Shqipëria: i vetmi vend europian pa antisemitizëm – Tomasz Kamusella / Përktheu Bardhyl Selimi

Shqipëria: i vetmi vend europian pa antisemitizëm – Tomasz Kamusella

Abstrakt

Në vitin 2015, një artikull yni shënoi një grafit të Yllit të Davidit në ballkonin e një apartamenti në Pazarin e Ri, Tiranë. Nga përvoja vetiake për antisemitizmin në Europë, Tomasz Kamusella e interpretoi këtë grafit si shenjë e antisemitizmit. Por Adam Erlich një ish mërgimtar amerikan, i vendosur në Shqipëri si lektor universitar, sqaroi se bëhet fjalë për një pronar hebre i cili me gëzim i njofton të tjerët se është krenar për të qënit e tij hebre

Në fakt kjo ka qenë shtëpia ku banonte së fundmi përkthyesi i njohur i gjermanishtes, hebreu Robert Schwartz, tani i ndjerë.

Ky artikull synon të pasqyrojë një traditë të hershme të tolerancës etno-fetare në Shqipëri përkundër asaj që ka ndodhur kudo në Europë, madje edhe me Holokaustin.

Fjalë kyçe:

Shqipëria, antisemitizmi, Filosemitizmi europian, Ylli i Davidit, toleranca

Autori: Tomasz Kamusella, tdk2@st-andrews.ac.uk [1]

Befasi në Tiranë

Në fund të 2015, me ftesë të një esperantisti të njohur shqiptar, Bardhyl Selimit,[2]. unë erdha në këtë vend. Nuk e dija se çfarë më priste. Përfytyrimi i përhapur për Shqipërinë si një autarki komuniste e trilluar, ende qendronte në kokën time, pavarësisht se sistemi totalitar ishte çmontuar tashmë njëzet e pesë vite më parë. Bardhyli më shëtiti në kryeqytetin Tiranë dhe me durim më shpjegoi momentet e ndërlikuara të historisë së re të Shqipërisë, të përjetuar nga ai vetë, nga familja dhe miqtë e tij.

Nga ana ime, unë mbajta ligjërata në disa universitete në Tiranë dhe në Kosovën fqinje, nga e ka prejardhjen vetë Bardhyli. Pas një diskutimi në Universitetin e Nju Jorkut në Tiranë, Adam Erlich u afrua te unë.[3] Vite më pare, ne ishim takuar shkurt në Poloni dhe mbajtëm korrespondencë për ca kohë, sepse ai po bënte kërkime për disertacionin e doktoraturës  për rajonin e Europës Qendrore të Silezisë së Epërme. Qëlloi që kjo të ishte edhe një fushë kërkimi e imja, prandaj patëm shkëmbyer mendime për të.

Tomasz, Enida dhe Adam ne Oda

(Fotografia: Tomasz Kamusella)

Sa takim i këndëshëm qe ai! Adami dhe bashkëshortja shqiptare Enida, më njohën me Tiranën paskomuniste, të krijuar me rënien e komunizmit nga mërgimtarët perëndimorë dhe profesionistët e rinj vendas. Falë Natës së muzeumeve, ne shijuam pikat kryesore dhe vendet e ngjarjeve kulturore deri natën vonë. Pastaj erdhi kulmi me kuzhinën tradicionale për darkë në restorantin e njohur ODA. Ky restorant ndodhet në atë që quhet Tirana e Vjetër ose tani Pazari i Ri, më së shumti i dëmtuar nga “tërmeti” i 1967[4], në vazhdën e fushatës politike të ndarjes me të kaluarën e prapambetur, përfshi edhe trashëgiminë kulturore. Atë vit vërtet ra tërmet i fortë në zonën e Dibrës. Disa thonë se tërmeti ishte një ndëshkim për heqjen zyrtarisht nga shteti të institucioneve fetare, në fillim të atij viti. Si rezultat, Shqipëria komuniste u bë vendi i parë në botë dhe i vetëm ateist.

Duke shëtitur nëpër qytetin e vjetër për te ODA[5] , pranë Pazarit të Ri (që së shpejti do rikonstruktohej), pashë një ndërtesë trekatëshe që ishte ngjyer jo mirë nga jashtë. Muri i ballkonit të një apartamenti të saj në katin e dytë ishte dubluar jo mjeshtërisht me një Yll të stërmadh të Bardhë të Davidit. Në disa vende boja ishte lëpirë poshtë duke dhënë formën e një kobureje dhe si rrënjët e një peme. Unë ia tregova këtë yll Adamit dhe isha i tmerruar nga kjo shprehje e dukshme inati antisemitist, sipas meje. Miku im më qetësoi me një prekje të lehtë në sup. Jo, nuk është ajo që po mendon tani, më tha ai. Nuk dija si t’i shpjegoja fjalët e Adamit, deri sa e kuptova që ai kish vetë prejardhje hebreje . Ai vijoi duke thënë se bëhet fjalë për familjen e Shvarcëve. Ata janë thjesht krenarë se janë hebre. Në këtë mënyrë ata u njoftojnë të qënit hebre miqve dhe kalimtarëve.

Ballkoni në ditët e sotme (2020) është i vendosur mbi një rresht dyqanesh të katit të parë, në Pazarin e Ri të përtrirë, ndërmjet rrugëve Shenasi Dishnica dhe Shemsi Haka (Fotografia: Adam Ehrlich)

Ky ishte një lajm për mua, unë doja ta kisha bërë një foto të këtij grafiti atëhere. Rëndësia e saj m’u paraqit vetëm pesë vjet më vonë. Kudo tjetër në Europë, bërja e njohur e pranisë së një hebreu në këtë mënyrë do ishte e pamendueshme. Madje edhe në vende të tilla tolerante si Britania, Franca ose Hollanda ku lulëzojnë bashkësitë hebreje pas Holokaustit, dhe ku hebrejtë kanë ende një profil të ulët dhe pëlqejnë të kufizohen në vetvete. Është vendosur mirë një masë paraprake dhe taktikë mbijetese. Ata kanë mësuar tashmë që 70 vjet pas Holokaustit mund të jetë ende e rrezikshme për t’i zbuluar të qënit hebre haptazi çdo njeriu tjetër, përveç

atyre të bashkësisë së vet. Veshja e rrobes karakteristike jashtë sinagogës ose lagjes së hebrejve shmanget nga frika e ndonjë sulmi antisemit[6]. Dhe, në se shfaqet i pikturuar Ylli i Davidit në një ballkon, kjo mund të nxisë antisemitët të kërkojnë personat që banojnë aty si “hebrej të padëshiruar”, kështu duke u bërë ata objekt i ndonjë sulmi të dhunshëm.

Tomasz, Adami dhe Bardhyli në restorantit e peshkut Kripë dhe Piper, Tiranë 2015 (Photo: Bardhyl Selimi)

Por ja, doli se Shqipëria është ndryshe nga pjesa tjetër e Europës. Që këtu, bezdisja që ndjeva në fillim mu kthye në të mirë. Mu hapën sytë dhe kuptova sa pak dija për këtë vend dhe banorët e tij.

Rritja e antisemitizmit në Europë

Historia e Europës, që nga periudha e Mesjetës deri dot, ka qenë shënuar nga një antisemitizëm i theksuar. Kristianizimi i kontinentit shpërndau urrejtje për hebrejtë, të cilët kqyreshin në mënyrë stereotipe si “vrasësit e Jezusit” [7][8]. Vdekja e Zezë në mes të shekullit 14 vrau miliona në Europën mbarë, në Afrikën e Veriut dhe në Azi. Kjo pandemi u përhap më shumë në Europën Perëndimore, falë dëndësisë së lartë të popullsisë atje, që ishte mizëri në shumë qytete dhe qyteza. Në këtë epokë fetare, pandemia interpretohej si një ndëshkim i Zotit për mëkatet e njerëzve. Sundimtarët dhe klerikët shpesh i kallëzonin hebrejtë për këtë murtajë[9]. Si rrjedhojë, bashkësitë hebreje të zonës iu nënshtruan pogromeve, grabitjeve dhe dëbimeve nga Europa perëndimore. Mbijetesa e rafinuar e tyre në Vëenedik u bë e mundur vetëm në një lagje ku ata ndërtuan mure mbrojtës në vitin 1516[10].Në këtë mënyrë lindi institucioni i gettos[11].

Hebrejtë e dëbuar nga Perëndimi i kontinentit gjetën strehë në Iberinë e atëhershme ende islame dhe në Europën Qendrore. Ky rajon i fundit shumëetnik dhe shumëfetar i monarkive të Hungarisë dhe Polonisë-Lituanisë, i shpëtoi pandemisë pa dëme, falë dëndësisë më të ulët të popullsisë dhe mungesës së qytezave dhe qyteteve[12]. Ripushtimi i krishterë i Iberisë përfundoi në vitin 1492. Pa dallim, u dëbuan myslimanët dhe hebrejtë ose ata duhet të ktheheshin në të krishterë me detyrim[13]. Fuqitë e krishtera të Spanjës dhe Portugalisë, megjithatë kurrë nuk e besuan këtë “konvertim”. Prandaj të ashtuquajturit  “të krishterë të rinj” u dëbuan gjithashtu në shekullin 17. Kjo i përsëriti valët e të ikurve hebrej dhe myslimanë që gjetën strehë në Marok dhe nëpër Perandorinë Otomane. Në atë kohë, kjo e fundit shtrihej nga Algjeria e sotme deri në Irakun e sotëm. [14]

Revolucioni francez dhe luftërat napoleonike që pasuan atë, lajmëruan periudhën e re në historinë e Europës. Përveç shkatërrimit dhe vdekjes, këto ngjarje përhapën idealet e barazisë, lirisë dhe solidaritetit nëpër kontinent. Qytetaria e barabartë me të njëja të drejta dhe përgjegjësi u shtri gjithashtu për hebrejtë. Dallimet në pronë u hoqën dhe ndarja e shtetit dhe e kishës e bëri fenë një çështje private për qytetarin. Emancipimi u përhap nga Franca në Britani, Gjermani dhe Austri. Si rezultat, bashkësitë hebreje u rivendosën në Europën perëndimore, ku mundësitë ekonomike dhe arsimore ishin me tepri, ndryshe nga kudo qoftë tjetër vend në kontinent. [15] Ndërkohë, Perandoria Ortodokse Ruse pat fituar një numër të madh tokash në Europë në kurriz të Poloni-Lituanisë, Suedisë dhe Perandorisë Otomane. Shumica e hebrejve jetonte në këto zonë. Me qëllim që mos t’i lërë hebrejtë “ta ndotin” Rusinë e shenjtë, në këto vende të reja të aneksuara, Shën Petersburgu caktoi një zonë vendosjeje. Hebrejtë ishin të lejuar të vendoseshin vetëm në këtë zonë dhe nuk lejoheshin të lëviznin kudoqoftë tjetër në Perandorinë Ruse.[16]

Ndërsa banorët e krishterë dhe myslimanë të seksionit europian të Rusisë u njohën ligjërisht si “subjekte” (qytetarë). Hebrejtë shikoheshin si “alienë” mezi të tolerueshëm. Termi perandorak ligjor për ata, ishte innorodtsy, fjalë për fjalë do të thotë “ i lindur kudoqoftë tjetër (por jo në Rusi). Pra bashkësitë hebreje të Zonës jetuan në vijimësi dhe në paqë në këto vende për qindra vjet, të paktën nga shekulli 12 deri 14. Nuk është e befasishme që kryengritjet sociale-ekonomike dhe politike që mbërthyen Perandorinë Ruse iu veshën, pa dallim, hebrejve, gjë që shpuri në pogrome të panumurta nëpër zonën e vendosjes së tyre, veçanërisht me fillimin e shekullit 20[17]. Sulmet ushtarake dhe ekspansioni rus në Ballkan gjatë shekullit 19, në kurriz të Perandorisë Otomane, solli ideologjinë dhe praktikën e antisemitizmit në këtë zonë[18]. Për shembull, kushtetuta e Rumanisë- një vend i ngritur me ndihmën e Rusisë- në mënyrë të posaçme  i përjashtonte hebrejtë dhe myslimanët nga qytetaria rumune[19].  Kryengritjet ose ndërhyrjet ushtarake që shpunë në themelimin e Greqisë dhe Bullgarisë si shtete në 1820 dhe 1878, përkatësisht, u pasuan nga pogrome dhe dëbime të myslimanëve dhe hebrejve. [20]

 Të gjitha shtetet pas-otomane të themeluara në shekullin 19 (dmth Bullgaria, Greqia, Mali i Zi, Rumania dhe Serbia) përqafuan krishtërimin ortodoks si fe shtetërore. Ky fakt i vuri ata gjithnjë e më thellë nën ndikimin rus, sepse Perandoria Ruse ishte e vetmja fuqi botërore ortodokse. Ky ndikim erdhi plotësisht bashkë me pakon ideologjike dhe politike të modernizimit në stilin rus, përfshi këtu edhe antisemitizmin. Antizemitizmi rus skicoi edhe traditën ortodokse vendase të shmangies së hebrejve dhe gjithashtu të asaj të Europës perëndimore, falë përpjekjeve modernizuese të Shën Petersburgut për të kopjuar teknologjinë perëndimore, elementët qeverisës dhe përzgjedhës të politikës dhe organizimit shoqëror.[21]

Më në fund, premtimi për emancipimin europiano- perëndimor në fillim ishte me dridhje, i shtrirë për hebrejtë e Rusisë vetëm me revolucionin rus të 1905. Por zona e vendosjes u shkri fare vetëm kur Perandoria Ruse u shemb me revolucionin e 1917. Ndërkohë, Ҫështja e Dreyfusit (1894-1806) në Francë futi kufizime në emancipimin e hebrejve në Europën perëndimore që u dukën qartazi. Antisemitizmi faktik europo-perëndimor që mori shkas nga Zionizmi (apo nga nacionalizmi i mbështetur në gjuhën hebreje), solli në themelimin e shtetit të Izraelit në 1948. [22]

Ndërkohë, duke filluar nga 1890, shumë parti politike e përqafuan antisemitizmin si element i rëndësishëm i programeve të tyre në Austro-Hungari dhe në Perandorinë Gjermane. [23]

 ‘Antisemitizmi modern’ lindi dhe u përhap nëpër Europë, nga Portugalia në Rusi, nga Britania në shtetet kombëtare të Ballkanit. Në këtë kontekst, shumë politikanë të njohur dhe mendimtarë i akuzonin hebrejtë për Revolucionin Bolshevik dhe rritjen e shtetit komunist të Bashkimit Sovjetik.[24]

Nga përjashtimi otoman te Holokausti

Me gjithë vështirësitë në rritje shoqërore, ekonomike dhe politike të shkaktuara nga modernizimi dhe trysnia e ushtruar nga Europa Perëndimore dhe Rusia, Perandoria e vonë Otomane vijonte t’i mirëpriste hebrejtë[25]. Por ndryshe nga opinionet thjeshtësuese të disa komentatorëve, kjo perandori islamike nuk ishte një shembull tolerance dhe i të drejtave të njeriut. Për shembull, skllavëria si institucion i ligjshëm.

Organizimi shoqëror politik i bazuar në sheriat i shoqërisë otomane fliste për milete të caktuara nga pikëpamja fetare. Këta ishin autonomi joterritoriale për grupe fetare monoteiste të ndryshme, ndër të tjera edhe për hebrejtë. [26] Autonomi të ngjashme jo territoriale siguronin gjithashtu tolerancën për hebrejtë,  myslimanët dhe protestantët në monarkitë e hershme moderne katolike të Hungarisë dhe Polonisë- Lituanisë në Europën qendrore[27]. Sidoqoftë, jokatolikët e toleruar në këto shtete dhe jomyslimanët e toleruar në Perandorinë Otomane duhej të paguanin taksa më të larta se sa katolikët dhe myslimanët, përkatësisht. Toleranca fetare vinte me një çmim, por kjo ishte një karakteristikë që vijoi e organizimit shoqëror- politik të Ëuropës qendrore gjatë periudhës së hershme moderne dhe në Perandorinë Otomane deri në shpërbërjen e saj faktike në 1912-1924.

Është e qartë, që toleranca otomane nuk qe pa kushte. Humbja shumë e madhe e territoreve përgjatë Detit të Zi për llogari të shteteve kliente të Rusisë në Ballkanin otoman kushtoi miliona jetë myslimanësh[28] dhe shpuri miliona të tjerë refugjatë myslimanë (muhaxhirë) në Perandorinë e tkurrur otomane[29]. Tragjedia shpuri në hakmarrje në pjesët kufitare otomane, ndër të tjera në gjenocidin e 1915 të miletit të armenëve dhe asirirëve në Anadollin lindor në kufijt e rrezikuar me Rusinë gjatë Luftës së Madhe[30].

Pra, të tilla haraçe nuk u kërkuan nga mileti i hebrejve, me gjithë faktin që antisemitizmi i dënoi shumë hebrej europianë të kërkonin strehë në Palestinën otomane ( atëhere të ndarë midis Sanxhakut të Jeruzalemit dhe një të tretës jugore të Vilajetit të Beirutit). Pas Ҫështjes së Dreyfusit, lëvizja zioniste u bashkua. Ata bënë thirrje për një atdhe hebre në ‎ אֶרֶץ יִשְׂרָאֵל Eretz Yisrael (Vendi i Izraelit), dmth në Palestinën historike.[31]

Në vitin 1917 Londra gjithashtu dha një premtim të vakët për zionistët për një shtet izraelit në të ardhmen që mund të ngrihej në Palestinë. Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, Britania e sundonte Palestinën me mandat, duke përgatitur një pavarësi të mundëshme të saj. [32] Megjithë antisemitizmin në rritje, shumica e hebrejve të botës jetonte në Europë dhe nuk kishte ndërmend të lëvizte për në Palestinë. [33]

Gjermania naziste udhëhoqi Holokaustin e hebrejve dhe të romëve duke ndryshuar rrënjësisht këtë barazi. Hebrejtë u asgjësuan nga gjermanët dhe austriakët, krahas aleatëve të Gjermanisë naziste, dmth Belgjikës, Bullgarisë, Kroacisë, Francës, Hungarisë, Italisë, Hollandës, Norvegjisë, Rumanisë, Serbisë ose Sllovakisë. Popullsi me shumicë etnike (kombëtare) (dmth bjellorusët, çekët, estonianët, grekët, letonezët, lituanët, polakët, rusët ose ukrainasit) në territoret e përfshirë drejpërdrejt në Perandorinë e Madhe Gjermane ose nën pushtimin gjerman, i ndihmuan gjermanët dhe austriakët në gjuetinë e hebrejve dhe në transportimin e tyre për në kampet e asgjësimit. [34]

Qytetërimi i tërë Ashkenazik i Europës i tokës hebreje[35] dhe hebrejtë sefardikë të Ballkanit u asgjësuan ndërmjet viteve 1941 dhe 1945. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, shumë hebrej mbijetuan në brendësi të Bashkimit Sovjetik. Si rrjedhojë, ata u kthyhen në shtëpi në Europën Qendrore[36]  vetëm për t’u përballur me pogrome të mëtejshme dhe vrasje nga duart e fqinjëve dhe bashkëqytetarëve të tyre. [37] Për më tepër, në asnjë kohë Blloku Sovjetik nuk e përqafoi antisemitizmin, veçanërisht duke filluar nga vitet e para pas 1950[38]. Si rezultat, të gjithë të mbijetuarit nga Holokausti në Europën qendrore ose Bashkimim Sovjetik ose u dëbuan[39] ose u përpoqën të largohen në vitet 1990.[40] Destinacionet e tyre kryesore ishin Amerika e Veriut dhe shteti hebre i Izraelit, i themeluar në Palestinë në 1948. Kishte për të qenë më e ndjeshme ta detyroje Gjermaninë të bënte të paktën disa amendime për Holokaustin, për shembull, për shembull duke dorëzuar një pjesë të territorit të saj për shtetin kombëtar hebre (Yidishland) në Europën qendrore. Për një momentm një mundësi e tillë tantalizuese u duk në mes të viteve 1940. Në 1945, në Konferencën e Potsdamit, Aleatët ia dorëzuan rajonin gjerman të Silezisë së Poshtëme Polonisë që ishte nën kontrollin sovjetik. Hebrejntë e mbijetuar të Polonisë u trimëruan për të krijuar një autonomi hebreje komuniste. Por, në 1948 Kremlini e përqafoi antisemitizmin si një politikë e Bllokut Sovjetik lidhur me hebrejtë. Për më tepër, u vendos që Polonia e pasluftës do ishte një shtet kombëtar komunist për polakët etnikë (dmth vetëm katolikët që flisnin polonisht)[41]

Krijimi i Izraelit solli dëbimet e shumicës së myslimanëve vendas (arabëve) [42]

Kjo ngjarje e hidhur, e njohur si Nakbah (katastrofë) [43] u dha shkas ndëshkimeve nëpër vendet arabe të Magrebit dhe Lindjes së Mesme. Nga këto zona bashkësitë e vjetra prej shekujsh të hebrejvë sefardikë janë përzënë gjatë dy dhjetëvjeçarëve të pas luftës botërore duke vulosur fundin e tashëm të gjysmës së mijëvjeçarit otoman të mikpritjes së hebrejve[44].

Disa sefardë kanë mbijetuar edhe sot në Turqi, e cila qendroi asnjanëse gjatë Luftës së Dytë Botërore. Por në ditët e sotme në ditët e sotme po vërehet një vërshim i nacionalizmit turk I shoqëruar nga një shoqërim i ringjalljes islamike (nganjëherë e shprehur me akte antisemite[45]) që i bën hebrejtë e vendit të ndjehen më pak të mirëpritur. Situata po i bind ata të mërgojnë në Izrael dhe në Perëndim[46]. Njëkohësisht, një rritje e ndjeshme e krimeve antisemite vë në pyetje qendrueshmërinë e bashkësive hebreje të ringjallura në Europën perëndimore në Francë, Hollandë dhe Gjermani[47].

Një zonë ende e paprekur nga Holokausti ndaj bashkësive hebreje historikisht për një kohë të gjatë mbetet Britania. Por në klimën e tashme politike, e ardhmja e tyre nuk duket kaq e sigurt.[48]

Përjashtimi shqiptar

Kjo “normë” dhe ky “normalizim” i përsëritur në Europë, dhe më shumë kohët e fundit gjithashtu në Lindjen e Mesme dhe në Magreb[49] e ka rritur befasinë time për mungesën tradicionale të antisemitizmit në Shqipëri[50], për të cilën Senati i SHBA i lavdëroi shqiptarët në njëqindvjetorin e shtetit të tyre në 2012[51]. Befasia ishte më e madhe sepse para se të vija në Shqipëri në 2015, nuk kisha dëgjuar kurrë rreth vijimësisë se mënyrës otomane  të mikpritjes  për hebrejtë në Shqipëri. Mendoja me veten time të lexoja për historinë e hebrejve në Europë, por shumë libra dhe artikuj që unë lexova për këtë temë, sidoqoftë nuk e përmendnin çështjen jo kaq të parëndësishme të shpëtimit të hebrejve.

Natyrisht, pata dëgjuar rreth mitit të përsëritur shpesh që aleati i Ballkanit gjerman i kohës së luftës, Bullgaria kishte qendruar me guxim ndaj Berlinit dhe kishte kundërshtuar të dërgonte hebrejtë vendas në Auschwitz. Histori ndjellamirë për konsumim ndërkombëtar dhe nxitje për një krenari kombëtare më tepër si një fshehje se sa diçka që mund të shihej zyrtarisht nga të gjithë. Në të vërtetë, Kisha Ortodokse Bullgare e bllokoi një asgjësim të ardhëshëm të hebrejve të vendit por elita kombëtare nuk e pëlqeu këtë ide, nga ana e saj.[52]  Të gjithë ata nuk panë diçka të gabuar kur i shpronësuan hebrejtë “e tyre” dhe kur i shpunë ata në kampet e punës së detyruar[53]. Nga ana tjetër, në “tokat e reja” të aneksuara nga Bullgaria në kurriz të Jugosllavisë (dmth Maqedonia e Veriut) dhe Greqisë (pikërisht të Thrakës Perëndimore), Sofia bashkëpunoi me zell me Berlinin dhe, në përfunmdim, i dorëzoi hebrejtë për asgjësim. Bullgaria nuk e pati problem duke paguar me jetën e këtyre hebrejve për të mirën dhe dhuratën bujare që i dha Gjermania me këto toka të reja.[54] 

Shqipëria ishte një rajon periferik në Perandorinë Otomane, mjaft larg nga kryeqyteti perandoak i Kostandinopojës (Stambollit). Sistemi i bazuar te miletet për tolerancën mbijetoi në tokat shqiptare deri në dy luftërat fatale ballkanike në Europën juglindore që pa ndërpreje vijoi me Luftën e Parë Botërore[55]

Hebrejtë nuk kanë qenë kurrë të shumënumurt në Shqipëri, ishin vetëm disa dhjetëra. Mirëpo prania e tyre në Shqipëri ndihet që në lashtësi. [56]

Shtetet kombëtare ortodokse për rreth- Bullgaria, Greqia, Mali i Zi dhe Serbia- synonin ndarjen e Shqipërisë, sikurse kishin bërë në rastin e rajonit otoman të Maqedonisë dhe popullsisë shumëfetare (shumë miletëshe) dhe shumë gjuhësore. Sidoqoftë, anëtarët shqipfolës të miletëve të katolikëve, myslimanëve dhe të krishterëve ortodoksë vendosën t’i bashkojnë forcat e veta me qëllim që të parandalonin një skenar kaq të mosmirëpritur. Në vitin 1912 ata shpallën një shtet kombëtar shumëmiletësh të Shqipërisë, të bashkuar nga gjuha dhe jo nga feja. Një vit më vonë, Fuqitë e Mëdha e njohën këtë shtet. [57]

Gjatë Luftës së Parë Botërore, ushtria serbe, në tërheqje, e pushtoi Shqipërinë[58], e ndjekur nga pas prej forcave austro-hungareze, pët t’u bashkuar me ato franceze dhe italiane. [59] Por Shqipëria u rivendos si shtet nga mesi i vitit 1920[60] Ajo u vu përsëri nën qeverisjen dhe strukturat shtetërore që qeveritarët ushtarakë austro-hungareze kishin ndërtuar dhe ushqyer gjatë luftës.[61]

Nuk është për tu befasuar, që për shkak të pasigurisë dhe paqendrueshmërisë në periudhën ndërmjet dy luftrave botërore, në Shqipëri kanë jetuar 150-200 hebrej (në vitin 1930)[62]. Por rritja e shpejtë e antisemitizmit në Europë ndërmjet dy luftrave të frymëzuara nga Gjermania naziste, shkaktuan një ngritje të thiktë të numrit të hebrejve në vend. Së pari, në vitet e para 1930 ambasadori amerikan në Tiranë, Herman Bernstein, ndërmori një nismë për një marrëveshje për vendosjen e hebrejve të rrezikuar në Shqipëri. Po të mos ndodhte Lufta e Dytë në Shqipëri hebrejtë do kishin  një atdhe të ri ku shqiptarët e miletit të përtrirë hebre do bashkëjetonin krahas bashkëatdhëtarëve katolikë, myslimanë dhe ortodoksë. [63]

Në vitin 1934 e tërë Europa ziente nga antisemitizmi i tërbuar. Ambasasori Bernstein e lavdëronte Shqipërinë duke vënë re  se “Shqipëria mund të jetë ndër vendet e rralla në Europë sot ku paragjykimi fetar dhe urrejtja fetare nuk ekziston, edhe pse shqiptarët vetë janë të ndarë  në tre besime. [64] Si rrjedhojë, në vitin 1935 mbreti iI Shqipërisë, Zogu i Parë, i urdhëroi ambasadat dhe legatat në Europë të lëshojnë pasaporta shqiptare për hebrejtë  që do dëshironin të vendoseshin në Shqipëri. [65]

Në vitin 1937, rreth 300 hebrej jetonin në Shqipëri. Këtë vit monarku shqiptar u njohu hebrejve bashkësinë etno-fetare të tyre (miletin) me të drejta të plota.[66]

Dy vite më vonë, në prill 1939, Italia e pushtoi dhe e aneksoi Shqipërinë. Por masat antisemite të Romës, ndonëse të pasqyruara në ligjet italiane, nuk u morën parasysh në Shqipëri. Qeveritarët italianë nuk kërkonin t’i përdornin ato me detyrim. [67] Si rezultat, të tjerë hebrej u dyndën këtu nga Europa qendrore. Në fund të 1938, rreth 200 të ikur hebrej arritën në Shqipëri. [68]

Dhe ata kanë ardhë me ndihmën e shërbimit diplomatik shqiptar. Një valë tjetër erdhi në çerekun e parë të 1939. [69]  

Nuk është për t’u befasuar, që në maj 1939, Roma i kërkoi qeverisë kolaboracioniste shqiptare të deportonte 400 hebrejtë jo rezidentë në Shqipëri, por nuk ia doli dot. [70]

Në vitin 1941 koalicioni i Boshtit të Bullgarisë, Gjermanisë, Hungarisë dhe Italisë e sulmoi dhe e ndau Jugosllavinë. Roma e bëri Malin e Zi një vendqeverisje italiane (në fakt të varur). Ndonëse shumica e bregdetit, përfshi Gjirin e Kotorit (Cattaro) u përfshi drejt te Italia Shumë shpejt paskëtaj, nga zona e Gjirit të Kotorit, 192 hebrej arritën në Shqipëri. Në shtator 1941, një valë tjketër për 350 të ikurish hebrej erdhi nga bregdeti dalmat, pjesë të përfshira në Itali ose të kaluara gjatë kohës së luftës së Kroacisë. [71]

Gjatë luftës, shqiptarët pranuan rreth 1800 hebrej të huaj, që do thotë se numri i përgjithshëm i hebrejve në vend u rrit të paktën dhjetë herë, deri në 2300 vetë.[72]

Pasi Italia bëri paqe të njëanëshme  me aleatët dhe u tërhoq nga konflikti në vitin 1943, Gjermania e pushtoi atë dhe pronat e saj në Ballkan, përfshi Shqipërinë. Trysnia mbi qeveritarët kolaboracionistë shqiptarë ishte për dorëzimin e hebrejve të vendit dhe dërgimin e tyre në Auschvitz. Nëpunësit civilë shqiptarë kundërshtuan. Forcat gjermane dolën në terren, e përsëritën kërkesën, por nuk ndërhynë ushtarakisht. [73]

Ky ishte çmimi për asnjanësinë miqësore të Shqipërisë kolaboracioniste. Berlinit iu desh  ta gëlltiste këtë pilulë të hidhur.

Shqiptarët i ndihmuan me sa mundën dhe i fshehën hebrejtë, i pajisën me dokumente që i paraqisnin ata si myslimanë apo katolikë vendas . [74] (por zakonisht jo me domosdoshmëri për t’i konvertuar ata[75])

Kjo nuk qe vetëm tradita e fundit otomane e mileteve që e trimëronte këtë tolerancë aktive. Një ndikim të fortë kishte trashëgimia nga Kanuni mesjetar (kodi ligjor) që përcaktonte këtë qendrim. [76]

Në përputhje me parimin e Besës nga Kanuni (pengu i nderit), jeta dhe mirëqënia e mikut që të ka ardhë në vatër, duhet të ruhet me çdo çmim[77]. Xhafer Deva, ministër i punëve të brendëshme në vitet 1943-1933, i cili ishte antisemit, pasi ishte edukuar në një shkollë të mesme gjermane në Selanik. Ai ndihmoi në themelimin e një divizioni SS shqiptar “Skëndërbej”. Gjithashtu ai urdhëroi disa ekzekutime te antifshistëve shqiptarë[78]. Por jo për gjë tjetër veç detyrimi i Besës e ndaloi atë të plotësonte kërkesat e gjermanëve për t’u dorëzuar hebrejtë dhe për të hartuar listat emrore të hebrejve për deportim.[79]

Normat e mbajtura të traditës otomane të mileteve dhe Kanuni ishin më të dobëta në shqiptarët në Kosovën nën Jugosllavi, që Italia ia ngjiti Shqipërisë së kohës së luftës. Para të gjithave, vija e ndarjes etno-gjuhësore në këtë rajon ndërmjet serbëve sllavë dhe shqipfolësve u përforcua edhe nga mbivendosja e ndarjes fetare. Ndryshe nga Shqipëria vetë, shqiptarët e Kosovës ishin në shumicë dërmuese myslimanë. Nga ana tjetër, serbët e Kosovës ushtronin fenë e krishterë ortodokse[80]. Së dyti, Serbia kishte kapur, një pas një, pjesë të Kosovës në vitin 1878 dhe pastaj në 1912. Ndërmjet tyre dhe vitit 1941 praktikat e patolerueshme të nacionalizmit të mënyrës europiane patën zevendësuar në fakt në Kosovë çdo gjurmë të tolerancës etno-fetare të mënyrës otomane. Këto fakte ofrojnë një shpjegim të mundëshëm përse 100-200 nga 550 hebrejt e Kosovës nuk u shpëtuan nga Holokausti[81]. Por duhet të kujtojmë se shumë zyrtarë shqiptarë bënë të pamundurën për t’u lëshuar hebrejve dokumente të rreme dhe për të t’i shpënë ata në Shqipëri, ku autoritetet gjermane kishin një vëzhgim të dobët.

Kështu, të paktën 2/3 e hebrejve të Kosovës mbijetuan. [82] Duhet të shtojmë sidoqoftë që kërkimet dhe diskutimet për këtë temë vijojnë[83], prandaj po vatërzohemi te Shqipëria, ku faktet lidhur me shpëtimin praktikisht të gjithë hebrejve janë vendosur shumë më mirë.

Po të kish mbetur Shqipëria e pasluftës një vend properëndimor, do qe një fat i mirë se një e pesta e popullsisë së saj do të ishte hebreje tani. Sepse, gjatë luftës, mbreti Zog, që e kish vendosur qeverinë e vet në Londër, i pat premtuar bashkësisë hebreje në Britani  mjaft tokë (rreth 150 000 hektarë) për të paktën 50 000 familje hebreje apo 200 000 banorë. [84] Në vitin 1939 banorët e Shqipërisë numuroheshin rreth një milion[85]. Kështu banorët hebre do bënin jetën e qetë dhe do ngrinin bizneset e tyre, pa pasur ndonjë rrezik të vazhdueshëm nga antisemitizmi i pranishëm kudo tjetër në Europë, ndërsa nga ana tjetër, ata do ta kishin shpënë përpara ekonominë e prapambetur të vendit.

Por kjo nuk ndodhi, sepse Shqipëria u bë një vend komunist. Praktikisht të gjithë hebrejtë e lanë vendin, kur iu dha mundësia, përfshi edhe ata që kishin jetuar në Shqipëri brez pas brezi. Në vitin 1946 numri i hebrejve rezidentë në Shqipëri ishte rreth 150. [86] Disa hebrej që mbetën vuajtën nga rrënimet e totalitarizmit komunist, ashtu sikurse pjesa tjetër e popullsisë[87]. Madje disa hebrej të arratisur nga Shqipëria komuniste e shenjuan vendin si antisemit, kryesisht nga heqja e fesë më 1967. Pa mundësinë për ta praktikuar fenë e vet, hebrejtë e Shqipërisë ishin të paaftë ta mbanin dhe ta shprehnin njëjtësinë e vet. [88] Mund të vlerësohet se 200 hebrej kanë jetuar në Shqipërinë komuniste, ndonëse regjistrimi zyrtar i popullsisë më 1989 e quan numrin e tyre 73[89]

Nuk është befasi, që pasi komunizmi ra në Shqipëri më 1991, bashkësia e hebrejve të vendit mërgoi në bllok për në Izrael, ku ata përbëjnë një bashkësi të lidhur ngushtë. [90] Në tërësi, rreth 400 njerëz (përfshi edhe bashkëshortët e hebrejve) e lanë vendin. [91]

Në vitin 1991, Shqipëria paskomuniste vendosi marrëdhënie me Izraelin. Pothuaj dy dhjetëvjeçarë më vonë, më 2010, Tirana e njohu zyrtarisht bashkësinë fetare hebreje të vendit. Një shenjë e dukshme e kësaj njohje ishte përurimi i Rabbisë kryesore të parë në Shqipëri, 65 vjet pas fundit të Luftës së Dytë Botërore dhe 73 vjet pas një njohje të ngjashme të siguruar nga mbreti Zog për hebrejtë e Shqipërisë. [92]

Në ditët tona, numri i hebrejve që jetojnë në Shqipëri është stabilizuar në rreth 40-50 njerëz (2017). [93] Sidoqoftë, numri i tyre aktual mund të jetë 150, në se të mërguarit nga Amerika e Veriut ose Europa perëndimore, me prejardhje hebreje- që nuk janë qytetarë shqiptarë-do merren parasysh.

Shqipëria e sotme- nuk ka vend për antisemitizëm

Në ditët e sotme, kur ndjenjat dhe dhuna antisemitiste janë në rritje nëpër Europë, Shqipëria paskomuniste mbetet e lirë nga këto qendrime. [94]  Pra, shqiptarët e dinë se çfarë është antisemitizmi dhe se ai përbën një rrezik për shoqërinë. Prandaj disa kanë zgjedhur që ta kundërshtojnë aktivisht këtë ndjenjë. [95] Kështu na vjen keq që historia e mungesës tradicionale dhe që ka zgjatur në kohë e antisemitizmit në Shqipëri nuk është e njohur mirë jashtë vendit, dhe posaçërisht  në bshkësite hebreje europiane që po rrezikohen gjithnjë e më shumë.

Shqipëria nuk gëzon një ekonomi të begatë moderne, ende. Sidoqoftë, popullsia e vendit është e re në krahasim me kudo tjetër në Europë dhe niveli i edukimit të përgjithshëm është i ndjeshëm.[96] Ky potencial zhvillimor i qartë, i kombinuar edhe me mungesën e paragjykimeve etno-fetare [97], ofron mundësi unikale për të sjellë investitorë hebrej dhe jo hebrej, sipërmarrës ose edukatorë. (Duhet mbajtur në mendje, megjithatë se homophobia vijon të jetë një problem serioz në Shqipëri[98]).

Me shpresë të plotë, qeveria shqiptare do mund ta konsiderojë këtë mungesë të shqiptuar të antisemitizmit si një nga gjerat më themelore për t’u treguar të huajve. Kjo histori kundërintuitive, pra mbështetet në fakte të forta, ajo do ta përmirësojë përfytyrimin për vendin nëpër mbarë globin dhe mund ta bëjë Shqipërinë më mirë të njohur ndërkombëtarisht. 

Diçka ka nisë të ndryshojë në këtë drejtim tashmë. Pas tërmetit të 2019 në Shqipëri që la 100 të vdekur dhe mbi 3000 të plagosur në gjithë vendin, Izraeli dërgoi një skuadër të specializuar për shpëtime në ndihmë të mbijetuarve[99].

Në vitin 2020, një monument për Holokaustin u zbulua në Tiranë. Tekstet në anglisht, shqip dhe hebraisht në këtë monument njoftojnë se “shqiptarët, të krishterë dhe myslimanë kanë rrezikuar jetët e tyre për të mbrojtur dhe shpëtuar hebrejtë”,’[100]

Monumenti për Holokaustin në Tiranë

(Foto: Andi Laurant Bica)

Një arkitekt i njohur ndërkombëtarisht me bazë në Nju Jork, Stephen B. Jacobs, e projektoi monumentin. Për të ishte një shërbim i ndjerë me zemër për Shqipërinë dhe për botën. Stefan Jakubociç, i linduer në Poloninë në mes dy luftrave në qytetin industrial të Lodzit, gjatë luftës ai dhe anëtarët meshkuj të familjes së tij u dërguan në kampin e përqendrimit të Buchenwaldit. Deri tani ai nuk e dinte që Shqipëria ishte i vetmi vend në Europën e pushtuar nga Gjermania ku dhjetë herë më shumë hebrej kanë jetuar pas Holokaustit se sa përpara tij. Pasi mësoi për këtë fakt, ende të panjour për shpëtimin e hebrejve[101], ai jo vetëm ra dakord ta projektojë këtë monument, por edhe kundërshtoi të shpërblehet për këtë punë. Jacobs shpjegoi, se kishte menduar se kjo ishte një histori shumë e rëndësishme që duhej treguar. [102]

Shtator 2020


[1] Falemnderoj zotin Adam Erlich për ndihmen e tij me sugjerime dhe fakte

[2] Bardhyl Selimi. 2020. EverybodyWiki. https://en.everybodywiki.com/Bardhyl_Selimi. Accessed: Sept 19, 2020; Bardhyl Adem Selimi. 2020. Vikipedio. https://eo.wikipedia.org/wiki/Bardhyl_Adem_Selimi. Accessed: Sept 19, 2020.

[3] A. Ehrlich, PhD. 2020. University of New York Tirana. https://unyt.edu.al/index.php/our_team/adam-ehrlich-phd/. Accessed: Sept 19, 2020.

[4] Sulstarova, E. and Koçiaj, S. 1980. The Dibra (Albania) Earthquake of November 30, 1967 (pp 333-343). Tectonophysics. Vol. 67, Nos 3–4.

[5] Oda. 2020. Tripadvisor. https://www.tripadvisor.co.uk/Restaurant_Review-g294446-d1916950-Reviews-ODA-Tirana_Tirana_County.html. Accessed: Sept 19, 2020.

[6] Cf Walker, Shaun. 2019. Jews in Germany Warned of Risks of Wearing Kippah Cap in Public. The Guardian. 26 May. https://www.theguardian.com/world/2019/may/26/jews-in-germany-warned-of-risks-of-wearing-kippah-cap-in-public. Accessed: Sept 15, 2020.

[7] Iancu. Carol. 2014. Mýty, na ktorých stojí antisemitizmus. Od antiky po súčasnosť (Ser: Libri Historiae Europea: Iudaica, Vol. 1) [translated from the French into Slovak by Stanislava Moyšová]. Bratislava: Libri Historiae, pp 35-36.

[9] Cohn, Samuel K. 2007. The Black Death and the Burning of Jews (pp 3-36). Past and Present. Vol. 196, No. 1.

[10] Katz, Dana A. 2017. The Jewish Ghetto and the Visual Imagination of Early Modern Venice. Cambridge: Cambridge University Press, pp 96-97.

[11] Calimani, Riccardo. 2014. The Venetian Ghetto: The History of a Persecuted Community. Milan: Mondadori.

[12] Cf Hundert, Gershon David. 2004. Jews in Poland-Lithuania in the Eighteenth Century: A Genealogy of Modernity. Berkeley CA: University of California Press, pp 21-31.

[13] Ray, Jonathan S. 2013. After Expulsion: 1492 and the Making of Sephardic Jewry. New York: New York University Press.

[14] Cf García-Arenal, Mercedes and Wiegers, Gerard Albert, eds. 2014. The Expulsion of the Moriscos from Spain: A Mediterranean Diaspora (Ser: Medieval and Early Modern Iberian Ëorld, Vol. 56) [translated from the Spanish by Consuelo López-Morillas and Martin Beagles]. Leiden: Brill; Melammed, Renée Levine. 2004. A Question of Identity: Iberian Conversos in Historical Perspective. Oxford: Oxford University Press;

[15] Sorokin, David. 2019. Jewish Emancipation: A History Across Five Centuries. Princeton NJ: Princeton University Press, pp 42-188, 210-223.

[16] Sorokin. 2019. Jewish Emancipation, pp 189-209.

[17] Klier, John D. and Lambroza, Shlomo, eds. 1992. Pogroms: Anti-Jeëish Violence in Modern Russian History. Cambridge: Cambridge: University Press.

[18] Stoianovich, Traian. 1963. The Social Foundations of Balkan Politics, 1750-1941 (pp 297-345). In: Charles and Barbara Jelavich, eds. The Balkans in Transition: Essays on the Development of Balkan Life and Politics Since the Eighteenth Century (Ser: Russian and East European Studies). Berkeles CA: University of California Press, pp 326-327.

[19] Iancu. 2014. Mýty, pp 94-96.

[20] Cf Klier and Lambroza. 1992. Pogroms, p 251; St. Clair, William. 1972. That Greece Might Still Be Free: The Philhellenes in the War of Independence. London: Oxford University Press, p 12.

[21] Cracraft, James. 2004. The Petrine Revolution in Russian Culture. Cambridge MA: The Belknap Press of Harvard University Press.

[22] Cohn-Sherbok, Dan. 2012. Introduction to Zionism and Israel: From Ideology to History. London: Continuum, p 47.

[23] Pulzer, Peter. 1988 [1964]. The Rise of Political Anti-semitism in Germany & Austria. Cambridge MA: Harvard University Press.

[24] Iancu. 2014. Mýty, pp 124-125; Śpiewak, Paweł. 2012. Żydokomuna. Interpretacje historyczne. Ëarsaë: Czerëone i Czarne.

[25] Levy, Avigdor. 2003. The Jews of the Ottoman Empire. Princeton NJ: Darwin Press.

[26] Shmuelevitz, Aryeh. 1984. The Jews of the Ottoman Empire in the Late Fifteenth and the Sixteenth Centuries: Administrative, Economic, legal and Social Relations as Reflected in the Responsa. Leiden: Brill, pp 15-29.

[27] Cf Leszczyński, Anatol. 1994. Sejm Żydów Korony 1623-1764. Warsaw: Żydowski Instytut Historyczny; Michałowska-Mycielska, Anna. 2016. The Council of Lithuanian Jews 1623-1764 [translated from the Polish by Alicja Adamowicz]. Warsaw: Dialog Wydawnictëo Akademickie.

[28] Cf Richmond, Walter. 2013. The Circassian Genocide. New Brunswick NJ: Rutgers University Press.

[29] McCarthy, Justin. 1995. Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821-1922. Princeton NJ: Darwin Press.

[30] Dadrian, Vahakn N. 1995. The History of the Armenian Genocide: Ethnic Conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus. New York: Berghahn Books; Gaunt, David; Atto, Naures and Barthoma, Soner O., eds. 2017. Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire. Neë York: Berghahn Books.

[31] Dowty, Alan. 2019. Arabs and Jews in Ottoman Palestine: Two Worlds Collide. Bloomington IN: Indiana University Press, pp 198-199.

[32] Schneer, Jonathan. 2012. The Balfour Declaration: The Origins of the Arab-Israeli Conflict. New York: Random House.

[33] Mendelsohn, Ezra. 1993. On Modern Jewish Politics. New York: oxford University Press, p 116.

[34] Friedländer, Saul. 2007. Nazi Germany and the Jews (Vol 2: The Years of Extermination, 1939–1945). London: Ëeidenfeld and Nicolson.

[35] Cf Ehrenburg, Ilya and Grossman, Vasily. 2017. The Black Book of Soviet Jewry. London: Routledge.

[36] Tomaszewski, Jerzy, ed. 1994. Najnowsze dzieje Żydów w Polsce ë zarysie, do 1950 roku. Warsaw: Wydawnictwo Naukowe PËN, p 392.

[37] Cf Canin, Mordechaj. 2019. Przez ruiny i zgliszcza. Podróż po stu zgładzonych gminach żydowskich ë Polsce [translated from the Yiddish into Polish by Monika Adamczyk-Garbowska]. Warsaw: Wydawnictwo Nisza; Tokarska-Bakir, Joanna. 2018. Pod klątwą. Społeczny portret pogromu kieleckiego. Warsaw: Czarna Owca.

[38] Cf Rubin, Ron. 1968. The Unredeemed: Anti-Semitism in the Soviet Union. Chicago IL: Quadrangle Books.

[39] Cf Koszarska-Szulc, Justyna and Romik, Natalia. 2018. Obcy w domu. Wokół marca ’68 / Estranged: March ’68 and Its Aftermath. Warsaw: Muzeum Historii Żydóë Polskich Polin.

[40] Cf Korey, William. 1973. The Soviet Cage: Anti-Semitism in Russia. New York: Viking Press; Wilczak, Dariusz. 2015. Most. Tajna operacja przerzutu Żydów. Moskwa-Warszawa-Izrael. Współfinansowana przez Art B. Warsaw: Fronda.

[41] Egit, Jacob. 1991. Grand Illusion. Toronto: Lugus Productions, pp 44-63.

[42] Pappé, Ilan. 2006. The Ethnic Cleansing of Palestine. London: Oneworld.

[43] Bashir, Bashir and Godlberg, Amos, eds. 2019. The Holocaust and the Nakba: A Neë Grammar of Trauma and History. New York: Columbia University Press.

[44] Bensoussan, Georges. 2019. Jews in Arab Countries: The Great Uprooting [translated from the French by Andreë Halper]. Bloomington IN: Indiana University Press, pp 387-473.

[45] Aviv, Efrat. 2019. Antisemitism and Anti-Zionism in Turkey: From Ottoman Rule to AKP. London: Routledge; Jovanovski, Kristina. 2020. Anti-Semitism Spreads During Pandemic in Turkey, Group Warns. themedialine. 25 May. https://themedialine.org/by-region/anti-semitic-conspiracy-theories-spreading-during-pandemic-in-turkey-group-ëarns/. Accessed: Sept 19, 2020.

[46] Toktaş, Şule. 2006. Turkey’s Jews and Their Immigration to Israel (pp 505-519). Middle Eastern Studies. Vol. 42, No. 3.

[47] Cossé, Eva. 2019. The Alarming Rise of Anti-Semitism in Europe: European Governments and Public Should Stand Up Against Hate. Human Rights Watch. 4 Jun. https://www.hrw.org/news/2019/06/04/alarming-rise-anti-semitism-europe. Accessed: Sept 20, 2020.

[48] Cf Gehrke, Laurenz. 2020. Anti-Semitic Incidents in UK at Record High: Report. Politico. 2 Jun. https://www.politico.eu/article/anti-semitic-jewish-incidents-in-uk-at-record-high-hate-crime/. Accessed: Sept 20, 2020.

[49] Cf Iancu. 2014. Mýty, pp167-171

[50] Sarner, Harvey. 1997. Rescue in Albania: One Hundred Percent of Jeës in Albania Rescued from Holocaust. Cathedral City CA: Brunswick Press, p 81.

[51] Resolution: Commending the people of Albania on the 100th anniversary of the declaration of their independence from the Turkish Ottoman Empire on November 28, 1912, and commending Albanians in Albania and Kosova for protecting and saving the lives of all Jews who either lived in Albania or sought asylum there during the Holocaust. 2012. Washington DC: In the Senate of the United States. https://www.govinfo.gov/content/pkg/BILLS-112sres601is/html/BILLS-112sres601is.htm. Accessed: Sept 20, 2020.

[52] Cf Todorov, Tzvetan. 2011. The Fragility of Goodness: Ëhy Bulgaria’s Jeës Survived the Holocaust [translated from the French by Arthur Denner]. London: Ëeidenfeld & Nicolson.

[53] Avramov, Rumen. 2012. “Spasenie” i padenie. Mikroikonomika na dırzhavniya antisemitizım v Bılgariia 1940-1944 g. Sofia: Universitetsko izdatelstvo “Sv. Kliment Okhridski”.

[54] Berenbaum, Michael. 2012. The Jeës in Macedonia during ËËII. Skopje: Holocaust Fund of the Jeës

from Macedonia; Ragaru, Nadège. 2017. Contrasting Destinies: The Plight of Bulgarian Jeës and the Jeës in Bulgarian-occupied Greek and Yugoslav Territories during Ëorld Ëar Tëo. SciencesPo: Violence de masse et Résistance – Réseau de recherche. 15 Mar. https://ëëë.sciencespo.fr/mass-violence-ëar-massacre-resistance/fr/node/3338.html. Accessed: Sept 20, 2020; Troebst, Stefan. 2013. Macedonian Historiography on the Holocaust in Macedonia under Bulgarian Occupation (pp 107-114). Südosteuropäische Hefte. Vol. 2, No. 1. https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:0168-ssoar-360907. Accessed: Sept 20, 2020.

[55] Cf Hall, Richard C. 2000. The Balkan Ëars 1912-1913: Prelude to the First Ëorld Ëar. London: Routledge.

[56] Sinani, Shaban. 2014. Albanians and Jeës: The Protection and Salvation: A Monographic Study [translated from the Albanian by Arben P. Latifi]. Tirana: Naimi, pp 21-22.

[57] Skendi, Stavro. 1967. The Albanian National Aëakening. Princeton NJ: Princeton University Press, pp 405-463.

[58] Adams, John Clinton. 1942. Flight in Winter: An Account of the Serbian Retreat in 1915. Princeton NJ: Princeton University Press.

[59] Borgogni, Massimo. 2007. Tra continuità e incertezza. Italia e Albania (1914-1939). La strategia politico-militare dell’Italia in Albania fino all’Operazione “Oltre Mare Tirana”. Milan: Angeli.

[60] Borgogni, Massimo. 2007. Tra continuità e incertezza. Italia e Albania (1914-1939). La strategia politico-militare dell’Italia in Albania fino all’Operazione “Oltre Mare Tirana”. Milan: Angeli.

[61] Kocaqi, Elena. 2019. Austria-Hungary and Albania 1912-1913: The Role of Austria-Hungarian [sic] in the Creation of the Albanian State. Tirana: Botimet Email.

[62] Elsie, Robert. 2001. A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture. New York: Neë York University Press, p 141; Kotani, Apostol. 2007. Shqiptarët dhe hebrenjtë në shekuj. Tirana: Shoqata e Miqësisë Shqipëri-Izrael, pp 44-49.

[63] Sinani. 2014. Albanians, pp 39-41.

[64] Herman Bernstein. 1934. In: Besa: A Code of Honor: Muslim Albanians Ëho Rescued Jews During the Holocaust. Yad Vashem. https://www.yadvashem.org/yv/en/exhibitions/besa/index.asp. Accessed: Sept 20, 2020.

[65] Luku, Esilda. 2019. Ëhy Did Albanians and their Collaborationist Governments Rescue Jews during the Holocaust? (pp 33-49). Hiperboreea. Vol. 6, No. 2, pp 33-34.

[66] Elsie. 2001. A Dictionary, p 141.

[67] Stafa, Monika. 2017. Attitude of Collaborative Governments in Defense of the Jeës during the War (pp 35-40). Anglisticum Journal (IJLLIS). Vol. 6, No. 6, p 36. www.anglisticum.org.mk/index.php/IJLLIS/article/viewFile/1481/1985. Accessed: Sept 20, 2020.

[68] Sinani. 2014. Albanians, p 71.

[69] Luku. 2019. Why Did Albanians, p 35; Stafa. 2017. Attitude of Collaborative Governments, p 37.

.

[71] Luku. 2019. Why Did Albanians, p 36.

[72] Cama, Aida. 2012. Albanians Saved Jeës from Deportation in WWII. DW. 27 Dec. https://www.dw.com/en/albanians-saved-jews-from-deportation-in-wwii/a-16481404. Accessed: Sept 20, 2020; Luku. 2019. Ëhy Did Albanians, p 33; Sarner, Harvey. 1997. Rescue, p 32; Sinani. 2014. Albanians, p 132;Qenaj, Taulant and Bowdler, Neil. 2020. The Promise: Ëhy Albanians Saved So Many Jews During world War II. RFE/RL. 25 Jan. https://www.rferl.org/a/the-promise-why-albanians-saved-so-many-jews-during-world-war-ii/30395615.html. Accessed: Sept 20, 2020.

[73] Luku. 2019. Why Did Albanians, p 39-41; Sinani. 2014. Albanians, pp 131-156; Stafa. 2017. Attitude of Collaborative Governments, pp 38-40.

[74] Gershman, Norman H. 2008. Besa: Muslims who Saved Jews in World War II. Syracuse NY: Syracuse University Press.

[75] Luku. 2019. Why Did Albanians, p 37; Sinani. 2014. Albanians, p 167.

[76] Cf Hasluck, Margaret. 1954. The Unëritten Laë in Albania [edited by J. H. Hutton. Cambridge: University Press.

[77] Cf Sinani. 2014. Albanians, p 157-178; Ëinter, Randi. 2010. Understanding Besa, the Albanian Code of Honour. Diplomat & International Canada. 2 Sept. https://diplomatonline.com/mag/2010/09/understanding-besa-the-albanian-code-of-honour/. Accessed: Sept 20, 2020.

[78] Elsie, Robert. 2013. A Biographical Dictionary of Albanian History. London: I.B. Tauris in association ëith the Centre for Albanian Studies, p 108.

[79] Luku. 2019. Ëhy Did Albanians, p 40.

[80] Krasniqi, Vjollca. 2014. Kosovo: Topography of the Construction of the Nation (pp 139-164). In: Pål Kolstø, ed. Strategies of Symbolic Nation-building in South Eastern Europe. Abingdon, Oxon: Routledge, p 150.

[81] Luku. 2019. Ëhy Did Albanians, p 41; Malcolm, Noel. 1998. Kosovo: A Short History. London: Macmillan, p 310; Jeëish Losses During the Holocaust: By Country. 2020. Holocaust Encyclopedia. Ëashington DC: United States Holocaust Memorial Museum. https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/jeëish-losses-during-the-holocaust-by-country. Accessed: Sept 17, 2020.

[82] Elsie, Robert. 2011. Historical Dictionary of Kosovo (Ser: Historical Dictionaries of Europe, Vol. 79). Lanham MD: The Scarecroë Press, pp 144-145.

[83] Cf Luku. 2019. Ëhy Did Albanians, p 41; Sinani. 2014. Albanians, pp 241-248.

[84] Luku. 2019. Ëhy Did Albanians, p 43; Sinani. 2014. Albanians, p 71.

[85] Cf Pandelejmoni, Enriketa. 2019. Shkodra: Family and Urban Life (1918 – 1939) (Ser: Studies on South East Europe). Vienna: Lit, p 73.

[86] Kaba, Hamit. 2007. Shqipëria në rrjedhën e luftës së ftohtë. Studime dhe dokumente. Tirana: Botimpex, pp 96-97.

[87] Cf Rejmer, Małgorzata. 2018. Błoto słodsze niż miód. Głosy komunistycznej Albanii (Ser: Sulina). Wołowiec: Czarne.

[88] Kamm, Henry. 1986. An Albanian Jeë Flees, with a Grim Tale to Tell (p 2). The New York Times. 30 Aug. https://www.nytimes.com/1986/08/30/world/an-albanian-jew-flees-with-grim-tale-to-tell.html. Accessed: Sept 15, 2020.

[89] Elsie. 2011. Historical, p 219.

[90] Vickers and Pettifer. 2000. Albania, p 203.

[91] Elsie. 2011. Historical, p 219.

[92] Jewish World: 1st Chief Rabbi Inaugurated in Albania. 2010. ynetnews. 17 Dec. https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3997848,00.html. Accessed: Sept 20, 2020.

[93] Albania. 2020. World Jewish Congress. https://www.worldjewishcongress.org/en/about/communities/AL. Accessed: Sept 20, 2020.

[94] Cf Religious Tolerance in Albania. 2018. Tirana: United Nations Development Programme Albania and Oslo: United Nations Development Programme. file:///C:/Users/Dom/Downloads/Religious-tolerance-in-albania.pdf. Accessed: Sept 20, 2020.

[95] Cf Chemla, Sarah. 2020. Ex Albania minister becomes 1st Muslim to join Combat Antisemitism Movement. Jerusalem Post. 14 Sept. https://www.jpost.com/diaspora/ex-albania-minister-becomes-1st-muslim-to-join-combat-antisemitism-movement-642219. Accessed: Sept 20, 2020; Video Stop Antisemitism from Albania. 2017. Strasbourg: Council of Europe. https://www.coe.int/en/web/no-hate-campaign/-/video-stop-antisemitism-from-albania-november-2017. Accessed: Sept 20, 2020.

[96] Cf Albania. 2020. In: The World Factbook. https://user.iiasa.ac.at/~marek/fbook/04/print/al.html. Accessed: Sept 20, 2020; Albania. 2020. In: The World Bank: Data. https://data.worldbank.org/country/albania?vieë=chart. Accessed: Sept 20, 2020.

[97] Religious Tolerance in Albania. 2018.

[98] Likmeta, Besar. 2013. Albania is Europe’s Most Homophobic Country, Survey Says. BalkanInsight. 25 Mar. https://balkaninsight.com/2013/03/25/albania-is-the-most-homophobic-country-in-europe-survey-says/. Accessed: Sept 20, 2020.

[99] Klein Leichman, Abigail. 2019. Israel Sends expert Aid to Albania After Deadly Earthquake. Israel21c. 4 Dec. https://www.israel21c.org/israel-sends-expert-aid-to-albania-after-deadly-earthquake/. Accessed: Sept 10, 2020.

[100] Semini, Llazar. 2020. Albania Holocaust Memorial Honors Locals ëho Protected Jews. AP Neës. 9 Jul. https://apnews.com/030e86cdf2d52b5d87b2a0a3949736e4. Sept 10, 2020.

[101] Cf Sarner. 1997. Rescue in Albania.

[102] Dolsten, Josefin. 2020. This Holocaust Survivor Turned Architect Designed a Memorial Honoring Albanians who Saved Jews. Jewish Telegraphic Agency. 11 Aug.  https://www.jta.org/2020/08/11/united-states/this-holocaust-survivor-turned-architect-designed-a-memorial-honoring-albanians-ëho-saved-jews. Accessed: Sept 19, 2020.

MONUMENTI SHKRIMOR PËR SHËN ANGJELINËN GDHENDUR NGA GOLOMARJA E RE, ZENEPE LUKA / Nga: MSc. Albert HABAZAJ

MONUMENTI SHKRIMOR PËR SHËN ANGJELINËN GDHENDUR NGA GOLOMARJA E RE, ZENEPE LUKA Ndihem fatlum që jam një ligjërues në promovimin e monografisë “Angjelina Arianiti Komneni, shpirti i shenjtë i Arbërisë” të autores Zenepe Çekrezi Luka, gazetare dhe shkrimtare shqiptare. Kam … Continue reading

NJË BOTIM ME INTERES PËR FSHATIN ARBANASI AFËR ZARËS – Dashuria ndaj gjuhës amtare – penguese e asimilimit (Prof. Tullio Erber, Albanska kolonija Arbanasa pored Zadra,  Zadar 2015) / Nga: ANTON GOJÇAJ

NJË BOTIM ME INTERES PËR FSHATIN ARBANASI AFËR ZARËS Dashuria ndaj gjuhës amtare – penguese e asimilimit (Prof. Tullio Erber, Albanska kolonija Arbanasa pored Zadra,  Zadar 2015) Fshati Arbanasi (Arbnesh) gjendet afër Zarës (kroat. Zadar) dhe tani është (para)lagje e … Continue reading

Mbresa nga vizita në Tiranë – Niels Hav, poet, Danimarkë / Përktheu në shqip Kujtim Morina

Mbresa nga vizita në Tiranë Nga Niels Hav, poet, Danimarkë https://www.gazetaobserver.com/nje-kujtese-e-cmueshme-dhe-frymezuese/?fbclid=IwAR1iNJuued608NlUssnLrShx8FkVgta04XPzE0Lx93n6mLvd5HvUiF47k0A Ky shkrim është dërguar nga poeti danez Niels Hav në dhjetor 2016, një muaj pas pjesëmarrjes së tij në panairin e librit në Tiranë me rastin e botimit të … Continue reading

MIKPRITJA ARBËRESHE Apo Takim pas 550 vjetësh / Nga: Bexhet Asani

MIKPRITJA ARBËRESHE Apo Takim pas 550 vjetësh

 

Nga: Bexhet Asani

Mikpritja te shqiptarët është llogaritur pothuaj si e shenjtë. Mikpritja shqiptare është mjaft e njohur edhe nga të huajt. Për mikpritjen populli ynë ka krijuar një numër të madh fjalë të urta. Do të shënoj vetëm një tregim dhe një fjalë të urtë: “Shtëpia e shqiptarit e mikut dhe e shtegtarit.” Në kohën e Perandorisë osmane e kanë zënë një kryengritës shqiptar dhe e kanë dënuar me varje, me litar. Në çastin e ekzekutimit e pyet ekzekutuesi; “A ke qenë ndonjëherë më ngushtë se sot!?” Pa u menduar, trimi përgjigjet; “PO.” “Kur ke qenë?” “Kur më ka ardhur miku në shtëpi dhe unë, nuk kam pasur bukë për t’i dhënë!”

Lirisht mund të konstatojmë se mikpritja shqiptare ka qenë e shenjtë për shqiptarët. Prandaj mikpritja arbërore – shqiptare është e kodifikuar në Kanunin e Lekë Dukagjini dhe në Kanunin e Skënderbeut.

Kam marrë disa ftesa nga motrat dhe vëllezërit e m’ i arbëreshë nga Kozenca e Kalabrisë, nga Hora e Arbëreshëve të Sicilisë, nga Kremona në Itali etj. Një motra ime arbëreshe nga Catanzaro më shkruante një ditë: “Profesor keni ardhur në Firmozë, e nuk më kërkuat të më takonit..!?” Ky mesazh më ra si bombë! Fët e fët i shkrova motrës sime: “ E nderuar (M.C.) nuk e di se kush ju ka informuar gabimisht se unë kam qenë në Kozencë, nuk dua të them se ju ka gënjyer, por unë nuk kam qenë asnjëherë as në Kalabri, as në Sicili..! Rroj me shpresë se një ditë do t’ u vizitoj!” U sqaruam më në fund. Natyrisht se edhe unë kam ftuar mjaft motra e vëllezër arbëreshë.

 Nga e majta në të djathtë Afërdita Asani, Bexhet Asani Elena Busciacco dhe bashkëshorti i saj. (Për drekë te shtëpia e saj, më 19 gusht 2019)

Para disa muajve më erdhi një ftesë, jo nga Kalabria, as nga Sicilia por nga Pensilvania, këtu në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Ishte një ftesë, e thjeshtë, por që kishte përbrenda një çiltëri të jashtëzakonshme. Gjatë kohë vramë mendjen me time shoqe Afërditën: të shkojmë, të mos shkojmë!? Na dilnin shumë arsye që të mos shkonim! Mijëra arsye të tjera që të shkonim! Zemrat na thoshin se duhej t’ i përgjigjeshim ftesës..!

Dorën në zemër, unë nuk kisha marrë guximin të udhëtoja aq larg, as edhe gjer te bija ime Nita e dhëndri Minir, të cilët jetojnë po aq larg sa jeton dhe motra jonë Elena Busciacco (Bushako) me familjen e saj. Prej frikës iket, prej turpit s’ iket, i them Afërditës, duhet të shkojmë! Ishte si njëfarë ultimatum! Në të tilla raste nuk ma prish: “Shkojmë!” Dhe po tha shkojmë, as plumbat nuk e ndalojnë! Gjallë apo vdekur do të ishim atje!

Mëngjesi i 19 gushtit 2019, mëngjesi i ditës së hënë erdhi. U bëm gati. Vura adresën në telefon dhe çamë rrugëve të Nju Xherzit e të Pensilvanisë. Çudi! Rruga nuk na u duk aq e gjatë sa e mendoja unë..! Ishte diçka e ndjeshme, ishte diçka e brendshme, ishte në pyetje gjaku jonë i shprishtë! Gjaku jonë arbëror, Shpirti arbëror. Shpirti i arbërit nuk vdes kurrë! Ishte në pyetje ndarja, një ndarje 550 vjeçare, një ndarje tmerrësisht e padrejtë!

I them time shoqes edhe 4 minuta dhe mbërrimë te Elena. Afër qenkemi! Ç’ m’ u desh që fola! Dreq o punë! Çdo të bëjmë tani!? Çfarë u bë? – pyeti Afërdita. S’ ka valë telefoni, i them. Pas dy tre manovrimesh, të shkoj këndej, të shkoj andej… aha, nuk aktivizohet telefoni. U ndala. Iu afrova portës që ishte aty afër dhe që i pyeste shoferët se nga shkonin!?  Iu drejtova një zonjës që ishte si portiere, me atë anglishten time: më falni ku gjendet kjo adresë dhe ia tregova. Këtu – tha. Ky është Bushkilli. Bushkill është katundi ku jeton familja e Elenës. Faleminderit shumë! E gjetëm. Nga aty nga hyrja e kompleksit kishte edhe plot 4 minuta. U nisëm. Shikonim numrat në anën e djathtë, se andej na tregonte GPS – i shtëpinë. E gjetëm numrin.

Elena Busciacco dhe Bexhet Asani (Më 19 gusht 2019)

Një shtëpi e bukur dhe e rregulluar mirë e me shije. Dielli shndrite. Vapë e durueshme. U afruam te dera. I rash ziles. Doli Elena. Me një buzëqeshje tipike arbërore – shqiptare. “Mirë se vini motra ime dhe vëllai im!” Na mori të dyve në grykë. Na përqafoi fortë. Një ndjenjë drithëruese ma përshkroi shtatin. Një takim me gjakun tonë pas 550 vjetësh. Erdhi bashkëshorti i Elenës, erdhi e bija Sara, na përshëndetën përzemërsisht. Një burrë fjalëpak e me zemër të madhe. Biseda filloi me urimet e përshëndetjet  si në kohë të Skënderbeut. Të përmallshëm 550 vjet, bëmë një oqean me muhabet!

Dilema: sesi do të merreshim vesh, si do të kuptoheshim, iku sakaq! Iku menjëherë! Elena e fliste arbërishten, gjuhën e mëmës dhe tatmadhit  (gjyshit) mrekullisht bukur edhe pse kishin kaluar tridhjetë e gjashtë vjet që nuk kishte pasur mundësi në Amerikë të komunikonte në arbërisht.

Shtëpia e saj vezullonte nga pastërtia. Çdo gjë në dhomën e ndenjes ishte sistemuar në mënyrë të përsosur. Domosdo në kënd do të qëndronte flamuri kuqezi me shqiponjën dykrenare, si në Motin e Madh të epokës së Gjergj Kastriotit Skënderbeut, stolisur me fotografitë e saj të nusërisë.

Nga e majta në të djathtë Elena Busciacco (Bushako) dhe Afërdita Asani (Më 19 gusht 2019)

Jeni lodhur nga udha, do të hami e do të pimi! E shtroi tryezën me të gjitha të mirat. Ato ushqime që kishte përgatitur Elena me aq dashuri e përkushtim, na dukeshin sikur vinin nga thellësitë e shekujve, nga Moti i Madh! E uruam për mikpritjen madhështore që na bëri. E uruam për dasmën e djalit dhe dasmën e vajzës! Tani e kemi më se të qartë: pse populli jonë ka aq shumë fjalë të urta për mikpritjen!? Ajo me të vërtetë qenka e shenjtë. Elena, bashkëshorti dhe e bija e saj na pritën me të vërtetë me çere (çehre), plot mirësi e dashuri.

Ne shkuam me gjithë të mirat por dhuratë më e çmuar për atë familje intelektuale ishin librat e mi. Në faqet e të cilave vend të merituar zënë arbëreshët në përgjithësi e “Biltë e Firmozës” dhe Elena në veçanti. Elenës iu duk sikur ia dhash Arbërinë (Shqipërinë) matanë detit..!

“Rrënjët tona nuk janë ati (Kalabri), rrënjë tona janë atij, në Albani”. Këtë fjali Elena e shqiptoi me zemër, me dashuri dhe po me aq dhemshuri.

Ç’ është ky mall, ç’ është kjo dashuri,

Për tokën e të parëve, për ty, moj, Arbëri!?

Bëm dhe fotografi, për të mos u harruar kurrë ai takim. Bashkë me Elenën i recituam 4 vargjet e poezisë së Zef Serembes “Vrull” (Rrutullup):

Arbëria matanë detit na kujton,

Se ne të huaj jemi te ky dhe!

Sa vjet shkuan! E zemra nuk harron,

Që ne turku na la pa mëmëdhe.

Shpesh e ndërpriste bisedën për shkakun tim dhe për këtë më vinte keq po s’ kisha ç’ t’ i bëja…! Të tillë jemi ne krijuesit, ne studiuesit, asgjë nuk ia lëm rastësisë..! Unë merrja shënime te notesi im, mbase kjo dhe e bezdiste Elenën motrën tonë, po këtë situate mbase të “pakëndshme”, e tejkalonte me buzëqeshjen e saj. Mora të gjitha shënimet dukej sikur i përpija fjalët arkaike të Elenës si i eturi për ujë. E folmja e saj të kujton të folmen e Gjon Buzukut, me trajtën e shkurtër të përemrit vetor U (Unë). Në pamundësi tani për tani t’ i shënoj të gjitha fjalët arkaike të arbërishtes, do të shënoj vetëm disa prej tyre si: mburthonj për tregoj, Nëng kam mot për nuk kam kohë, vjefër për vjehrra – vjehrri (Im vjefër – Ime vjefër), vetëm përemri ka gjini! Është pjakë murga! A ka më shqip se kjo!?

Na prezentoi me veshjen arbëreshe, me kostumin e saj të preferuar. Na prezentoi një për një dobësinë e saj grupin karakteristik të këngëve dhe valleve arbëreshe – shqiptare “Biltë e Firmozës”. Ky është vëllai im Giovanni (Xhovani) Buono Busciacco (Bushako), ky është koci i grupit “Biltë e Firmozës”. Si? Çfarë? Çfarë është koci? E çoi dorën lartë, dhe preku kokën. Xhovani është koci (koka) e grupit.  Koka e grupit, udhëheqësi i grupit. U kuptuam. Sa me dashuri fliste për ta. Çdonjërin prej tyre në fotografi e mëkonte me mall dhe me dashuri motre.

Ora kishte vajtur 5 e pasditës, pa e diktuar. U ndamë nga motra jonë Elenë, me mbresat më të mira dhe me dëshirën e flaktë që të takohemi sa më shpejtë, përsëri te jona shtëpi.

Nderim, në 2-vjetorin e ndarjes nga jeta:  DRITËROI  ISHTE  EDHE  TROPOJAN… / Nga: Prof. Murat Gecaj; Publicist e studiues

Nderim, në 2-vjetorin e ndarjes nga jeta:  DRITËROI  ISHTE  EDHE  TROPOJAN… Nga: Prof. Murat Gecaj ;  Publicist e studiues   Dritëro Agolli, me Sadijen e M.Gecaj  (Tiranë, 15 dhjetor 2010) 1. Ndërsa po shkoja drejt lokalit  “Vatra” të kryeqytetit, bashkë me kolegun e mikun … Continue reading

Ju rrëfej Zërin i Korit të Muzave Shqipe, në Amerikë, -Ditët e Letërsisë Shqipe 2018, Detroit, Michigan. (Edicioni i 17-ë i Ditëve të Letërsisë Shqipe 2018, Detroit Michigan, SHBA) / Reportazh nga Raimonda MOISIU

Ju rrëfej Zërin i Korit të Muzave Shqipe, në Amerikë, –Ditët e Letërsisë Shqipe 2018, Detroit, Michigan. (Edicioni i 17-ë i Ditëve të Letërsisë Shqipe 2018, Detroit Michigan, SHBA) Qyteti i madh i Detroit, ndodhet në shtetin e Michigan-it, në … Continue reading

POETI I MIRËNJOHUR IKU ME GUXIMIN E HESHTJES FATOS ARAPI, EMËR I LARTË, NJË NGA ETËRIT E POEZISË BASHKËKOHORE SHQIPE / Nga: MSc. Albert HABAZAJ

POETI I MIRËNJOHUR IKU ME GUXIMIN E HESHTJES FATOS ARAPI, EMËR I LARTË, NJË NGA ETËRIT E POEZISË BASHKËKOHORE SHQIPE Poeti Fatos Arapi (1929-2018) iku me guximin e heshtjes, të lundrojë mes yjesh, me ecjen e dritës që s’ndalet … … Continue reading

Nderim e kujtim: ADEM DEMAÇI: “GJENIU I QENDRESËS SHQIPTARE”, NDËRMJET NESH… (Përurohet seria me 10 libra të tij, në Akademinë e  Shkencave të Shqipërisë) / Nga: Prof.Murat Gecaj: publicist e studiues

Nderim e kujtim: ADEM DEMAÇI: “GJENIU I QENDRESËS SHQIPTARE”, NDËRMJET NESH… (Përurohet seria me 10 libra të tij, në Akademinë e  Shkencave të Shqipërisë) Me dhimbje të thellë, morëm lajmin e hidhur, se u nda përgjithnjë nga jeta, personaliteti i shquar, … Continue reading

Nderim e kujtim, në 110-vjetorin e lindjes: GJENIU I GJUHËSISË SHQIPTARE (Prof.Dr. EQREM ÇABEJ-Akademik) / Nga: Prof.Murat Gecaj: publicist e studiues

Nderim e kujtim, në 110-vjetorin e lindjes: GJENIU I GJUHËSISË SHQIPTARE (Prof.Dr. EQREM ÇABEJ-Akademik) Në nderim e vlerësim të lartë, për jetën dhe veprën e tyre: atdhetare, arsimore-pedagogjike e shkencore, disa vjet pas mbarimit të studimeve të larta, shkrova dhe botova librin … Continue reading

Përsiatje : NGARENDJE DREJT FITOREVE TË DUKSHME (MUJA, FISI APO DINASTIA  E  BUÇPAPAJVE) /  Nga: Dr.sc. Bardhyl Maliqi

NGARENDJE DREJT FITOREVE TË DUKSHME Përsiatje   MUJA, FISI APO DINASTIA  E  BUÇPAPAJVE  Fillimisht gazetarin dhe poetin Mujë Buçpapaj e njoh prej të vëllait, Skënderit – një poet i mirëfilltë, brilant, me të cilin kam qënë bashkëstudent fillimisht në qytetin … Continue reading

E diela e 24 Qershorit do të mbetet në kujtesën time, si e diela më e bukur nën shoqërinë e Fatmira dhe Raimond Malolli, -ambasadorë të artit dhe muzikës shqiptare në Amerikë… / Nga: Raimonda Moisiu

E diela e 24 Qershorit do të mbetet në kujtesën time, si e diela më e bukur nën shoqërinë e Fatmira dhe Raimond Malolli, -ambasadorë të artit dhe muzikës shqiptare në Amerikë… Fatmira dhe Raimond Malolli janë Çifti Artist i … Continue reading

PENTASI B: A WORLD TREASURE FOR GLOBAL HEALING / By: Ed Cordevilla . 

PENTASI B: A WORLD TREASURE FOR GLOBAL HEALING

By Ed Cordevilla
.

The ultimate purpose of poetry is to warm the heart, to stimulate genuine love towards one’s fellow human being.

In this day and age of technological disruptions and unabated capitalism, poetry has to evolve to keep pace and sustain its place in the ocean of civilization. Otherwise, it may lose its significance in a fast-paced world, where populations suffer from short-attention span, as they are pampered and spoon-fed with instant gratification via various trends in fast delivery systems. It is at this historic juncture, one name has been consistently appearing in recent years on poetry’s global stage.

The name is Doc Penpen. Who is Doc Penpen? He was conferred the title, Driisya Kavita Chakravarty (King of Visual Poetry), during the 2017 India World Poetree Festival held in Sitara Hotel, Ramoji Film City, Hyderabad, India. As the program literature states, the honor was given to Doc Penpen “in recognition of his valuable contributions to World Literature, Promotion of World Peace, and for his legendary philanthropic services in the fields of Literature, Education, Philosophy, and Visual Poetry.”

Note that the title was given to him by more than 100 poetry organizations in India and poetry organizations from 23 different countries all over the world.

Previous to this momentous event, he was awarded as the Father of Visual Poetry in British Columbia, Canada in 2012, in the presence of Vice-Consul Melanie Balisi Diano and Philippine Consul General Jose Ampeso of the Philippine Consulate in Canada; honored as Visionary Poet by Writer International Network in Vancouver, Canada in 2012; acclaimed as the Father of Philippine Visual Poetry by the Otusa Foundation in Los Angeles, California, USA in 2012, paid courtesy call to Consul General Mary Jo Bernardo Aragon of the Philippine Consulate in Los Angeles, California; dissertated, adjudged, and was re-affirmed as the Father of Visual Poetry, spearheaded by the National Library of the Philippines, at the Marble Hall of the National Museum in 2013, with Hon. Yolanda Jacinto, NLP Assistant Director, giving the opening remarks before the various national and international delegates; recognized as Gorsel Siir Babasi (Father of Visual Poetry), in Turkey in 2014, by KIBATEK, in the presence of Prof. Ahmet Nihat Berker, president of the state-of-the-art and premier Sabanci University (Prof. Berker is a Turkish scientist, theoretical chemist, physicist and emeritus professor of physics at MIT); acknowledged and revered as Il Padre Della Poesia Visuale (Father of Visual Poetry), at the University of Bari, Italy in 2016, by Pablo Neruda Cultural Association, in the presence of Rector Prof. Antonio Felice Urrichio; conferred the title Anyuinsem Agya (Father of Visual Poetry) at Dubois Center, Accra, Ghana, Africa in 2016, attested to by and in the presence of State Minister Hon. Abdul Rashid Pelpuo, Minister of Youth and Sports Hon. Nii Lantey Vanderpuye, and Highest Priest of the Ga State Numo Akwaa Mensai III; and acknowledged and recognized as Innovative and Spiritual Father of Poetry during 5TH EDITION OF THE INTERNATIONAL FESTIVAL OF CULTURAL DIPLOMACY, by the RASSEMBLEMENT MAROCAIN POUR LA POÉSI, in Morocco in November 2017.

Furthermore, Doc Penpen is set to be honored with two more lifetime achievement awards, Father of Global Humanitarian Poetry and Father of Visionary Poetry, at the UNIVERSITY OF GHANA in Accra, Ghana on September 29, 2018, by the HAFRIKAN PRINCE ART WORLD — INTERNATIONAL HUMANITY CONFERENCE, founded and organized by Dr. Waheed Musah, in the presence of former Ghana President John Dramani Mahama and the current Ghana President Nana Akufo Adu.

Pentasi B Poetry Collector’s Edition

His legendary poetry work, the PENTASI B Poetry Collector’s Edition, recently found its new home at The National Library of India, on October 1, 2017, formally delivered by Doc PenPen, through the good grace and kindness of the Honorable Prime Minister Narendra Damodardas Modi.

The said book, authored by Doc PenPen, was previously auctioned and bought at 10,000 U.S. Dollars per volume (total value was 30,000 U.S. Dollars for the three-volume set). The auction was held at OTUSA.TV., Los Angeles, California, United States of America, on June 22, 2012. The proceeds were donated by Doc Penpen to Operation Tulong USA Foundation, Inc., fostering the education of underprivileged Filipino students.

Other copies of Pentasi B Poetry Collector’s Edition are now in The Library of the University of British Columbia, Vancouver, Canada, 2012; The National Library of the Philippines, 2013; The Savanci University in Turkey, 2015; and The University of Bari in Italy, 2016.

A set of his Pentasi B Collector’s Edition will be donated to the University of Ghana Library through its Chancellor His Excellency Kofi Annan, a Nobel Peace Prize Awardee and 7th Secretary-General of the United Nations.

His last two (2) remaining sets of Pentasi B Collector’s Edition are set to be auctioned off to finance and continue to propagate Pentasi B’s Global Vision and Noble Mission.

What is Doc Penpen’s Pentasi B Poetry all about that causes such “earth-shaking scenes” on the global literary stage?

Doc Penpen’s Pentasi B Poetry Collector’s Edition, a collection in hardbound of what is described as his “multilingual, multimodal, multi-angular, multisensorial and multidimensional” poems, was launched on May 4, 2012, at the Irving K. Barber Learning Centre (a facility of the University of British Columbia) under the aegis of World Poetry Canada and International.

Zyra Yves, a multi-awarded poet, Francis Ford Coppola Zoetrope All Story Contest Awardee, and Fellow at World Poetry Canada and International described Pentasi B poetry as “…it’s beautiful! It’s unique!” and “…a wonderful gift to humanity!”

Meanwhile, Felipe De Leon Jr., former Chairman and Commissioner for the Arts of the National Commission for Culture and the Arts of the Philippines, Chairman of the Humanities Division of the National Research Council of the Philippines, a Professor Emeritus of Arts Studies at the University of the Philippines acknowledged Pentasi B.

De Leon states in a videotaped interview: “Pentasi B is the literary discovery of a Filipino. We have (Pentasi B) as a contribution to international minds. The Philippines, I realize, is the center of world geography… it is the heart… and from the heart comes the soul of poetry…including the thoughts, we have the spirit… that is why the heart and thoughts of the Filipinos will transform the world…and Pentasi B leads in this kind of transformation!”

Pentasi B is actually an acronym: P- stands for the Poetic and Philosophical content, E- for the Extra-ordinary and Evolution, N- for the Neo or New Genre, T- for the Technology, A- for the Arts and Aesthetics, S- for the Science, I- for the Invention and Innovation, and B- stands for the Bio or Life.

Pentasi B Poetry is a revolutionary approach to writing poems, using multi-and-augmented-reality media or meta-media as the vehicle to communicate the author’s meaning and artistic joy to the world-at-large.

Doc Penpen’s Universal Family: Pentasi B World

Doc Penpen’s Pentasi B Poetry Collector’s Edition also gave birth to a non-profit international umbrella organization of currently more than 9,000 top-caliber poets from around the globe, namely; the Pentasi B World Friendship Poetry and also widely- known as Pentasi B World.

Among the members of Pentasi B World are some of the founding leaders, movers and shakers of the literary world based in various countries, including Prof. Ernesto Kahan, president of Israeli Association of Writers – Spanish Branch, World Academy of Arts and Culture –USA, former Vice President of International Physicians for the Prevention of Nuclear War (1985 Nobel Peace Prize), Vice President for Literature, Culture and Peace; Nobel Peace Prize nominees Ariadne Sawyer, Kristaq F Shabani, Maria Miraglia and Muhammad Shanazar; Dr. Fco. Xavier Ramirez Sanchez, President of the Academic Society of Ibero-American Historians and President Emeritus of the Latin American Academy of Modern Literature and nominee for Andres Bello 2018 Prize; India Highest Civilian Awardee (PADMA SHRI) Vishnu Pandya; India Poet Laureate Dr. Lanka Siva Rama Prasad; Tagore Award for Poetry winner and India Poet Laureate Yayati Madan G. Gandhi; Poet Lily Swarn, Winner of Reuel International Prize for Poetry, Global Poet of Peace and Universal Love Awardee from the World Union of Poets, and Global Icon of Peace Award the World Institute of Peace, among other accomplishments; Canada Poet Laureate Emerita, Candice James and Poet Laureate, Ashok K. Bhargava, Founder of Writers International; Canada Lifetime Achievement Awardee Richard Doiron; India Lifetime Achievement Awardee for Epic Poetry Filipino poet in English Edwin Cordevilla; Lifetime Achievement Awardee for Literature Filipino poet in English Felix Fojas; Rabindranath Tagore Poetry Prize Awardees Swapna Behera, Janet Kvammen, Reshma Ramesh, Moinak Dutta, RajBabu Gandham, Malakshmi Borthakur, and Vinita Agrawal; Founder & Directors of Turkey’s most prestigious KIBATEK Literature Organization, Feyyaz Saglam and Leyla Isik; retired US Senator James Pasqual Bettio and former Ghana State Minister Abdul-Rashid H. Pelpuo; and Honorary Member Kofi Annan, the seventh United Nations Secretary-General; Ghana Presidents, His Excellency Nana Akufo-Addo and His Excellency John Dramani Mahama, King Mohammed VI of Morocco, and India Prime Minister Narendra Damodardas Modi (Pentasi B World Immortal Poet of the Masses Awardee), among others.

Pentasi B World has successfully staged a series of International Poetry Festivals in British Columbia, Canada in 2012; Los Angeles, California, USA in 2012; Philippines in 2013; Turkey in 2014; Italy in 2016; Ghana, Africa in 2016; Ramoji Film City, Hyderabad, India in 2017; and Morocco also in 2017.

The next Pentasi B World Poetry Festivals (PENTASI GLOBAL EVENTS) are slated in Ghana, Africa on September 29, 2018, hosted and sponsored by Hafrican Prince Art World, founded by Dr. Waheed Musah, the first recipient of Pentasian Award for Humanitarian Leadership and Excellence; in Tozeur, Tunisia on November 22-25, 2018, hosted and sponsored by Tozeur International Poetry Festival founded by Pentasi B World Featured Poet, Bouagga Adel; in China in 2019, to be sponsored and hosted by Pentasi B World Featured Poet and World Golden Voice of Poetry Awardee, Sophy Chen.

It is worth noting that the highly-successful 2014 Philippine World Pentasi B Festival was attended by poets, writers and artists from Luzon, Visayas, Mindanao (in the Philippines), Canada, India and Africa, despite the raging super-typhoon Yolanda at that time. Furthermore, the overwhelming media hype Yolanda made internationally, didn’t stop other international members and delegates worldwide from giving their unwavering support to the Poetry Festival during and after Yolanda’s unbelievable onslaught that left thousands of Filipinos dead.

Like a rainbow amidst the tragedy, the 2014 Philippine World Pentasi B Festival rose like a covenant, as it reverberated with camaraderie, peace and hope for humanity. The festival was spearheaded by the National Library of the Philippines and held successfully at the Marble Hall of the National Museum in Manila.

Pentasi B Membership and Awards

All applying members of Pentasi B World global poetry movement undergo strict screening and due diligence.

Academic titles, awards and recognition must be verifiable. Applicants are requested to submit their academic titles, institution/s that granted them title/s, awards and recognitions, name of the award and/or recognition-giving bodies.

“A solid foundation is vital in building a superstructure that Pentasi B is destined to be. And, this solidity comes from the collective integrity of the Pentasians,” says Jobb Gosamo, Pentasi B Administrator. “That said, it behooves us to protect our movement from all traces of misrepresentation and deception.”

“This is exactly why our Founder (Doc Penpen) and the Committee of Administrators are taking necessary precautions to ensure that we are all beyond reproach as far as our self-proclaimed credentials are concerned.”

Meanwhile; on giving awards, the Peer Review Process of selecting Pentasi B World Awardees is quite unique.

Based on Pentasi B’s Global Vision and Noble Mission, the Pentasi B World Prize Steering Committee receives nominations for awards from various countries several months ahead of holding the slated Pentasi B World Festival. The nominees are then officially announced and adjudged among the current entirety of more than 9,000 membership of the organization. Every poet nominated is then subjected to scrutiny of all the members for a prescribed number of months. Anyone who may be challenged by a member or group of members during this period faces the danger of removal as a nominee. After the peer review, only those who survived and excelled in the various set standards of each of the more than 9,000 meticulously screened members of Pentasi B World, may then officially receive the award in person in the World Poetry festival host country.

Meanwhile, the much-talked-about 8.8 kilo-heavy Pentasi B Trophy, received by every Pentasi B World Awardee, is described by Neelam Malik, a multi-decorated poet from India:

“Commendable and beautiful trophy
Uniting humanity through poetry
Same brethren is in every nation
A clarion call from the elegant trophy
Let us build one castle, one haven
And a single flag hoists on this globe
Depicting love and light
Of human hearts
A borderless globe
And we shall all bask in peace.”

And by another renowned poet Radhey Shyam Varshney:

“From green Earth
To Blue sky
Let the vibrations of love flow
All over the globe
To dispel darkness
Of ignorance of segregation, discrimination
Among men, women, children
In favour of
One community of humans
Without discrimination, segregation, and
Binding them in
Brother-sister fraternity
Of Vasudhaiva Kutumbacam (one world family)
Through art and poetry
All that symbolises
In one
Pentasi B Trophy”

All the expenses incurred in the poetry festivals such as the food, accommodations, tours, programs and awards are shouldered by the Pentasi B World Poetry and Arts Foundation and the country-host poetry organization. Solicitations from among Pentasi B World members and allies are strictly prohibited in the global poetry movement except in the event of anonymous donors.

Thanks to the inspiration sparked by Doc Penpen, more and more poets and global leaders are subscribing to Pentasi B’s Global Vision:

No Colors,
No Races,
All Colors,
All Races,
All Loves Embraces

and its Noble Mission:

To Inspire,
To Heal,
To Awaken

for the Betterment and Survival of Humanity as a Whole.

(Note that in the Vision, the word “Loves” was deliberately written in the plural form but functions as a singular subject accompanied by a singular verb, “Embraces.” The reason behind it is that each individual, much more groups of people, have their own respective desires and aspirations, so “Loves” in this context denotes a collective singular noun.)

Indeed; in 2017, Prime Minister Narendra Damodardas Modi personally welcomed Doc Penpen and Pentasi B World in India. A few days later, on Oct. 14, 2017, more than 120 poets belonging to different poetry organizations from all over India and 38 delegates from 23 different countries conferred on him the title, King of Visual Poetry, in a momentous and historic ceremony during the 2017 India World Poetree Festival held in Sitara Hotel, Ramoji Film City in Hyderabad. The event was covered by major local television stations and was featured in major daily newspapers in various countries.

In the Philippines, the event was featured on television giant GMA-7, as well as in The Daily Tribune and The Philippine Star.

Doc Penpen’s Background

Doc Penpen is actually the nom de guerre of Dr. Epitacio R. Tongohan, a respected medical doctor. He graduated as medical laboratory scientist at the historic University of Santo Tomas (UST) and later finished his medical degree at the prestigious University of the East Ramon Magsaysay Memorial Medical Center (UERMMMC). He continued his postgraduate studies and specialized in anatomic pathology at the highly-advanced University of Sto. Tomas Hospital Department of Pathology, and later practiced his profession at his hometown in Tanay, Rizal, Philippines.

Dr. Tongohan was called “Penpen” during his childhood days while growing up in Tanay. He was described by his parents, neighbors and friends as a child “who hardly speaks,” “he just observes,” “often daydreaming” but nevertheless a “happy, hyperactive, and playful kid.”

His father was a tenant-farmer and his mother was a “kasambahay” (househelp). They went through financial hardships. In Grade 3, while his classmates were wearing shiny shoes, his parents could only afford to buy the young Penpen “palagatos” or slippers made out of worn-out passenger jeepney tires. Reminiscing in his introductory reply in a video recorded interview at OTUSA.TV, during an awarding ceremony as Father of Philippine Visual Poetry in Los Angeles California, USA., he said: “Salamat po sa inyong imbitasyon, dahil may isang batang nangarap na dito ay makarating, na ngayon po ay naririto sa harapan ninyo, isang batang dati po ay naka-palagatos, salamat nakarating po dito ng naka-sapatos”.

The young Penpen who already had a passion and dream to succeed in life even at that early age used his family’s economic situation as a challenge and studied hard. He finished as class valedictorian and received 12 medals on stage during his graduation rites from elementary education at the San Ildefonso College (ran by priests and RVM nuns) in Tanay, bringing honor and joy to his humble parents.

Although he already had the artistic impulse even early on during his childhood days, it was in the 1980s when he started to write verses. It was in 2004, that the artist in Doc Penpen finally came to fore when he undertook the making of the digital documentary movie Takipsilim (Twilight). The film was first shown to the public in 2005 and received the Filipino Academy of Movie Arts and Sciences (FAMAS) Award, for being the best experimental film in 2008. Takipsilim, incidentally, was the first duly- registered digital film in the Philippines approved by the Movie and Television Review and Classification Board (MTRCB). In 2016, or 8 years later, FAMAS once again honored Doc Penpen as the Father of Visual Poetry (Father of Special Poetry).
.

Healing Through Art

Although he had undisputedly earned the title, King of Visual Poetry, in the 2017 India World Poetry Festival, Doc Penpen’s art is really more than the visual. Like his film Takipsilim, his book of poems, as multi-sensorial, appeals to the other basic senses, including extra-sensory perception, and as multi-dimensional, stimulates higher states of the creative mind.

But, what is the real achievement of Doc Penpen through his art Pentasi B Poetry and through his poetry movement Pentasi B World? Was it in being given the honor as King of Visual Poetry and Father of Visual Poetry by leading poetry organizations from various countries? Or is it the transformational power attained by his art, Pentasi B, that touches not only the known international literati but even the less-fortunate and damned members of society?

The following is an excerpt from the transcription of a video-documented testimonial of a drug dependent, crystal meth (shabu) runner, and a notorious gang leader (his name is withheld upon his personal request although he allows his video documentation to be seen):

“This film Pentasi B will mold you, once watched, the film will kill the person, but after killing him the film will resuscitate him back to life, it will mold him into the right shape and feed him with the right thinking. Just yesterday, I was a fool, I was much worse than bad, but after watching the film a while ago, I felt stabbed with a dagger, the very message of the film stabbed my heart, but there was no severe bleeding, if there was bleeding, the blood that flowed out of me was the blood of evil that used to lurk in my veins . . . then flushed out of my system . . . I felt the film killed me, but it was also the film that restored me to life as a new person.”

It was New Yorker poet Romeo del Valle who made the prediction that Doc Penpen would make it in the world of poetry long before the latter was even recognized as the “Father of Visual Poetry.”

Two of Doc Penpen’s earliest poems that caught Della Valle’s attention were, “The Day I Saw Myself” and “But Up”).

The Day I Saw Myself

uh nothing when nothing
came into an end
recycled-its all-transformed-its
all-laws-reborn: : its-death-rebirth
to new-old-new-old-thoughts when every little thing
fell into a vacuum of unwritten memories
for no time to spare
in that timeless cage
of emptiness of boredomness
of nothingness
i stopped to write
)

but when yes when but how right here right now
yes i yes when i look again at this empty space
across this page of total blankness

i see a dot

i see a new page

(
uh i start to write
for now i see
myself
again

.

But Up)

GO where I fall in midst of mist
of why TO be or not to be so many why why me
im in the lists of hundreds thousands list twist to exist
in drowning mud of floating coffins im mad NO light i see
loved ones all gone im down so down and all i HAVE my fists
kissing my knees flaming-in-midst-of-i of fallen-i-in-mist dried-i go where: (|

“Wow! Don’t you know that you have such high-quality poems? Someday you will be the top poet of the world!” veteran New York poet Romeo Della Valle told Doc Penpen.

His uniqueness of poetic expression sets his art at pace in the age of digital disruption while keeping basic human emotions flowing like crystal spring in the understood language and symbols of the modern time.

He masterfully hurdles his critics not because of high language and high art, but with artistic sincerity, integrity and uniqueness that awe. He is able to touch his readers/audience right at the very core, no wonder he wins the approval, endorsement, respect and admiration of his peers in the poetic realm from around the world.

Doc Penpen advocates creative freedom, “Ang tao ay Malaya kagaya ng ating mga Tula (Humans are Free like our Poems).”

He is also very proud of being a Filipino, “Ang mga Pilipino ay may mataas na uri ng pandama, kaisipan at higit sa lahat tunay at busilak na puso (Filipinos have a refined and subtle sensitivity, thoughtfulness and most of all, a heart that is true and pure).”

Indeed, Filipinos are very fortunate to have a kababayan like Doc Penpen who has a unique way of touching various individuals and people around the world intellectually, emotionally and spiritually.

A World Treasure Is A National Treasure

The world sees so much in the person and the artist, Doc Penpen; in fact, Africa is set to honor and confer on Doc Penpen two more Lifetime Achievement Awards; e Father of Global Humanitarian Poetry Award and Father of Visionary Poetry Award, on September 29, 2018, as the highlight during the Hafrikan Prince Art World International Humanity Conference, with the Theme, “Freedom and Justice for a Free World and the Sustenance of Human Dignity.”

“Doc Penpen is actually pushing the limits of the language where it will go, not only in English but also in Filipino, he is actually giving birth to conceptual or visual poetry as Pentasi B in such a way never done before,” says Dr. Lily Rose Tope, an esteemed professor at the University of the Philippines Department of English and Comparative Literature.

Dr. Tope differentiates Doc Penpen from the late National Artist for Literature Jose Garcia Villa. She states, “Jose Garcia Villa left for the United States and became a minor American writer; Doc Penpen, by all indications, on the other hand, will never leave the Philippines; he simply loves the country, so much so that he even envisions and strives for it to become THE POETRY HEART OF THE WORLD,” and besides, she holds that Doc Penpen has accomplished much more than what Villa had achieved, by going textual and beyond through utilizing multi-media, multi-dimensional, augmented reality and neuro-physiological visual phenomena approaches in his poetry.

Doc Penpen gravitates towards the following principles in his Pentasi B Poetry: a) multilingual which suggests languages other than the written and spoken language, as sign language, body language, Nature’s language, etc.; b) multimodal that suggests typewritten, printed-out, sound or sonic, oil and canvas, etc.; c) multi-angular that allows the reader or audience text reading from left to right, right to left, top to bottom, bottom to top, middle to side, side to middle, etc.; d) multi-sensorial which makes use of the five senses and the extra-sensory perception (instinct); and e) multidimensional that explores neuro-physiological visual phenomena, the very principle in Doc Penpen’s Pentasi B Poetry that he employs to accomplish actual physical, psychological and spiritual healing, done by placing certain suggestions and commands within the “poem-play” to achieve a calculated unique/desired experience from the reader/audience.

The effect of Doc Penpen’s Pentasi B Poetry is such that even Canadian Poet Laureate Candice James exclaimed, “Pentasi B is the eighth continent of the world!”

“Doc Penpen is the father of visual poetry, for he doesn’t only create, but being the father also means he nurtures and takes good care of what he has initiated – a new kind of writing poetry,” Ashok Bhargava, Canadian Poet Laureate, founder and president of the Writers International Network based in Vancouver, Canada, says.

“Not even our National Artists in Literature, have been as honored internationally as Doc Penpen has been, as he was conferred the title Father of Visual Poetry in Canada in 2012, Father of Visual Poetry in the literary festival spearheaded by the National Library of the Philippines in 2013, Father of Visual Poetry in Turkey (Gorsel Siir Babasi) in 2014, Il Padre Della Poesia Visuale in Italy in 2016, and Father of Visual Poetry in Ghana, Africa (Anyuinsem Agya), also in 2016,” says the academician, Ethel P David, in an essay, “The Man, The Magic, The Mystery, The Metaphor, The Myth.”

Ethel P. David has M.A. in English Literature at the University of the Philippines-Diliman and has attended two years in the UP College of Law. “No other Filipino Poet, not even our National Artists in Literature, have been so honored,” David adds.

“Doc Penpen is a world treasure and we as Filipinos have all the reasons to be proud of him and his accomplishments,” says Manny Calpito, a famous Filipino broadcaster based in Los Angeles, California. “He has successfully placed poetry at the center-stage on the global stage!”

Nobel Peace Prize nominee, Canadian author and international humanitarian poet Ariadne Sawyer, describes Doc Penpen as “a Visionary, a Poet, an Artist that reaches the boundaries of the world.”

“We need to propagate this kind of Filipino innovativeness. Pentasi B is actually a Filipino invention, and it should go beyond the library world; in fact we should include Doc Penpen as one of our National Artists,” Prof. Antonio M. Santos, the late National Library of the Philippines Director and Board Member of the National Commission for Culture and the Arts, said in a video-documented interview.

“Bakit walang ginawa ang (Why is there nothing done by the) National Commission on Culture and the Arts (NCCA)? This guy (Doc Penpen) should be one of our National Artists… Doc Penpen is a National Treasure!” Dir. Santos says in the same interview.

Awakening, Inspiring, Healing

The Pentasi B Poetry book is the blending of the artist and the scientist in Doc Penpen, as his innovativeness may be inferred from all his poems, from the multi-dimensional and multi-sensorial poems to his coded and less complex poems.

However, the greatest achievement of Doc Penpen’s art is the ever-present element of love, the very foundation of his art, Pentasi B Poetry, and Pentasi B World, the latter as his growing organization of exemplary poets, now with more than 9,000 fully screened members from around the globe, who look up to a Filipino as their father, even for some, as their King in Poetry.

Doc Penpen’s Pentasi B is not just a dream but it was a vision that became reality for Philippine poetry to reach out to other and more people around the globe. It is not merely reaching out to the world through visual poetry, but to propagate Pentasi B’s deeper calling: to inspire, to heal and to awaken for the betterment and survival of humankind and its harmonious co-existence with other life forms in the universe.

Doc Penpen’s art is successfully shattering the barriers brought about by differences in skin color, ideology, religion, gender, education, age, physical make, and social status. While it embraces the person in everyone, and in anyone, Pentasi B, at its very core, is a celebration of the best of the very best of humanity in each and every human being.

———————————————————————-
ABOUT THE WRITER of PENTASI B & DOC PENPEN:
EDWIN CORDEVILA,
INDIA LIFETIME ACHIEVEMENT AWARDEE 2017
Best Newspaper Columnist in Filipino Award
during the recent 16th Gawad Tanglaw Awards.

———————————————————————-

PB ADMINS & friends: Sandra Ssarmiento Ethel P David Fco. Xavier Ramírez Sánchez Ashok K. Bhargava Ethel P David Sophy Chen Adel Bouagga Leyla Işık Agron Shele Aziz L’artiste Daboussi Imed Pasqual Bettio Maria Miraglia

Një këndvështrim për të rinjtë / Nga: Eltona Lakuriqi

Një këndvështrim për të rinjtë

 

Nga: Eltona Lakuriqi

Emisioni ‘’ Bota Ndryshe’’ është një nga formatet radiofonike që realizohet çdo ditë nga e hëna në të premte, ora 19:00-të në Radio Tirana. Hapësira e dhënë për të rinjtë ka një qasje ndaj problemeve, shqetësimeve por nuk anashkalohet dhe aktualiteti. Grupmosha e cila është gjithmonë e më shumë e pranishme në këtë minutazh janë adoleshentët dhe studentët. Në të përfshihen të rinjtë aktivë të cilët përcjellin zërin e tyre të drejtpërdrejtë në median, me një traditë dhe historinë e njohur të saj. Nuk është rastësi që ky emision zhvillohet tek kjo media, pasi funksioni i saj mbetet mes të tjerash edukimi. Në mesin e sfidave janë zgjerimi i këndvështrimeve të të rinjve tanë.

Ndonjëherë duket sikur dimë çdo gjë rreth tyre por kur bisedon kupton ëndrrat e tyre. Ata janë të rinj shpesh dinamikë, shpërthyes dhe më idealist seç duhet. Formati radiofonik aktualisht është duke u realizuar nga gazetarja Oralda Lahe. Më përpara kanë qënë dhe gazetarë të tjerë të cilët i kanë dhënë zë këtij emisioni me target grupin e të rinjve. Në studio nuk mungojë dhe njohës të fushave të ndryshme si psikologë, sociologë e shumë të tjerë. Gjithashtu arsimimi mbetet një nga shtyllat kryesore të rinisë ndaj dhe të ftuar kanë qënë mësues, pedagogë. Pasi këta të fundit kanë vërtet një peshë të madhe në përgatitjen e qytetarëve të ardhshëm. Nuk mungon dhe ftesa ndaj prindërve por këta të fundit shpesh hezitojnë të jenë në media. Emisioni ka një galeri të personazheve të ftuar duke krijuar një analizë, opinon të zhvillimeve më të fundit . Bullizmi është një hallkë ende e nxehtë për adoleshentët tanë. Përdorimi i internetit në formën jo të duhur, orët e gjata që kalojnë në rrjetet sociale. Të gjitha këto përbëjnë dhe kryefjalën e shumë prej diskutimeve. Një tjetër hapësirë është dhe promovimi i artistëve të rinj të cilët mund të jenë piktorët, këngëtarët e ardhshëm. Gjithashtu dhe artet e tjera që kanë një mundësi shumë të mirë për t’a. Kuptohet që puna në media dhe veçanërisht me të rinjtë nuk ka vetëm anët pozitive por njëherësh vështirësitë. Pavarësisht të gjithave mbetet një adrenalinë që nuk të shteron. Për të gjithë ju që doni të mësoni më shumë rreth këtij emisionin ju ftojmë të ndiqni Radio Tiranën çdo ditë nga e hëna në të premte, pas orës 19:00.

ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਸਾਊਥ ਅਮਰੀਕਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਡਾ. ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਆਨੰਦ ਡੀ. ਲਿਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ

ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਸਾਊਥ ਅਮਰੀਕਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਡਾ. ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਆਨੰਦ ਡੀ. ਲਿਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ http://punjabatepunjabiyat.com/%e0%a8%af%e0%a9%82%e0%a8%a8%e0%a9%80%e0%a8%b5%e0%a8%b0%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a8%9f%e0%a9%80-%e0%a8%86%e0%a8%ab-%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%8a%e0%a8%a5-%e0%a8%85%e0%a8%ae%e0%a8%b0%e0%a9%80%e0%a8%95/ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਨਾਮਵਰ ਸਹਿ-ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਮਲੋਟ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਡਾ. ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਸਾਊਥ ਅਮਰੀਕਾ … Continue reading

Me trashëgimtarët e heroit tonë kombëtar, Gjergj Kastrioti Skënderbeu dhe me miq artistë, në ambjentet e Muzeut Arkeologjik në Durrës, gjatë netëve të Bienales së Muzikës Klasike. / Nga: Lumturi Ratkoceri

Me trashëgimtarët e heroit tonë kombëtar, Gjergj Kastrioti Skënderbeu dhe me miq artistë, në ambjentet e Muzeut Arkeologjik në Durrës, gjatë netëve të Bienales së Muzikës Klasike. (Pjesë e shkëputur nga intervista e Alessandro Castriota Scanderbeg, gjatë vizitës së tij të … Continue reading

GLOBALLY ACKNOWLEDGED FATHER OF VISUAL POETRY TAKES ANGELES CITY AND CAINTA TOWN BY STORM !! / By Jose Rizal M. Reyes

GLOBALLY ACKNOWLEDGED FATHER OF VISUAL POETRY TAKES ANGELES CITY AND CAINTA TOWN BY STORM !!

By Jose Rizal M. Reyes

Dr. Epitacio Tongohan (3rd from the right, first photo), our Keynote Speaker during the book launching of Bards from the Far East: Anthology of Haiku and Kindred Verses held in Angeles City, Pampanga. My mom and sis were watching our Pampanga proceedings in Cainta via celfon technology. And they were immensely impressed and entertained by the stylistic attire and artistic manner of Doc PenPen Bugtong Takipsilim (pen name of Dr. Tongohan). I was anxious to know how they viewed my performance as speaker (due to my past misadventures in this speaking thingy) but, to my chagrin, all they were asking me about was who Doc PenPen is! Me, whether I like it or not, I have to admit the oozing charm, charisma, amiability and commanding personality of Doc PenPen. These qualities were quite evident last night. Doc PenPen is not just a master organizer and manager of people. He is also a consummate performer, reciting both his poetic lines and poetic passages of other poets with artistic flair and uninhibited feeling. The Bards from the Far East are in the stage of finding our footing at the national level. But Pentasi B is already well established at the international scene. Thank you very big, Doc PenPen for enlivening the Bards Affair last night in Pampanga. I feel free to confide in public that we were surprised with the large-framed awards we got, even as Carolyn was smiling mischievously or something that the award/certificate we prepared for you was dwarfed in comparison.

Ernest KOLIQI ( 20 maj 1903 – 15 janar 1975) : Në mirënjohje të thellë dhe kujtim të atij që mundësoj hapjen e shkollave shqipe në Kosovë dhe trojet e tjera shqiptare…. / Nga: Flamur Gashi

Në mirënjohje të thellë dhe kujtim të atij që mundësoj hapjen e shkollave shqipe në Kosovë dhe trojet e tjera shqiptare…. Ernest K O L I Q I ( 20 maj 1903 – 15 janar 1975) Ai që ndërmori misionin për … Continue reading