Poezi nga Seti Vladi

Poezi nga Seti Vladi   VITET Si perla në gjerdane vargjesh ikni njëri pas tjetrit ju , vite. Vite të trëndafilta adoleshence, vite auditoresh, vite flokëbardha si rrjedha krojesh. Me lule ju presim, me dhimbje ju përcjellim. Herë të ngishëm, … Continue reading

Në Preshevë, afër 6 vjet më parë: EMOCIONE TË BUKURA DHE MBRESA TË PAHARRUARA… / Nga: Prof. Murat Gecaj (x); publicist e studiues

Në Preshevë, afër 6 vjet më parë:

EMOCIONE TË BUKURA DHE MBRESA TË PAHARRUARA…

Nga: Prof. Murat Gecaj (x)

        publicist e studiues

 

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Pjesëtarë të Institutit të Integrimit të Kulturës Shqiptare, të kryesuar nga Dr.Ibrahim Gashi, bashkë me kolegë, mësues dhe drejtues të shkollave shqipe, në Preshevë (maj, 2011)…

1.

Ishte pasdite e majit 2011, kur ne po udhëtonim nga Shkupi dhe po i afroheshim kufirit me Republikën e Serbisë. Siç është bërë e natyrshme, kur hyjmë në një shtet të huaj, se si ndjen njeriu një farë boshlleku, që po shkon në një tokë të pashkelur e të panjohur…

Por, në rastin tonë, të një grupi prej 11 vetash të Institutit të Integrimit të Kulturës Shqiptare, me drejtor Rezart Gashin e kryetar të Komisionit Qendror Dr. Ibrahim Gashin, puna ndryshonte disi. Kjo sepse ne po u afroheshim tokave autoktone shqiptare të Luginës së Preshëvës (me  Bujanocin, Preshevën e Medvegjën), pra ku do t’i gjenim e do t’i takonim vëllezërit tanë shqiptarë, të një gjaku e të një gjuhe. Kështu, mikrobuzi ynë komod , me shofer Bledin, pas kalimit të pikës kufitare pa probleme, po udhëtonte nëpër tokat shqiptare. Ndërsa ne përpiqeshim të fiksonim në kujtesë emra fshatrash, që parakalonin para syve tanë.

Ja, më në fund, arritëm në qendrën e Preshëvës, aty ku dalluam ndërtesat, e Shtëpisë e Kulturës dhe të një shkolle 8-vjeçare dhe të një shkolle  të mesme…

Aty gjetëm mikrpitësit tanë buzagazë, të degës së IIKSH në atë rajon, Xhemaledin Salihu e Alixhemal Salihu, drejtorët e shkollave Abdurrahman Zylfiu, Hafize Shaqiri e Talat Arifi. Pasi pimë kafe e u çlodhëm, dolëm të shihnim qytetin. Menjëherë, na ranë në sy qetësia e pastërtia, por dhe mbishkrimet kudo në gjuhën shqipe: në hotele, në lokale, në shkolla e shtëpi kulture etj. Sigurisht, kjo gjë na kënaqi e na mbushi me krenari të natyrshme kombëtare, për njerëzit atdhetarë të Preshëvës me rrethina. Na treguan edhe se në shkolla, shumica e mësuesve, janë shqiptarë, mësohet me tekste shqipe dhe flitet  në gjuhën tona amtare etj.

Shkurt, na u duk se në Preshevë gjetëm një “Shqipëri të vogël”…

2.

Sigurisht, sidomos kur ndodhesh për herë të parë në një qytet  jo të madh, mendja të shkon te njerëzit, që ke njohur dikur ose që je lidhur me ta. Pikërisht kështu ndodhi edhe me mua. Pra, u kërkova mikpritësve, pasi ua tregova adresën e Ramadan Ramadanit (Rruga “15 Nëntori”, Nr.53), që të më shoqësonte dikush, deri atje. Ata u treguan mjaft të gatshëm dhe me mua erdhi një shoqërues, nga grupi i kolegëve të Preshëvës e, për fat,  benesa në katin e pare, të mikut tim, nuk ishte larg.

Kur arritëm, ne dolëm prapa saj dhe vumë re se brenda kishte dritë, pra dikush ishte brenda. Trokitëm në derë dhe menjëherë andej doli një grua, me buzëqeshje mirëdashëse. Shoqëruesi im i tha se unë isha nga Tirana dhe se doja t’i takoja djalin dhe burrin e saj. Sakaq, asaj i vezulluan sytë dhe tërë fytyra i shkëlqeu, duke thënë: “Ju, jeni Murati nga Tirana, ku ka qendruar Dritoni?” Natyrshëm, të dy përjetuam çaste emocionuese. “Tani po ua thërras me telefon, Ramadanin e Dritonin…”-foli si me vete ajo dhe na ftoi të futeshim brenda. Por ne e falënderuam për mikritjen dhe i thamë se koha nuk na premtonte.

Kur kaluan vetëm pak minuta, para nesh u duk Ramadani, një burrë pak zeshkan, me sy të ndritshëm dhe që i qeshte jo vetëm fytyra, por tërë qenja e tij. Menjëherë, aty mërriti edhe i biri, Dritoni, gjithashtu shumë miqësor dhe me shprehjen e fytyrës së gëzuar. Si t’i kishtë dëgjuar fjalët e të jatit, edhe ai mu drejtua: “Sa u gëzova, që po të takoj këtu në Preshevë, xhaxhi Murat…Ka kaluar ca kohë, por nuk ju kam harruar: ty, teta Katerinën as Deivisin e vogël…”. Ndërsa unë i thashë se ky, pra nipi im,  tashmë është rritur dhe është bërë “burrë” e vazhdon klasën e 11-të të Gjimnazit “Ismail Qemali”,n ë Tiranë. Meqenëse ne na prisnin kolegët e grupit tone, për të marrë pjesë në një veprimtari, u ndamë me aq, për t’u takuar në mbrëmje dhe për t’u çmallur me njëri-tjetrin.

3.

Kur erdhi ora, që ne kishim lenë, u takova me Ramadanin e Dritonin, i shoqëruar nga bashkakrahinasi im i pandarë, nga Zogajt e Malësisë së Gjakovës (Tropoja), arsimtari e publicisti Ibrahim Hajdarmataj. Një një lokal të këndshëm, pimë freskuese e çdo gjë, që dëshiruam ne, miqtë nga Tirana. Në bisedën tonë zunë vend, sidomos, koha kur Dritoni ishte student në Fakultetin e Mjekësisë së Universitetit të Tiranës dhe ai banoi në shtëpinë tonë. Bile, me shqetësimin e prindit, në atë kohë, kishte ardhur për ta takuar te ne, nga Presheva dhe i jati, Ramadani. Ndërsa e jëma, Hava fliste shpesh në telefon me Dritonin dhe përtej receptorit dëgjohej zëri i saj i mallëngjuar. Prandaj ajo edhe tani e shprehu mirënjohjen e saj, duke thënë: “Nuk do ta harroj kujdesin tuaj prindëror për Dritonin. Veçanërisht, e falënderoj nga zemra teta Katerinën!”

Me pjesëtarë të një familjeje mike, në Preshevë…Nga e majta: Ramadan Ramadani, e shoqja Hava dhe djemtë, Burimi e Dritoni (unë, në mes)…

Në këtë bisedë tonë të ngrohtë, mësova se Dritoni, pasi e kishte mbaruar Fakultetin e Mjeksisë në Tiranë, kishte pritur 2-3 vjet, sa t’i bëhej konvertimi i diplomës në Beograd. Ndërsa tani vazhdonte të priste që, në Komunë, t’i siguronin një vend pune, në profesionion e tij. Gjithnjë me kujdesin tonë prindëror, gjeta mundësinë dhe e “shtyva” sadopak këtë çështje drejt zgjidhjes, sidomos më bisedën e bërë me përgjegjësin e kabinetit të Komunës, Fatlum Mustafa. Sigurisht, edhe tani gjej rastin ta falënderoj atë, për gatishmërinë e treguar që Dritoni, së shpejti, të sistemohet në punë, në shërbim të shëndetit të bashkëqytetarëve të tij shqiptarë.

Koha e qendrimit tonë në Preshevë mbaroi shpejt dhe duhej ta mbaja premtimin, që mos të largohesha që andej, pa u takuar përsëri, me pjesëtarët e familjes së mirë Ramadani. Prandaj miku im vendës, poeti Bilall Maliqi, më shoqëroi për atje. Në dyqanin e veshjeve, që e kishin pranë banesës së tyre, u mblodhën menjehërë të katër: Ramadani e Hava, Dritoni e vëllai më i madh, Burimi. Shkëmbyem bisedat e rastit, ashtu më këmbë dhe unë i ftova ata, që të vinin për pushime në plazhin e Golemit, ku kemi dy hyrje, në pronësi të djemëve tanë, të cilët jetojnë në Itali. Ndërsa Hava kishte pëgatitur një pako me dhurata  për ne. “Keni diçka brenda për teta Katerinën dhe i bëni shumë të fala nga ne, por dhe Deivisit”, u shpreh ajo, jo pa mallëngjim.

Me ndjenja të pastra miqësore e dashamirëse, duke marrë me vete kënaqësi dhe emocione të bukura, u ndava nga familja Ramadani e Preshëvës, me dëshirën e shpresën, se do të komunikojmë e të shihemi së shpejti. Dhe vërtet, sapo u ktheva në Tiranë, u lidhëm përmes Internetit me Dritonin e Burimin, ku vazhdojmë të informohemi imtësisht për jetën e njëri-tjetrit.

…Kështu, pra, siç e dëshmova dhe më lart, vizitat tona të grupit të Institutit të Integrimit të Kulturës Shqiptare, si në Shkup, Preshëvë e Prishtinë, kishin jo vetëm synimin tonë kryesor: bashkëpunimin dhe veprimtaritë me vendësit, në zbatim të projektit për përafrimin dhe deri në njësim të teksteve shkollore, në të gjitha trojet amtare e në diasporë, por dhe anën tjetër të “medaljes”, kjo disi “e padukshme”, atë shpirtërore. Prandaj, përsëri e nënvizoj se, gjatë atyre katër ditëve të fundmajit 2011, ne morëm me vete dhe u “ngarkuam” me plot mbresa të bukura, të pashlyera e të paharrueshme.

Tiranë, 6 qershor 2011 (Nga libri, me autor Murat Gecaj, “Rrahin zemrat arbërore”,Tiranë, 2011, faqe 49-53)

………………………

(x) Sekretar i Përgjithshëm i Shoqatës së Arsimtarëve të Shqipërisë dhe përgjegjës seksioni, në Institutin e Integrimit të Kulturës Shqiptare, me qendër në Tiranë.

                                             x   x   x

O, SA MIRË, TË JESH NË PRESHEVË!
(Miqëve të mi preshevarë…)
Nga: Namik Selmani

1.
Unë isha në Preshevë
Me duar të dridhura mblodha lule trëndafili ndër pragje.
U përqafa me vëllezër
Si të takoja dy male, dy botë, dy ëndrra.
Ma vranë timpanin e veshit
Piskama sulltanësh  të ardhur nga shtigjet e largët.
Në Sofrën e Fjalës
Më erdhën si mikesha të reja  brenga, krenaria dhe kënga
2.
Unë isha në Preshevë …
Dhe  preka mendueshëm lavdinë e lirisë në buste, lapidarë,
Një degë ulliri Çamërie
ua dhashë  fëmijëve, nënave  dhe bacalokëve tek dora.
Hej sa, çudi!
S’më ngeci aspak fjala e malluar në fytin e care.
E pëllëmba  e rrudhosur
m’u bë lulishtore ku rreshtoja nëpër klasa abetaret e reja më shkronja.
3.
Veç të ishit me mua
E zemra do t’iu bëhej dhe juve bash si një gacë e ndezur zjarri.
E një kordele Vardari
Me ca valë Moravice për të gjitha vajzat do të merrnit.
Atje në Luginën  e Luleve
Danubi mund ta prekja vetem me një aravan kali.
E detin emërzi
Mund ta përkdhelja si një  lodër gjersa  të vinte terri.
4.
Unë isha aty
E nuk isha lypës që kërkon duarzgjatur kafshatën.
Hisen e diellit
E kisha mes vëllezërish  në sy, në këmbë, në fletë.
E shpellat
Më zgjonin këngën e re që dëbon theqafshëm  Mandatën
I ulur këmbëkryq
Ndaja gëzimin e hapit kur  mulliri  blojën e pret.
5.
E nuk isha druvari
Me sëpatën e  mprehtë që ahun dhe lisin me eho në tokë rrëzon.
Kisha sjellë
Një farë të e borziloku të mbjellë në një vazo zemre.
Aty e gjeta damarin e burimit
Se buza më ishte tharë nga dimrat e gjatë me llohë.
E currilët e kaltër
I mblodha  për t’i dërguar në oda, ndë  male dhe dete.
6.
Tamtame daullesh
Më sillnin gjëmime lufte që vinin nga shtigjet, nga malet
Në prehër Karadaku
Doja të ndalja Anijen e Fjalës në atë agim bjeshkator maji
Diku, në shkëmbinj
Si vëllam i ri, Zanat nuk më shituan as edhe një tingull fjale
E fjalëshqipen
E pashë në çdo buzë, në çdo konak  si duar flamurtari.
7.
Unë isha në Preshevë
E të gjitha udhëkryqet me semaforë zemrash i kalova.
E pikëlat e djersës
Me pikëlat e gjakut i brazdova në udhët hyjnore
Vogëlush u bëra
Kur më mjaltosnin me uratat e hareshme motra e Lokja
E Presheva
Më përkundëte si një foshnjë me këngën arbërore
8.
Aty numërova ngatërrueshëm
këngët e kurbetit, këngëdasmat e këngët  e vajit.
Povajator
për besë, nuk u bëra para Arkëmortit që trupin zezon.
Aty, në Preshevë,
Me stërgjyshin lahutar e nisa një këngë majekrahu
E gurin e fundit
Për oxhakun e kullës së re mes Lugine e shtrëngova fort.
9.
Aty,
Vura në kokën e thinjur një kapuç të shpuar luftëtari.
E nuk munda dot
Që t’ua numuroj një nga një plagët e kuqëluara me cifla predhe.
Në rrathët e djepit
Rizgjova përkëkdheljen që të jep një ninullë zëbehari.
E asnjë zog qiellor
Nuk e pashë ndër kafazë të hekurt, mes Presheve.
10..
Unë  isha në Preshevë…

 

(Krijuar dhe recituar nga autori, Namik Selmani, në Preshevë , më 27 maj 2011 dhe botuar në librin “Rrahin zemrat arbërore”, faqe 118-121)

Në “Ditën e Mësuesit”: FESTË E BUKUR, ME KËNGË E VALLE, NË SHKOLLËN 9-VJEÇARE “SHERIF DERVISHI” TË KRUJËS… / Nga: Prof.Murat Gecaj; publicist e studiues

 

Në “Ditën e Mësuesit”:

FESTË E BUKUR, ME KËNGË E VALLE, NË SHKOLLËN 9-VJEÇARE “SHERIF DERVISHI” TË KRUJËS…

Nga: Prof.Murat Gecaj

         publicist e studiues

 

Nga e majta:V.Kona,Z.Dervishi e M.Gecaj (Budull-Krujë,7 Mars 2017)

1.

Paraditën e 7 Marsit  2017, gjatë udhës për në shkollën 9-vjeçare “Sherif Dervishi”, në Budull të rrethit Krujë, unë e miku im Viron Kona, ishim në shoqërinë e tre vetave, që lidhen shumë ngusht, me historikun dhe jetën e saj. I pari, ishte prof. Zyhdi Dervishi, pedagog në Universitetin e Tiranës dhe biri i mësuesit veteran, emrin e  nderuar të  të cilit mbasn kjo vatër diturie, kulture e përparimi. Dy të tjetët, ishin Kristavgji Noti e Sali Hamzaj, që kishin shërbyer disa vite, mësues e dejtues në atë shkollë. Kënaqësi për ne ishte, kur në një ndalesë të shkurtër, pimë kafe bashkë me drejtorin e shkollës 9-vjeçare “Rexhë Deliu” të asaj zone, Shyqyri Jangozi. Edhe aty, gjetëm rastin që të sillnim në kujtesë kohën e punës sonë, në Ministrinë e Arsimit dhe Shkencës.

Në katin e parë të shkollës “Sh.Dervishi” na pritën me ngrohtësi: drejtoresha, Fatmira Sinani, mësues të sotëm dhe mësues  veteranë, të cilët  kishin shërbyer aty dhe kishin ardhur për të marrë pjesë në festën e bukur të 7 Marsit, që përkon me 65-vjetorin e hapjes së këtij institucioni arsimor. Pastaj, për në saallën e shfaqjeve na shoqëroi mësuesja e ciklit të ulët, Albana Sukthi-Sina dhe, më tej, Valbona Muça-Sinani.Aty nuk vonoi dhe nisi festa, në praninë e shumë mësuesve, nxënësve e prindërve. Ndërsa, ne të ftuarit nga kryeqyteti e ndjenim vetën “si në shtëpinë tone”, veçanërisht Vironi. Sepse ky kishte qenë dhe më parë aty dhe, në një rast, duke shoqëruar katër shkrimtarë nga Suedia mike: Sokol Demakun e Hamit Gurgurin dhe Briitta Stenbrg e Anna Mattsson. Prandaj kishte sjellë me vete kopje të librit të ri, me autorë S.Demakun e vetë atë, “Poleni Viking-Impresione”. Ishin dhuratë për bibliotekën e shkollës, sepse aty flitet me dashuri edhe për vizitën e takimet, që kishin bërë në kolektivin mësues-nxënës të saj.

Festa u shoqërua edhe me valle të bukura popullore, nga nxënësit e shkollës…

2.

Veprimtarinë festive e çeli nxënësi i shkathët Eledio Sinani. Ai i përshëndeti e i falënderoi të gjithë të ftuarit pjesëmarrës dhe mësuesit e nxënësit e sotëm, bashkë me prindërit e tyre. Pastaj, ish-nxënësi dhe mësuesi veteran i kësaj shkolle, Ali Denjeli foli shkurtimisht për udhën e bukur dhe të mbushur me arritje, të kolektivave të mësuesve e nxënësve, të mëparshëm dhe këtij të sotmit. Ai përmendi, me nderim të veçantë, mësuesin e parë, që përhapi dritë e dituri në atë zonë  të Prezës, të paharruarin Sherif Dervishi dhe bashkëpunëtorin e tij, një vit më vonë, Haxhi Imami.. Gjithashtu, tregoi me emër, rreth 90 mësues dhe 15 drejtues  të përkushtuar, që nga drejtori i parë,  Xhemali Bakalli, të cilët nuk kursyen energjitë e tyre mendore as fizikë, për të bërë që bijtë e bijat e asaj zone të edukoheshin e të merrnin edukatë, dituri e kulturë, duke u bërë pastaj sa  më të aftë, në fusha të ndryshme të jetës. Që nga dita e hapjes dhe deri më sot, nga dyert  e kësaj shkolle kanë kaluar 2.550 nxënës, nga të cilët 150 I kanë përfunduar studimet e larta, në profesione të ndryshme.

Pjesë e rëndësishme e kësaj veprimtarie, mbresëlënëse e të paharruar, ishin edhe përshëndetjet: nga drejtoresha e shkollës, Fatmira Sinani, nga shkrimtari e publicisti Viron Kona e prof.Zyhdi Dervishi. Gjithashtu, pasi dhurova kopjet e tre librave të mi, (njëri nga ata kushtuar prof.Bedri Dedjes-Akademik),për bibliotekën e shollës 9-vjeçare“Sh.Dervishi”, me detyrën e sekretarit të përgjithshëm, u solla mësuesve e nxënësve dhe prindërve urimet më të mira të kryesisë së Shoqatës së Arsimtarëve të Shqipërisë.

Emocione të veçanta përjetuan, jo vetëm disa mësues të pranishëm, që kishin shërbyer mësues ose drejtues në këtë shkollë, por gjithë ne të tjerët, kur drejtroresha F.Sinani u dorëzoi atyre “Mirënjohje”, me përkushtimin e duhur. Secili nga ata, në fjalën që mori, shprehu kënaqësinë e vetë, për këtë vlerësim të merituar, që u bëhet nga drejtoria e shkollës. Ja, emrat e tyre: Xhemali Bakalli, Sali Hamzaj, Kristavgji Noti, Kiço Qendro, Zeqine Daci, Vlash Doda, Gegë Shota,Gjergj Vila, Simon Bushi, Beqir Daci, Ali Muka, Ali Denjeli, Viola Mazi,Margarita Gjoka,Aida Paparisto,Merita Meka,Thëllëza Kulli,Vesel Gjoni, Mustafa Mullaj,Shaban Gërdeci,Hamdi Mullaj, Qazim Seferi e Lekë Tahiri! Respekt e mirënjohje, për punën e palodhur të këtyre mësuesve dhe gjithë të tjerëve, që shërbyen në shkollën e fshatit Budull, në rrethin e Krujës!

3.

Pastaj, salla shpërtheu në duartrokitje, kur një nxënëse, me rrobat karakteristike të krahinës, kërceu hijshëm vallen e Malësisë së Gjakovës (Tropojë). Ajo  u pasua nga shumë djem e vajza, të cilët interpretuar disa valle të tjera, me veshje shumëngjyrëshe popullore. Po kështu, ata kënduan dhe recituan bukur: për Shqipërinë tonë, për gjuhën amtare e mësuesit dhe nënat e dashura, për mësuesin e parë Sherif Dervishi etj. Meritojnë përgëzime për këtë koncert mësuesja Lirie  Alushi, me të cilën bashkëpunuan dhe disa kolege të saj.

…U larguam nga shkolla 9-vjeçare “Sherif Dervishi” e Krujës dhe u ndamë përzemërisht, me drejtuesit e mësuesit, nxënësit e prindërit mikpritës, të “ngarkuar” me emocione dhe përshtypje të bukura, duke i përgëzuar dhe falënderuar ata. Sepse, të gjithë së bashku, përjetuam një gëzim tjetër, atë të  festës sonë të përvishme-“Dita e Arsimit Kombëtar Shqiptar”.

Tiranë, 7 Mars 2017

Shqipëria, nga një art zyrtar tek tjetri ( Në Marsejë të Francës, një ekspozitë dëfton tranzicionin nga realizmi socialist tek gjenerata aktuale e Kryeministrit, plasticienit, Edi Rama. Një reportazh nga gazeta Le Monde ) / Nga: Emmanuelle Lequeux

Shqipëria, nga një art zyrtar tek tjetri

Në Marsejë të Francës, një ekspozitë dëfton tranzicionin nga realizmi socialist tek gjenerata aktuale e Kryeministrit, plasticienit, Edi Rama. Një reportazh nga gazeta Le Monde.

Nga:  Emmanuelle Lequeux

Njëzet e pesë vjet pas rrëzimit të diktaturës komuniste, rrugët e Tiranës janë ende të trishtuara. Dhe pastaj, papritmas, në kthesë të një lagje në periferi, përmbytur nga automjetet me naftë, shpërthejnë ngjyrat. Variacione të ylberit, gjeometri iluzioniste, parullat enigmatike… Këto fasada të ngyrosura e kryejnë gëzueshëm rolin e tyre mbi kryeqytetin shqiptar.

Vepra të ndonjë artisti të rrugës, prej vendit? Aspak: Olafur Eliasson, Dominique Gonzales-Foerster ose Rirkrit Tiravanija, plasticienët më të famshëm, kanë lënë takim për të bërë të ngjallen këto “mure të pjekur”.

Takime të çuditshme të përmasave të tilla? Ata i janë përgjigjur ftesës së ish-kryebashkiakut, Edi Rama, 52 vjeç. Plasticien- po, plasticien! – Ndër më të frymëzuarit e gjeneratës së tij, ai është, gjithashtu, që nga viti 2013, Kryeministër i vendit të tij prej 3 milion banorësh, ngjeshur midis Greqisë dhe Malit të Zi.

Por, të besosh prej gjithë kësaj se ai e ka bërë Shqipërinë një parajsë për artistët … brezi i ri nuk e gëlltit dot këtë. Të ftuar nga MuCEM i Marseille-ës për një ekspozitë – të përbashkët (hapur deri më 2 janar 2017-, ky brez vendos një sy ngjashëm kritik mbi kohën e vet të tanishme, paksa të magjepsur, njëlloj si me atë ndaj kohës së diktaturës shumë të egër të Enver Hoxhës.

Një gjysmë shekulli, apo përafërsisht aq, përgjatë të cilit çdo artist (sikur secili qytetar), i cili guxonte të ngrejë prej vetullës një fije skepticizëm, ka përfunduar në katakombet e regjimit.

Të vendosur në rrugën solemne qendrore, të rrahur dikur nga këmbët e paradave ushtarake, sot nga kuriozët e shfrenuar, Galeria Kombëtare e Arteve ta risjell atë epokë të quajtur me mirëdashje “Drita e partisë”. E vetja dogmë prej të cilës më pas do të mund të shërbeheshin piktorët dhe skulptorët: realizmi socialist.

Proletarët e madhërishëm të gjendur në nxehtësinë e veprimit të tyre dhe të çelikut, punonjësit të lumtur me ngritjen e një dige hidrocentrali, shikimi drejt së ardhmes, siluetë e mrekulluar nga poshtë-lart … E pamundur, për drejtorin e muzeut, Artan Shabani, të braktisë këto telajo të shpërpjesëtuara në pluhurin e magazinave. «Ne nuk duhet të fshehim historinë tonë», argumenton ai. «Na duhet ta përvetësojmë, kjo është thelbësore për të ndërtuar të ardhmen».

Show politik

Kjo imagjinatë kolektive ende i tmerron artistët e rinj të lindur me demokracinë. Po kështu, edhe atë të piktorit Enkelejd Zonja, i cili kristalizon në punishten e tij të vogël, kujtimet e tij të fëmijërisë kur militonte tek pionierët, vetëm pak para rrëzimit të regjimit. Në telajot e tij me ngjyra gjaku, të vegjël të indoktrinuar, me shall të kuq në qafë, duket sikurse janë të sakrifikuar për kombin.

«Këto imazhe janë për mua diçka në mes të ankthit dhe halucinacioneve, unë nuk i kontrolloj ato, por puna ime është që të pyes veten se çfarë mund të jetë e ardhmja e tyre», përmbledh ai mendimin e tij.

Kjo punë mendore, muzeumet, qendrat e artit apo galeritë e Shqipërisë janë shumë të rralla për ta inkurajuar me të vërtetë.

«Ministria e Kulturës dhe Bashkia janë të interesuar në ngjarjet e mëdha, dhe jo për krijimin e një ekosistemi artistik», psherëtin Valentina Koça, e cila hoqi dorë nga piktura për të mbrojtur figurantët e saj në galerinë e quajtur Zeta.

Fshehur në një kat të një qendre tregtare, ajo është që prej dhjetë vitesh një nga pikat e vetme të tubimit të skenës së re. «Ne gjithmonë besojmë se kjo do të përmirësohet, por gjithçka ndodh kaq ngadalë … »

Sa për koleksionistët, shumë të paktë në numër, ata kryesisht mbesin nën magjinë e realizmit me salcë sovjetike. Atëherë, pse të qëndrojmë?

«Ne nuk duam që të shkojmë për t’u larguar, por të ndërtojmë dhe të qëndrojmë të lidhur me vendin tonë, thotë galeristja. Këtu, të paktën, ne kemi lirinë për të bërë atë që duam, dhe ky qytet është shumë frymëzues, ai ndryshon gjatë gjithë kohës. »

Shembuj të këtyre ndryshimeve të fundit- qendra kureshtare e artit e quajtur COD, të cilën Edi Rama e instaloi në vitin 2015 në katin përdhes të zyrës së tij në kryeministri. Hyrja është shënuar nga një tendë ndriçuese prej Philippe Parreno, një tjetër yll ndërkombëtar.

Por «Edi Rama bën kryesisht- mbi të gjitha show politik, ai nuk ka asnjë strategji të vërtetë për të ardhmen, dhe asnjë institucion nuk i mbledh artistët sot», u ankua plasticienja Matilda Odobashi : «Kjo është arsyeja pse shumë prej nesh refuzojnë të ekspozojnë në COD, prej frikës së të qenit të etiketuar si “artist zyrtar”».

COD, Philippe Parreno

« Asgjë të mos presim nga Shteti »

Kolegu i saj, Alban Lamaj, parapëlqente të shmangte këtë problem të ndërgjegjes: ai në vjeshtë ka ekspozuar atje punët e tij. «Sigurisht, vendi i ekspozimit është problematik, qytetarët shpesh vijnë të protestojnë në shesh, pranon ai. Por unë përpiqem që të përfitoj nga ftesa për të hyrë në problemet shoqërore në këtë vend. » Gurët e hedhur nga protestuesit jashtë, ai pra i ka vënë nën xham- në vitrinë, në brendësi. Por çfarë peshe kanë ato?

«Është pozitive të kemi një kryeministër me ndjeshmëri të tillë, por duhet të fillojmë nga fillimi, jo nga emrat e mëdhenj”, thotë Adrian Paci, njëri nga veteranët e kësaj skene, videot e të cilit ekspozohen prej Bienales në Bienale. Ai e bëri shtëpinë e tij në Shkodër Shtëpi të Artit, një rezidencë e artistëve në brigjet e butë të një liqeni, në veri të vendit. «Brezi im ka qenë sfida. Ne nuk kemi asgjë? Atëherë ta bëjmë! » thotë ky i biri i piktorit, i cili e gjeti rrugën e tij duke lexuar në mënyrë të fshehtë Shpirtërorja në Art, të Kandinskit, në fund të viteve tetëdhjetë. «Ne nuk duhet të presim asgjë nga Shteti! Në Shtëpinë tonë të Artit, studentët mund të takojnë formate të ndryshme, dhe të rritemi së bashku. Kjo është një gjenerator i energjisë». Dhe prej energjisë, skena shqiptare ka mjaft për të rishitur.

Le Monde, 28.12.2016