. Orkestrina me dy fyej dhe një dyjare rezultoi që ishte mjaftë funksionale dhe cilësisht organike pikërisht në shoqërimin e këngës lirike baritore. Si këngë e parë “eksperimentale” me këtë “orkestrinë” ishte kënga “Luleverdhe e bari i njomë” në vitin 1972 dhe problemet e lindura gjatë këtij interpretimi, shërbyen si “tregues difekti” që duheshin korigjuar për të aritur përsosmërinë te këngët e mëpasme. Kështu u akorduan tonalitetet e të kënduarit si dhe tonalitetet e istrumentave, madje duke u pregatitur enkas istrumenta të reja.
Në prodhim të dyjares, çdo krahinë ka stilin e saj të prodhimit, por Margarit Kongjini e
prodhoi dyjaren e re me dru panje duke e çpuar me tyrjelë 16 mm . Ndërkohë dhe cula e Milto
Gjiçalit u punua 16 mm dhe, pas provave të shumta, u arit që tingulli i saj të koresopondojë me tingullin e dyjares të Margaritit.
 
IV-Kënga “Bejka e bardhë” ishte niveli më i lartë i përsosmërisë melodike dhe interpretimi, por njëkohësisht edhe më i vështiri për t’u interpretuar me fyell. Le të sqarojmë se ka dy mënyra të rënit fyellit, me buzë dhe me “dhëmballë”. Milto Gjiçali i bie fyellit me buzë, ndërkohë që Vendim Kapaj psh, i bie me dhëmballë si dhe e ka fyellin më të gjërë. Këngën “Bejka e bardhë” nuk e marin dot fyelltarët që i bien me “dhëmballë” fyellit për vetë faktin se ata krijojnë një melodi të “fortë” ndërkohe që “Bejka e bardhë” ka melodi të “butë”. Fyelli ka edhe një sekret tjetër për krijimin e melodisë së “butë”, si vegël është me nëntë bira, nga të cilat shtatë janë kryesoret, një është për ajrim dhe një për kthyesin. Nga këto shtatë bira, Milto Gjiçali e bllokon një birë dhe i bie fyellit me gjashtë. Këto gjashtë bira prodhojnë një melodi të “hollë”, të “butë” e të ëmbël, që nuk krijohet po t’i biesh fyellit me shtatë bira. Po të dëgjosh mbylljen melodike të fyellit te “Bejka e bardhë”,atë melodi nuk e bën dot as me violinë e jo më me fyell që i bie me dhëmballë. Këtu ndikon edhe fakti se gjashtë gishta lozim më shpejt mbi fyell se sa shtatë gishta.
Me qënë se për suksesin e këngës “Bejka e bardhë” kemi folur dhe në shkrime të tjera, le të themi se në përfundim të Koncertit Qeveritar në Tiranë, Milto Gjiçalit i “vjedhin” fyellin . Situata e mungesës së fyellit u vlerësua “alarmante” dhe kjo bëri që brenda një dite nga Uzina Dinamo t’u vinin “dhuratë” katër fyej. E mirë ishte “dhurata” me katër fyej, por mqse birat nuk
kishin distancën e duhur dhe diametri kishte“luhatje”, tingulli nuk dilte ai që duhej. Po të dëgjosh tingullin e fyellit te kënga “Shko moj shko kuacë e kuqe” (sigurisht po të kesh vesh të hollë muzike) dhe ta krahasosh me tingullin e fyellit te kënga “Bejka e bardhë” e ndjen ndryshimin. Megjithatë, falë vullnetit dhe talentit të Milto Gjiçalit, bashkërendimit në melodi të tingullit të fyellit të tij me tingullin e culës dyjare të Margarit Kongjinit dhe tingullin “mbushës” të fyellit të Arqile Lapës, istrumentat dhanë një melodi të përsosur te kënga “Sorkadhe me remba shkruar” apo te këngët liriko erotike “Në të marça manushaqe”, “Nëpër fshat një zë i hollë”, “O moj culë e labërisë”, “Kur nga vesa lahet bari”, “Në gërxh të kalasë “etj. Pas këtyre sukseseve, fyejt dhe culën dyjare nisën t’i shohin si istrumenta “magjikë” dhe tre mjeshtrat e tyre t’i adhuronin si “magjistarë të mirë” që krijuan parajsën me fyell e dyjare.
Në vitin 2019 një grup kineastësh nga TV ARTE i Francës që po xhironte një dokumentar “Nëpër udhëtimet e Odiseut” zbriti nga anija në Himarë dhe u ngjit në Pilur, ku në një bregore pranë shtëpisë së tij, gjetën Milto Gjiçalin me tufën e bagëtive. Të mahnitur nga melodia, e filmuan duke i rënë fyellit, inçizuan melodinë dhe e bënë pjesë të dokumentarit. Sigurisht që miqtë u ftuan të darkonin në shtëpinë pilurjote, ku nderi i mikpritësit i takoi Kristo Çipës. Sigurisht që këtu ndikoi dhe fakti që në shtëpinë e tij “kishte zbarkuar” dhe grupi i Pilurit dhe kështu, në mes të këngëve pilurjote, miqtë panë e filmuan “pjekjen e dashit”, hëngrën e pinë gjer pas mesnate dhe sigurisht që kënduan, por Milto Gjiçalit nuk ju ndanë duke e lutur t’i binte fyellit “si në kohën e Odisesë”. Aty për aty grupi interpetoi një këngë iso-polifonike për udhëtimin e Odisesë dhe Penelopën që e priste, e cila e shoqëruar dhe nga melodia e fyellit u bë pjesë e skenarit dhe muzikës së filmit francez.
 
V-Fyelli dhe cula dyjare, si vegla muzikore të barinjve janë kryesisht istrumenta vetmitarë, natyra e tyre është të krijojnë dhe interpretojnë muzikë vetëm. Milto Gjicali jo vetëm luan pjesët e njohura në fyell si: mërzimi i bagëtisë, çuarja e tyre për ujë, hedhja e kripës etj., por ai krijon me fantazinë e tij melodi të reja vajtimesh dhe lirizma të padëgjuara më parë. Margarit Kongjini me dyare ishte i përkryer në tingëllimin e saj dhe në daljen si solist në orkestrinë për “avazet e reja”. Arqile Lapa, duke patur mushkëri të forta në fyell, ishte një “mbushës” i pashëmbullt dhe të tre bashkë krijuan orkestrinën baritore të Pilurit. Nuk ishte punë e lehtë krijimi i kësaj orkestrine. Lefter Çipa e di se ç’punë kolosale i është dashur të bëjë për t’i harmonizuar të tre bashkë, jo vetëm për t’i disiplinuar së bashku, por edhe për të gjetur instrumenta me tonalitet të njëjtë harmonik. Me dhjetra dyjare dhe fyej janë punuar nga fyelltarët dhe Margarit Kongjini, janë provuar dhe eksperimentuar deri sa u arit harmonizimi i plotë i tyre. Me sigurimin e istrumentave të duhur, filloi puna e madhe për shoqërimin e këngës, kohëzgjatja e introduksionit (midis strofave), melodia hapëse dhe ajo mbyllëse etj. Por nuk mbaron me kaq biografia artistike e kësaj orkestrine, kjo ka shoqeruar edhe valle burrash, si “vallja e çobanit” dhe valle grash si “vallja e thëllëzave”. Jane shoqëruar “vaje”,“ninulla” dhe “logatje”, pjesë e repertorit të grupit të Pilurit. Mjeshtëria e melodisë së dyjares dhe shkathtësia e Margarit Kongjinit duket më së miri në bashkëpunimin e tij me fyelltarin e Labërisë Vendim Kapaj. Vendim Kapaj është një Zot me fyell në dorë, e komandon tingullin sipas fantazisë dhe bën edhe pemët të lotojnë nga melodia e tij. Ai është vërtet një Zot, por “fatkeqësisht” është një Zot i “vetmuar”. Asnjë fyelltar nuk i bën dot “shoqëri” melodike. Atë që nuk e bëjnë dot fyelltarët e bën Margarit Kongjini me culën e tij dyjare. T’i shohësh të dy kokë më kokë, njeri me fyell e tjetri me dyjare, të duken si dy male sup më sup që: herë lëshojnë orteqe e herë nisin pranverën e përlotur. Duhet ta quash fatlum atë moment që i dëgjon të dy bashkë, se është momenti që do përjetosh parajsën e s’do ta harosh kurrë. Sepse unë ju them që Margarit Kongjini, Milto Gjiçali dhe Arqile Lapa zotërojnë magjinë e tingujve parajsorë dhe hapin “portën” e tyre për te ne, nëpërmjet fyejve dhe dyjares. Kanë diça të perëndishme këta artistë të mëdhenj të fshatit tim të origjinës, diçka si Hermesi i mitologjisë që na shtang e na mrekullon kur i dëgjojmë.
 
VI-Koha nxjerr në skenën e saj djem të rinj si Polikron Mërkuri me fyell dhe Leonard Kongjini me dyare, si dhe me një instrument tjetër midis bilbilit dhe klarinetës, si talente të rinj që, pavarësisht se në emigracion, po krijojnë melodi “vetmitare” malli e dashurie për vendlindjen dhe punojnë për krijimin e një mikro orekestrine për të shoqëruar këngët iso-polifonike, logatjet, ninullat etj. Një gjë e kanë të qartë këta djem të rinj, sa të rrojë kënga pilurjote, ajo do shoqërohet me istrumenta nga djemtë e talentuar pilurjotë. Prandaj punojnë dhe bëjnë gjithçka që të mos digjen heshturazi në emigracion.
 
 
Shpjegime
 
Fyelli. Vegël muzikore si gyp i hollë e i gjatë, prej druri a prej metali e me disa vrima, së cilës i bien duke i fryrë me gojë. (Fjalori Shqip). Thuhet se prejardhja e fyellit është nga Arabia dhe në Shqipëri e kanë prurë tregëtarët. Kemi raste kur fyelli është ndërtuar edhe me kocka shpendësh (shqiponja). Sipas R. Sokolit fyelli lidhej me kultin falik. Dëshmi e përdorimit të fyellit nga ilirët e gjejmë te Straboni. Më pas e gjejmë te cikli i kreshnikëve. Te epi “Omeri i ri” ku vajza vishet si djalë, ajo vihet në provë kur duhet të luajë në fyell apo lahutë. Në vitin 1744 Kostandin Shpataraku pikturon në kishën e Shën Thanasit në Voskopojë një bari të vogël duke i rënë fyellit. Fyelli është vegla më e përhapur në hapësirën etnokulturore shqiptare dhe egziston në dhjetra tipe të ndryshme. (Arkivi i iso-polifonisë shqiptare. http://isopoli1.w03.wh-)
 
Pilurjotët thirren edhe :bij të këmbëcjapit. Këmbëcjapi është Pani i Madh.
 
Vendbanimi i hershëm i Pilurit, i djegur nga masakrat turke në vitet 1650
 
Fyelli si vegël aerofone prodhohet prej metali ose guri, sepse i punuar me dru nuk lëshon tingullin e duhur. Ka shtatë bira nga ana e përparme dhe një nga mbrapa. Fyelli prej guri është më i vështirë për t’u punuar prandaj ka përhapje të pakët , përkundër fyellit tub-metali që është i përhapur në gjithë zonat e vendit.
 
Në Festivalin Folklorik Gjirokastër 2000 muziktari popullor Arap Çeloleskaj interpretoi me një culë dyjare prej guri (Nga Arkivi i iso-polifonisë shqiptare sopoli1.ë03.wh-2.com/ShowInstrument.aspx?id=15)
 
Edhe cula dyjare e ndërtuar nga Leonardo Da Vinçi është tipike si bashkim i dy culave (bilbilave) ndonëse ka nga tetë bira në secilin “bilbil”. Ndodhet në Muzeun Etnografik në Romë. Cula dyjare përdoret sot në Sardenjë, Labëri dhe Himarë.
 
Thekson Margarit Kongjini se: me 14 mm tingulli është më i hollë. Edhe gjatësia e istrumentit, dhe diametri i birave si dhe distanca midis tyre janë element që ndikojnë te tingulli që prodhon, prandaj për unisonin e tingujve kemi bërë prova të shumta nën drejtimin e Lefter Çipës.
 
Në fakt duhet të përdorim shprehjen “i merr” fyellin (si trofe, siç u marin tifozët futbollistëve topin e lojës ose fanellat) një pjestar i një grupi tjetër. Fyellin ja gjeti dhe ja pruri pas disa vjetësh Haxhi Dalipi. Ndërsa cula dyjare e Margarit Kongjinit pasi u vlerësua si “asset kulturor” dhe “historik” u ekspozua në Muzeun e Pilurit, prej nga u rrëmbye në vitet 90, kur u prish muzeu. Me gjithë kërkimet dhe ofertat e Margaritit ajo nuk ju kthye të zotit.
 
Po të jemi bashkë, të kemi kohë dhe të bëjmë prova me Margarit Kongjinin, edhe “Kabanë me klarinetë të Laver Bariut” e realizojmë. Por jemi larg, se Margariti është në Greqi dhe i sëmurë- thotë me dhimbje Milto Gjiçali.
 
Sarandë, më 01.02.2021
 
 

Nga: Timo Mërkuri

Poem by Marija Najthefer Popov / Translated into Bengali by Professor Dr. Masudul Hoq

  ———————-সার্ভিয়ার কবিতা ———————–   মূল:মারিজা নাজথিফার পপভ রূপান্তর : মাসুদুল হক     ১.চাঁদ ভাঙছিল (The Moon Was Breaking)   চাঁদ ভাঙছিল নদীতে, আকাঙ্ক্ষার চোখে দেখছিল ধ্রুবতারা, অগভীর জলে নগ্ন হয়ে কীভাবে, মেঘ থেকে ফেনা জন্মে, শরীর ঘষে জাগে … Continue reading

Rajender Krishan’s ‘Amma’s Gospel’ (Poetic Confluence of Spirituality, Mysticism and Devotion) /Review by Bhaskaranand Jha Bhaskar

 
Rajender Krishan’s ‘Amma’s Gospel’
Poetic Confluence of Spirituality, Mysticism and Devotion
 
India’s greatness as a literary and cultural nation is commonly believed to be ingrained in the conventional excellence of scriptural affluence, spirituality, mysticism and philosophy, in addition to many more. Oriental philosophy, particularly Vedantic philosophy- Vedas, Upnishads- finds acceptance and relevance with reverence even in the expanding realm of modern science, particularly Quantum Physics. The troika of the spirit, intellect and life force thrives in either domain of knowledge and wisdom for their betterment, unification and harmony. Indian literature feels pride in age-long tradition of devotional songs and metaphysical musings. Instances are galore; they can be seen even in the regional literatures of India. In addition to devotional writers, Vidyapati, Kabir, Surdas, Tulsi, Meera Bai, Raskhan and so on, Aurobindonian school of spiritual and mystical poetry is supposed to have given a different dimension to this sort of writing in Indian English Poetry to a considerable extent. In the contemporary stream of eternal devotional and spiritual writings Rajender Krishan, a New York-based Indian-American poet, gets his name studded with celestial light of emancipatory illumination, by virtue of his debut poetry book “Solitude and other poems” and the recent book of gospels, entitled “Ammas Gospel” which is a vivid account of the poet’s journey through the spiritual introspection to divine realization. He takes us with him, through his poetry, in the world of metaphysics and devotion from the mundane reality of existence. The poet has adroitly used his ‘Amma’ as a metaphor of beauty, patience, experiences, insights, devotion, introspection and hope of Indian lore and learning, trove of scriptural treasure and most importantly, inner conscience of man.
 
Rajender Krishan’s “Amma’s Gospel” is a collection of forty five evocative reflective, philosophical, devotional and mystical poems which highlight importance of spirituality in human life. These poems, soaked in spirituality and mysticism, revolve round eternal themes of mysteries of life, death, cessation, and rebirth, renunciation and salvation. In addition, it also offers resolutions to the contemporary complex problems of human life. What is more remarkable about the present collection is that the poems are like the gospels- pearls of wisdom-; profound truths, couched in charged words of spirituality and philosophy which open up a new vista on us. With a serious reading of the poems readers are sure to feel fulfilled, elevated, revived and enriched. The titles of all poems are well chosen echoing the poetic and objectified essence and authorial intention. The book is the outcome of his subjective take on existential dilemma resolved by his insightful Amma with her oft-sought relevant guidance. The poet seems to be celebrating fond memories of his grandmother in whose memory the book is dedicated as a humble tribute. The poet reveals:
 
“Whenever I am confronted with dilemma, I end up invoking Amma (my paternal grandma – Shrimati Ratan Devi: 1900-1982). I invariably get answers to the questions and also her guidance to deal with the difficult situations in life. As a humble tribute, this collection contains several poems where I have reflectively reminisced Amma, in an attempt to appreciate her fond memories and seeking her forever relevant guidance”.
What is unique about the book is that it embodies the pictorial presentation of illustrations that aptly describe each and every poem. These wonderfully crafted illustrations make the poems comprehensible and enjoyable indeed. And for this Niloufer Wadia deserves accolades. She has beautiful eyes and hand to pen a poetic mind!
The book opens with the invocative poem “Om”, sacred and spiritual sound, which is symbolic of ‘primordial energy’. Like a man with spiritual bent of mind seeks the blessing of God before he undertakes a journey, Rajender ji also, before he shares his insights with us, chants and paints in words the inexplicable power of this cosmic sound-
 
“Om
The Only Verse
Manifesting eternally
The Universe” (page 33)
 
He further offers his salutations through the poem ‘Namaste’, to the One ‘That pervades the entire Cosmos’. He has deep reverence for the sacred space of divinity that houses ‘The very Cause of Life’. The poem resounds the symphony of love, light, truth, harmony, enriching humility, compassion, fortitude that God endows us with, in times of solitude.
 
Amma is central to his poetic reflection and creativity. She is a metaphor, a symbol that he uses for expression of his philosophy of life that he has learnt in his life. His Amma ji is a simple, God-abiding lady who has not forgotten to follow Indian style of living even after facing colonial subjugation and suppression though she gained independence/ only to become a refugee,/ a migrant in her own country/ in the post-partitioned India. This is how the poet introduces his grandmother to his readers. Scenic beauty of evening housing her aroma is still felt around the poet who captures social, countryside and innocent rituals performed in Indian society:
 
“Lighting the diya for the daily Aarti
Offering gratitude, seeking fortitude
Amma would engrave in our ambience
the Principle, that transforms even today
into a blessed and enthralling epoch
each time she walks down my memory lane”. (page 37)
 
The poet still remembers her saying, her explanations given in all contexts and the didactic lesson imparted to him. Following extract as part of great lesson of life taught to the poet by his Amma is expressive of Indian cultural and spiritual ethos-
 
“Love yourself
by being true to yourself
Be not in haste to react
First anticipate then contemplate
and
then respond
Follow the right path
Be happy
Be successful.” ( Greetings/ page 41)
 
‘Leela’ is another beautiful poem dealing with supreme power of control- The Master Puppeteer!. He describes this unified filed of divinity as ‘Invisible and mysterious, as if nowhere, while effectively being now here, always within from birth to death’. People who want to get connected with Him are born and wander only to find a soothing place in His heart. He remarks:
 
“the cosmos of Life
— in this eternal Leela —
wanders ad infinitum
in search of the miraculous
here, there, and everywhere.” ( page 43)
 
‘Amma’s Gospel’, the titular poem, is deep and insightful in many a way. It is at the same time simple, elaborating and responsive with her classic, didactic and encapsulating vignette. She explains to the poet the repercussion of ‘the path of deceit’:
 
“Stop electing
the path of deceit
in the journey of life
The path of deceitfulness
makes you the key contestant
against your very own self
while cruising through
the vagaries and variables
in the play of life
 
Further,
The sham and deviousness
of playing blame games
makes you a gadget of ego
that traps and ensnares
leading to a fraudulent integrity
of tumbling self-esteem
unable to see its very own reflection”
 
‘Why Pray?’ underlines the power of prayer. She explains like a seer that offering and showing gratitude, through prayer, ‘brings fortitude/ With yearning to be in His Grace.’ Most importantly, her sermon ends up with beautiful lines –
 
“Do not hanker, despise greed
Let other riches seek you
And remember always
You get what you deserve
Only when it becomes due” (page 50)
 
In the poem “Cyclical”, the poet attempts to reiterate the eternal cycle of creation, sustenance and destruction, termed as ‘ leela. Indeed, ‘cycle of physical birth and death is a subset of a larger cycle of Nature. All that happens in the world or life is the the game plan of Prakriti and Purusha. Amma calls this a mere play the inexorable Leela. The poet writes of this leela as:
 
“incomprehensible plan
encompassing all laws
of physics and chemistry
in the form of
Sattva, Rajas and Tamas
as the trinity
of creation, sustenance and destruction
manifesting eternally
from the unknown Energy
that has countless names” (page 54-55)
 
The poet’s “Quest” and curiosity lead him to his Amma to seek the answer to yet another mystical question of ‘births and deaths’ and of course ‘salvation’. To understand all this saga, she suggests:
 
“Be Silent and Listen*
To what Life wants to say
Meditate on the experience
Get not attached
Simply immerse
Become the Witness
Relax” (page 58)
 
Further, Amma tells him that the quest will never come to an end; it will ever go on and explains to the poet-
 
“All conceptual debates
of birth, death, cycles, salvation
known and unknown
will adjourn and merge
in the abyss of silence
 
The Leela will march on
with the vibrance and radiance
of its own glory” (page 59)
 
The poem “Word” reveals the power of words. Spiritually speaking , chanting of just one word would prove the key to unlock the supreme potential within, that encapsulates the absolute existence. That’s why she explains:
 
“Be it any word
its several layers
concealed within
connect to other words
forever expanding
as the tree of life” (page 62)
 
The poem “Amma”, a poem of memory and reflection, sums up the values and ideas, traits of Amma, an epitome of good and pious qualities of life, human pathos, Indian ethos, feminine insights etc. The poet takes pride in recalling her ‘lullabies’, ‘nurturing’, ‘parathas’, ‘command’, ‘generosity’, ‘spirituality’ and ‘mysticism’. She was really much more ‘Caring. ’
Even during the Pandemic time, the poet acts on the gospels of Amma to deal with the unprecedented situation. The poem ‘Healing’ is a testimony to the fact that each of her wisdom drenched words has a therapeutic impact on the poet- befriending the death and self-control and internal discipline. She mentions Patanjali’s yoga sutras and initiates him —
 
TO BE:
clean, committed, content,
honest, kind, loyal, non-violent,
persevering, poised and tolerant,
 
and
 
NOT TO BE:
a cheat, greedy or a thief.” (page 72)
 
‘Connection’ bespeaks of the ‘serenity of her silence’ while ‘her deep eyes talk conveying much’. Amidst the life leading words of Amma, the poet also remembers the wise words of his father who gives him the lesson of parenting. In “Destination”, the poet tends to recall his nuggets of wisdom-
 
“Parenting is nothing
but a path
which changes
generation after generation
but never the destination.
 
The destination
always is emancipation
of the Self.” (page 84)
 
While “Poise” talks of taming the wild impulses- ‘in all humility grows strong/ to reign the wild horses/ galloping in mind’s racecourse’, “Shiva”, on the other hand, symbolically represents and advocates the co-existence. The poem “The Present” is an incisive poem which attempts to define the time with a new metaphor-
 
“Bound in the limits of
Time, Space and Causation
The perception of the present
the natural gift from God
remains perpetually camouflaged
within the diurnal shades” (page 95)
 
“Gurdwara” is Kabiresque in content and intent. Imbued with the ethos of Sufism the poem is simple but spiritually powerful and soul-uplifting. The poem makes a trigonometry of thoughts, endeavors and devotion, finally leading to salvation of soul-
 
“The realization
The attainment
− will simply be –
the primordial energy
the sound of the silence”(page 104)
 
“Nature” unravels the mysteries of duality of existence and life and calls the process- two sides of the same coin, thus eulogizing the divine oneness of all objects of nature and the emotions.
 
“as an eternal recurrence
thereby manifesting
Life of cyclic seasons in
the pairs of opposites
 
Love and hate
heaven and hell
joy and sorrow
birth and death …
as the obverse and reverse
of the same coin
 
One is amazed by this duality
as the singularity of Oneness
that the Gurus talk about” (page 113)
 
“The Mystic” qualifies a mystic in terms of many acts of human life-
 
“Desire compels learning
to accumulate something;
The mystic by unlearning
evolves to arrive at nothing” (page 113)
 
“Impetus” is remarkable for the beautiful definition of a karmayogi –
 
“who doesn’t get daunted, but
accepts the surfacing challenges
and strives dedicatedly
to overcome the obstacles,
is actually the true Karma Yogi” (page 117)
 
“Life” redefines life with noble symbols and metaphors. The poet says that’ Life is the only constant/ that is forever changing/ This four-letter word/ encompassing dynamic vibrance/ mysteriously challenging.’ The poem ends with a beautiful and mystical note-
 
“Life – the eternal mystic
moves on
with its own conundrum
of paradoxes, riddles, puzzles
in myriad hues
of vagaries and variables.” (page 121)
 
‘Heaven and Hell” is a beautiful poem which deals with philosophical construct of mythological heaven and hell. The poet regards it a state of mind or temperament of ‘one’s own persona’. He gives it a new meaning and remarks:
 
“If welcomed
with hugs and smiles
sweet home is the heaven
reflecting one’s virtues
and good deeds
 
Instead, if nagged
and neglected – wretched hell is the house
mirroring one’s cruelty
immorality and misdeeds”  (page 139)
 
The beautiful anthology ends with “Renunciation” giving birth to the divinity of the soul. It alludes to the emancipatory process of transformation from seen to unseen, from gross to subtle, from death of the body to deliverance of soul from the existential bondage.
 
“Accepting with gratitude
whatever life bequeaths
to become burden free
of all likes and dislikes
One, fearless of any loss
or worrisome of any gain
immerses in pure relaxation,
until the vacation is over” (page 149)
 
He senses ‘fragility of life’. He is now under realization of transitory stay in this world. With this insight he reiterates that everything of life, however valuable it may be, finally becomes trivial and valueless. The lifelong bondage gives way to the ultimate truth of life. No fear, loss, gain stays permanently; they are lost and immersed in the ocean of eternity. And Soul with the Supreme Soul.
 
To sum up, with “Amma’s Gospel”, Rajender Krishan, the poet seems to have extended the frontier of poetry by carrying forward the flag of ancient Indian tradition of profound spiritual, philosophical, mystical, devotional heritage and cultures. His experience is dense, and the expression is lucid. His observation of human life and predicament , his rumination over life and death, his utterances of profound wisdom, philosophical effusion, his articulation of spiritual quest, his intense longing to belong to the realm of divinity, his glorification of a human figure as a beacon of devotion, with keen insights into spirituality and mysticism are the distinct qualities of the book. He undertakes an inner voyage from the material and corporeal world of senses, to the celestial realm of self-awareness, and purity of soul. His quest leads him and his self to soul- Self- realization. As the apex of his spiritual experiences and metaphysical musings, his poetry has a powerful undercurrent of universality of appeal for those who wish to explore meaning of existence and search for the identity.
 
Work cited :
Krishan, Rajender. Amma’s Gospel. Setu Publications, 2021.
 
Setu Publication, Pittsburgh, USA 168 Pages
ASIN : B08LSYFLN4
 
 

 

Review by Bhaskaranand Jha Bhaskar

EDHE UNË E VESHA MJEGULLËN E HOLLË… (Shënime për librin poetik të Kristo Çipës) / Nga Dr. Bardhyl Maliqi

 

EDHE UNË E VESHA MJEGULLËN E HOLLË…

Shënime për librin poetik të Kristo Çipës

Kristo Çipa, edhe unë e vesha mjegullën e hollë, e bëra këmishë për vete dhe fëmijët e mi dhe vërejta se kjo këmishë u rrinte bukur! Gjatë  viteve të mia të fillimeve të mësuesisë përditë ngjitesha maleve duke udhëtuar orë të tëra nëpër mjegull, por atëherë s’ më binte ndërmend ta veshja mjegullën e hollë. I ri, plot energji fizike, as që doja t’ia dija për mjegullat. Por vjen një moshë që ti mendon për to, filozofon për misteret             që fshihen brenda tyre dhe i poetizon ato, i shet, i tjerr dhe i bën edhe këmishë djalërie.

Me dhjetëra herë e kisha parë edhe mjegullën që mbulonte Pilurin, kur shkoja apo kur kthehesha nga Vlora, por erdhi edhe dita që shkova në Pilur, hëngra bukën e tij dhe piva ujë gurrash dhe natyrisht rakinë e rrushit gjysmë të egër, laraman e kokërrfortë bashkë me aromat e fushës së Vanovës dhe erën e malit të Çipthit e të Lëmit të Brinjave ku është mbështetur, bashkë me aromën e vaskove dhe të sherebelës.

Katër librat poetikë të Timo Mërkurit me këngë të mbledhura në krahinën e Himarës i  kam lexuar qysh në përgatitje dhe goditjen e parë estetik për këngën isopolifonike piluriote e kam pasur me kohë, që kur isha nxënës dhe si recitues dhe prezantues ndiqja shfaqjet e grupeve folklorike të krahinës sime. Kam lexuar mjaft edhe për këngën himarjote dhe pilurjote si pjesë e saj. I kam lexuar poezitë e Timos dhe të Aleksandër Çipës, kisha vërejtur modernitetin e mjeteve shprehëse, motivet e larmishme, aktualitetin e teksteve, madhështinë e  ideve dhe humanizmin e mesazheve. Kisha njohur dhe autorë tekstesh si ato të Mjeshtrit të Madh dhe Nderit të Kombit Lefter Çipës, kisha dëgjuar këngë me tekste polifonike të Kristo Çipës, këngëtar virtuoz e Mjeshtër i Madh, por nuke dija se ishte edhe poet, mjegullhollë e namusqar.

Në poezitë e librit të tij të katërt më bënë përshtypje së pari hapësira dhe koha, që evokojnë këto motive. Janë bërë këngë për tokën, për kurbetin e brengat e mërgimtarëve, për barin e për lulet, për gurët e lotit, por dhe për figura të dashura historike, për Skënderbeun e Ismail Qemalin, për pleqtë e plakat të mbetura vetëm në fshat si kërcunj të thinjur, për djemtë emigrantë, për nuset e vashat belholla. Por dihet që bërthamat rrezatojnë, një rrezatim i tillë vjen përmes poezisë Gjeniu gjirokastrit për Kadarenë apo Zambaku i Paramithisë, për vajzën çame. Koha e kësaj krijimtarie vjen nga antikiteti me mitet e tij deri tek problemet e Shqipërisë së sotme. Nga gjaku me dritësime tek shenjtëria e thjeshtësisë.

Përmenda vajzat çame, pra edhe motivet e Çamërisë e të çamërishtes nuk janë të huaja për Kristo Çipën. E bukura është se e fillon qysh në kryeherë me dedikimin e librit kur më shkruan se ja kushtoj  “poetit çam që ligjëron gjuhën e mallkuar me dhespot, por të bekuar nga Zoti!” Këtë e kam lexuar së pari tek Naim Frashëri, që duket se më thotë mua “Eni vjen prej Çamërie, / me një gjuhë Perëndie”?

Por te “Zambaku i Paramithisë” në të vërtetë, siç e përmenda, iu përkushtohet vajzave çame. E pyeta një herë se nga i vinte kjo qasje dhe më tha se a e di ti që kemi dhe kami marrë nuse te njeri-tjetri? Në të vërtetë unë e dija. Nusja e vëllait të shokut tim piluriot është çame, ndërsa nusja e kushëririt tim është piluriote. Kur ishte djali im i vogël i thoshte pilulake dhe ne qeshnim me lot. Si mësues në shkollën ekonomike kisha nxënës nga të gjitha fiset e Pilurit, që jetojnë në Sarandë: Priftaj, Qurkaj, Mërkuraj, Nesturaj, Mërtiri, Kolaqi, Çakalli  etj. Të gjithë këndonin bukur këngën isopolifonike, disa kishin mjaft talent, një vajzë e Qurkajve fitoi një konkurs letrar kombëtar, i botoi librin fondacioni për Shqipërinë e hapur, ndërsa djemtë e Priftajve ishin nxënës ekselentë, kjo është një përmasë tjetër shpirtërore e imja për Pilurin dhe piluriotët.

Por kjo është reciproke. Ja si i drejtohet Kristo Çipa vajzës çame, që vinte vetëtimë si  lumi kur del nga prita, e bukur dhe e ftohtë, që brenda pusit të mërive di të mbajë ndezur kandilin: “Zambak i Parmithisë, / hapja shtegun dashurisë. / Vjen si erë e t’i puth sytë / flet me gjiret nën këmishë. // Bashkë me erën do vij vetë, / të ndajmë diellin nga retë. /Të hap zemrën fletë-fletë, /kokën ta vë mbi gërshetë.”{ fq.109}

Kristo Çipa

Por për vlerësimin e këtij libri shumëfunlsional, pasi të jep kënqaësinë e leximit, të këngës isopolifonike, pasi një pjesë e tij janë tekste këngësh, por edhe kënaqësinë e debatit do t’i referohesha këngës së parë, them këngës, pasi ajo është melodioze në vetvete edhe pa u kënduar. Titulli shpreh dhimbje: “Toka ime e dëshpëruar”. Dëshpërimi i tokës së Pilurit në të vërtetë fillon viteve të para pas luftës së dytë botërore, kohë kur shumë familje piluriote u detyruan të migronin në Sarandë, Vlorë e Tiranë. Nëse më parë kishte mundësira emigrimi në kushtet e diktaturës së proletariatit kjo u ndërpre, siç u pre për 40 vjet edhe migrimi, deri sa erdhën vitet e demokracisë. Ku emigrimi dhe imigrimi u liberalizuan.  Por mungesa e djeshme u kthye në mërzi të sotme. Në Pilur tani ka vetëm pleq dhe plaka. Pra u tejkalua pritshmëria duke sjellë një ekstrem tjetër. Atë të moskthimit, të zhbërjes së fshatit Pilur. Kjo i dhemb tej mase secilit prej nesh, por më tepër Kristo Çipës, ky është dëshpërimi tragjik i tokës së tij: “Emigrimi rrjedh si venë / edhe zogjtë e lanë folenë / ca yje të rrallë që qenë /në qelq të qiellit u prenë.” fq. 15. Kjo dhimbje gati tragjike gatuan poezinë “Tretja e fshatit” fq, 53-34 Nata e rënduar bie në dheun pa gojë, hijet e qeparista të burrave fillikatë thyejnë heshtjen. Gurët kanë harruar të përqafojnë këmbët e jetës, drurët përtojnë të jeshilojnë lëngun e gjetheve. Për cilat femra t’i nxjerrin drizat gjembat, se vajza me pulpat përjashta s’ka. Pleqtë i kërkojnë zëra heshtjes, por jo vetëm ata, por edhe ne poetët e qyteteve. Shkoj në vendin tim të origjinës dhe nuk më pret askush. Kërkëllijnë vetëm kanatat e dritareve nga era. Edhe ujqit edhe yjet janë të vetmuar dhe qarkojnë vetëm degët fletë braktisura të qiparisit vetmitar.

Është kohë e çuditshme, nata rri e nuk e njeh mëngjesin, ditët janë njëngjyrëshe, mjegull dhe shi, pra vetë gri dëshpëruese “Mitet penduar po vdesin”, ndërsa jeta për ditë e shkurtohet më tepër, shkon e shtrëngon mesin. Kështu edhe titulli i filmit humoristik grek “Thanas, shtrëngo rrypin” duket sikur merr kuptim serioz. Pyetja që shtrohet është shumë serioze. Mos vallë largimi i mjerimit ekonomik ka një kosto të jashtëzakonshme: robërimin e trupit dhe të shpirtit?! Shqiptarë me  fat tragjik, të mbetur pa atdhe. Brezat shpirtpushtuar po mohojë vetveten. “Këndej hiq e andej vuaj, / në të dy anët të huaj”. Ky është fati tragjik i shqiptarëve të sotmë. Pse ndodh kjo: Mos vallë ka qasje  me ato që përshkruan Fishta në vitet ’30 të shekullit të kaluar, për njerëzit e e kohës së tij idealet i kishin në kuletë. Kjo i spjegon të gjitha të këqiat e sotme: emigrimi masiv, korrupsioni i pushtetarëve, droga, trafiku i armëve dhe i qenieve njerëzore.

Pleq të vetmuar, të mbetur si hijet e maleve të djeshme, që rrojnë me mallin e fëmijëve të vajtur jashtë dhe presin ta marrin dheun mbi supe e të shkojnë në rrugën pa kthim. Kjo më kujton ditën kur u nisa  për në Vlorë, por takimi i anulluar më gjeti në Himarë dhe do të kisha përfunduar në Pilur, por atje kishte një vdekje dhe ftesa e Timo Mërkurit më bëri të rrija në veprimtari bashkë me Kristo Çipën, se ishte dita kur Timua shpallej: “Nderi i Himarës”. Por i vdekuri duhet të priste i pavarrosur ardhjen e fëmijëve nga emigracioni?! Unë pata një dhëmbje tragjike, mbase se disa nga pilurotët e mundshëm për takimin e Timos nuk erdhën, pasi duhej bërë ceremonia e varrimit.  

Timua ka shkuar një jetë duke mbledhur e duke studiuar isopolifoninë bashkë me Lefterin dhe Kiston. Dhjetra vajza, gra dhe burra piluriotë e kanë kënduar këngën iso -polifonike të Lefterit dhe të Kristos nëpër festivale, koncerte, por edhe sipas rastit. Kjo është një qasje shpirtërore që s’ka nevojë për grumbulime apo urdhra, ajo vjen vetë. E të mos vinte vetë isopolifonia shqiptare nuk shkonte dot deri në UNESKO, që të bëhej thesar i trashëgimisë botërore!

Autori i kërkon baltës së Atdheut që t’i kthejë sërish njerëzit e ikur nga kjo jetë e paktë pasi gjiri i Shqipërisë, që mund të lindë një perandori, nuk mban dot në gji as fëmijët e vet, ndaj rri e dëshpëruar e shpresëprerë. kjo është arsyeja pse autori thotë : “Qepe venën të mos rrjedhë / mbill një trëndafil në derë.” Kristua thotë se djemtë e mërguar kthehen “në se i mohohet gjiri lakmisë”, kështu fshihen lotët, qeshin sytë, qetësohet shpirti i nënës dhe djemtë, vajzat dhe udhët ndritin prej bekimit të dashurisë. Dhe strofa fundore është një pasthirrmë hiperbolike ku autori i drejtohet Zotit, si bir i tij, “O Zot me fuqinë që ke / merr nga balta një grusht dhe, / rikrijo botën e re, / me njerëz që rrojnë në atdhe!”.

Kështu Kristua bëhet zëdhënës i një prej problemeve të shoqërisë shqiptare dhe më gjerë. Emigrimi nuk bren vetëm shqiptarët e Shqipërisë, por edhe ata të Serbisë jugore, të Maqedonisë veriore, të Malit të Zi, të Italisë jugore e gjetiu, në kërkim të një jete më të mirë. Në aspektin psikologjik emigrimi është sindroma e kohës. Ai ka përfshirë të gjitha vendet e Evropës Lindore,  të mos flasim për botën, se ajo dihet.

Por le ta qetësojmë veten duke u zhytur në botën e këngës, ajo duket sikur na i heq hallet e botës lanete, ne që i mbushëm detet me lot e nuk jemi të aftë të sendërtojmë gëzimin e vërtetë, prehjen dhe qetësinë shpirtërore. Një shpirt me këngë plot shëron plagët dhe jeshilon malet. Kënga është ilaç i kësaj bote, thotë Kristua si usta i thekur i saj. Kënga ta lumturon shpirtin, palcën e shtyllës sonë e bën si palcën e lisit të fortë. Por para prindërve tanë, veçanërisht para nënave ne mbetemi fëmijë. Nënat kur emigrojmë na përcjellin me lot e sytë u shuhen në portat e shtëpive duke na pritur. Kur jemi fëmijë na puthin, na përkëdhelin, por edhe na qortojnë. Por shpirti i tyre i egër dhe i bukur vjen një çast që ikën në qetësi, ashtu si stuhitë që shkojnë të çlodhen sërish në maja malesh. Dhe shkojmë në varreza të kujtojmë prindërit duke pyetur veten, se si është e mundur, që njerëzit tanë t’i mbajë balta robër të përjetshëm! Dhe gjejmë kurajon e i themi zotit: – Usta, këtë punë nuk e bëre mirë!

Kristo Çipa në poezitë intime, erotike apo psikologjike është talent i lindur, por kur vjen puna te poezitë atdhetare i ndikuar nga leximet, përdor figura dhe detaje të konsumuara, megjithëse të thëna bukur, ato në të vërtetë nuk mbartin vlera. P.sh te poezitë: “O ju trima, gjak flamuri!” dhe “Kemi ty, o Skënderbe!” është vështirë të gjesh ide dhe mesazhe origjinale. Po kështu te poezia “Ejani bashkë te flamuri”. E megjithatë Kristo Çipa kuturis, që të gjejë zgjidhje dhe gjen disa. Ja p.sh si e përfundon poezinë për Skënderbeun: “Sa kohë jeta frymë të marrë, / dhe kombit t’i rrahë zemra, / besoni, o shqiptarë, / se pa Gjergj, nuk na lë nëna!”fq. 27, kjo justifikon edhe të tashmen e titullit, të kemi ty e jo të kishim ty, o Skënderbe. Kjo ndodh edhe gjetiu p.sh. te poezia për flamurin “Prej Kosovë e Çamërisë, / vijnë lumenjtë e trimërisë, / Derdhen në det të lirisë, /në Vlorën e Pavarësisë!” fq. 36. Bukur e thotë, lumenjtë derdhen në det si dje dhe sot dhe nesër. Edhe Isa Boletini me trimat e tij edhe Muharrem Rushiti me çetën “Çamëria “ ishin ato ditë në Vlorë.

 Koha ka treguar se atdheu, ashtu si toka e djegur jeshilon sërish nga bari e nga lulet, ka gjithmonë fuqi ripërtëritëse, kjo na jep shpresë dhe besim! Dhe vjen një ditë që e zëmë sërish brumin e jetës dhe fyellin e këngës, ndaj poeti i lutet vajzës, që të mos shkojë si Shën Mëria duke trembur trëndafilin, por të kthehet një çast e ta trëndafilojë djalin, të mos e krehë krenarinë, që kalon kreshtat e malit, se dashuria bukurinë e lan dhe e ngjall si vesa barin. Po që ta zësh brumin duhet të rrish e pastaj të zësh petët e një jete të re. ”Se më vitet nuk i gjejmë, / shkojnë si lumi brenda detit,  / aman, të lutem mos shko / aman, kthehu e më rino!”fq.32

Nganjëherë dashura nuk pyet as për moshë, për racë, fe apo etni dhe ti beson një çast se dashuria është e verbër, por gabon, dashuria ka shqisat e saj, që nuk varen nga receptorët e jashtëm, ajo është thirrja e brendshme e gjakut, që vrundullon: “Greke e bukur, borë në hënë, / shikim ndukur, vetullngrënë! /Udhëhumbur më ke lënë, / një të puthur s’të kam dhënë.” fq.34. Dashuria bën të duash dhe  fijen e barit, Kjo më kujton Uitmanin dhe librin e tij poetik “Fije bari”. Edhe “Belisma belhollë” një fije bari është, por nënkupton vashën e bukur belhollë të rritur në shkëmbinj e harca. Ajo bën që në lojën e dashurisë, pra në këtë bela të bukur të futesh kapardisur e të dalësh zemërkëputur. Ju nuk mund të më thoni se nuk e keni këtë përvojë, se ndryshe nuk ju themi dot poetë!

 

Dr. Bardhyl Maliqi

In the books of angel wings (בְּסִפְרֵי כַּנְפֵי מַלְאָךְ) – Poem by Tatiana Terebinova / Translated by Isaac COHEN

 
Poem by Tatiana Terebinova
 
 
In the books of angel wings
 
Your smile hides
In the books of angel wings
The birds of your words –
They make a nest for our moon
I give you the pain of the grass
Which i cut for you
With the sickle of the moon
I give you the laughter of the rain under
The sun at night
So that you would know everything about me
Everything that i hide in the pith
Of the stone –
Because the stone is praying for me
In the streams of your tenderness
 
All the streets lead to the window
Of your thoughts
And the stars began
A crusade in my heart
The earth speaks to me –
Of your deep waves
 
The oceans speak –
About your boundless heaven
Seconds don’t forget – about you
The world of your eyes dipped into me –
With wildflowers
A butterfly and brook —
Our doppelgangers —
Secretly look at each other
swallows make a nest –
 
for my smile
take off the mask from the Moon –
it has a human face
the world is the tail of a lizard, which it –
drops – again and again
lines of the evening – read me
by syllables
 
 
בְּסִפְרֵי כַּנְפֵי מַלְאָךְ
 
הַחִיּוּךְ שֶׁלְּךָ טָמוּן
בְּסִפְרֵי כַּנְפֵי מַלְאָךְ
הַצִּפּוֹרִים שֶׁל מִלּוֹתֶיךָ –
בּוֹנוֹת קֵן בַּיָּרֵחַ שֶׁלָּנוּ
אֲנִי מַעֲבִירָה אֵלֶיךָ אֶת הַכְּאֵב שֶׁל הָעֲשָׂבִים
שֶׁאֲנִי קוֹצֶרֶת עֲבוּרְךָ
בַּחֶרְמֵשׁ שֶׁל הַיָּרֵחַ.
אֲנִי מַעֲנִיקָה לְךָ אֶת הַצְּחוֹק שֶׁל הַגֶּשֶׁם
מִתַּחַת לַשֶּׁמֶשׁ הַלֵּילִית,
כָּךְ שֶׁאַתָּה יָכוֹל לָדַעַת עָלַי הַכֹּל.
כָּל מָה שֶׁאֲנִי טוֹמֶנֶת בַּמַּלְכֹּדֶת
שֶׁל הָאֶבֶן –
כִּי הָאֶבֶן מִתְפַּלֶּלֶת עֲבוּרִי
בַּפְּלָגִים שֶׁל עֲדִינוּתְךָ.
 
כָּל הַדְּרָכִים מוֹבִילוֹת לַחַלּוֹן
שֶׁל מַחְשְׁבוֹתֶיךָ
וְהַכּוֹכָבִים הֵחֵלּוּ
בְּמַסַּע הַצְּלָב בְּתוֹךְ לִבִּי.
הָאֲדָמָה דּוֹבֶרֶת אֵלַי
מִתּוֹךְ גַּלֶּיךָ הָעֲמֻקִּים.
הָאוֹקְיָאנוֹס מְדַבֵּר עַל –
שָׁמֶיךָ הָאֵינְסוֹפִיִּים,
שְׁנִיּוֹת לֹא-נִשְׁכָּחוֹת שֶׁלְּךָ,
הָעוֹלָם שֶׁהוּא עֵינֶיךָ טוֹבֵל בְּתוֹכִי –
עִם פִּרְחֵי בָּר
פַּרְפָּרִים וְנַחַל –
הַכְּפִילִים שֶׁלָּנוּ –
מַבִּיטִים בַּחֲשַׁאי זֶה בָּזֶה
סְנוּנִיּוֹת בּוֹנוֹת קֵן –
עֲבוּר חִיּוּכִי
קוֹרְעוֹת אֶת הַמַּסֵּכָה מֵעַל פְּנֵי הַיָּרֵחַ –
 
וְהִנֵּה פָּנָיו אֱנוֹשִׁיּוֹת
הָעוֹלָם הוּא זָנָב שֶׁל לְטָאָה –
נוֹשֵׁר מִמֶּנָּה – שׁוּב וָשׁוּב
שׁוּרוֹת שֶׁל עֶרֶב – שֶׁקּוֹרְאוֹת אוֹתִי
הֲבָרָה הֲבָרָה
 
 
в книгах ангельских крыльев
 
в книгах ангельских крыльев
прячется твоя улыбка
птицы твоих слов – вьют гнездо
для нашей Луны
я дарю тебе боль травы
что я косила для тебя
серпом месяца
я дарю тебе смех дождя под
солнцем ночным
чтоб ты знал обо мне
всё что я прячу в сердцевине
камня –
ведь камень молится обо мне
ручьями твоей нежности
 
все улицы ведут к окну
твоих мыслей
а звёзды начали
волнах глубинных
 
океаны говорят – о твоих
крестовый поход в моё сердце
земля мне говорит – о твоих
небесах безбрежных
секунды о тебе – не забывают
мир твоих глаз окунается в меня –
полевыми цветами
 
бабочка и ручей – наши двойники –
тайно переглядываются
ласточки вьют гнездо –
для моей улыбки
снимите маску с луны –
у неё человеческое лицо
мир – хвост ящерицы, что она –
сбрасывает – снова и снова
строки вечера – читают меня
по слогам
 
Татьяна Теребинова
 
 

Translated by Isaac COHEN