NJË BOTIM ME INTERES PËR FSHATIN ARBANASI AFËR ZARËS – Dashuria ndaj gjuhës amtare – penguese e asimilimit (Prof. Tullio Erber, Albanska kolonija Arbanasa pored Zadra,  Zadar 2015) / Nga: ANTON GOJÇAJ

NJË BOTIM ME INTERES PËR FSHATIN ARBANASI AFËR ZARËS

Dashuria ndaj gjuhës amtare – penguese e asimilimit

(Prof. Tullio Erber, Albanska kolonija Arbanasa pored Zadra,  Zadar 2015)

Fshati Arbanasi (Arbnesh) gjendet afër Zarës (kroat. Zadar) dhe tani është (para)lagje e këtij qyteti. Nga ky vend i vogël dolën personalitete të rëndësishme si ilirologu i mirënjohur Aleksandar Stipçeviq (Stipčević), shkrimtari Josip Rela, kompozitori dhe shkrimtari Shime Deshpali (Šime Dešpalj), dirigjenti dhe kompozitori Pal Deshpali (Pavle Dešpalj), violonçelisti Valter Deshpali (Valter Dešpalj), basketbollisti Josip Gjergja etj.   Historia e fshatit Arbanasi (shqip Arbnesh) është tema kryesore e librit “La colonia albanese di Borgo Erizzio presso Zara” (“Kolonia shqiptare e Borgo Errizios afër Zarës”), shkruar nga profesori Tullio Erber, botuar në Dubrovnik në vitin 1883. Me rastin e 290 vjetorit të vendosjes së refugjatëve të parë shqiptarë në atë fshat, pasardhësit e tyre këtë libër e përkthyen dhe e botuan në gjuhën kroate, në Zarë. Librin e përkthyen (kroatisht) Ljerka Shimunoviq (Lerka Šimunović) dhe Branka Hrboka. Redaktorë janë Sergjo Dokoza (Serđo Dokoza) dhe Bernard Kotlar, ndërsa botimin e realizuan Krsto Petroviq (Petrović) dhe Tomislav Peroviq (Perović). Botimit kroatisht i paraprin një parafjalë e frymëzuar, me nuanca poetike, shkruar nga Ivica Mateshiq – Jeremija. Në pasthënie të botimit kroatisht (shkruar nga S. Dokoza) thuhet se Tullio Erber (lindi më 1854 në Verona të Italisë, vdiq më 1909) ishte profesor i gjimnazit italian në Zarë, ku punoi rreth 30 vite. Libri ndahet në dy pjesë. Në pjesën e parë autori rrëfen për historinë, doket, traditën dhe gjuhën e arbëreshëve të Zarës, duke iu referuar të dhënave të vjela në arkivin lokal, që librit i jep vlera dokumentare. Në Hyrje, autori sqaron se në hartimin e librit është mbështetur edhe në informacione që i ka marrë gojarisht nga vetë arbëreshët. Në kapitullin e parë, autori jep informacione mbi vendosjen e refugjatëve shqiptarë në Istër (1655), pastaj në Itali (1675), si dhe mbi ngjarjet në trekëndëshin Venedik – Mal i Zi – Shqipëri në periudhën 1705-1707. Sipas dokumenteve arkivore, 16 familjet e para shqiptare arritën në Zarë më 15 gusht 1726 dhe ata e themeluan fshatin Arbanasi. Arsyeja e shpërnguljes, sipas dokumenteve arkivore, ishte poshtërimi i tyre mbi bazën fetare por edhe padrejtësi dhe vuajtje të tjera që atyre u shkaktonin autoritetet e pushtetit turk të asaj kohe në Tivar dhe rrethinë.   Republika e Venedikut, sipas dokumenteve, për familjet e para shqiptare, kishte caktuar një lokalitet të pabanuar afër Zarës, ku ndërtoi 16 shtëpi, për çdo familje nga një. Po ashtu, secilës familje iu dha edhe edhe pak tokë pune, që me krahët e vet ta sigurojnë mbijetesën. Përveç kësaj, i liruan për 12 vite nga obligimet publike. Një vit më vonë, më 1727, arritën edhe shtatë familje të tjera refugjatësh shqiptarë, që u vendosën po ashtu afër Zarës, por në Zemunik dhe jo në Arbanasi. Në vitin 1733 edhe 28 familje të tjera shqiptare nga treva nën juridiksionin e Tivarit shpërngulen përgjithmonë nga vendlindja, duke ikur së pari në Kotor dhe Herceg Novi, e prej andej në Zarë. Shpërngulja e shqiptarëve, siç tregojnë dokumentet e asaj kohe, shpjegohet me sjelljen despotike ndaj tyre nga pashallarët e Tivarit, Omer pasha dhe Ahmet pasha. Autoritetet turke kërkuan nga Republika e Venedikut kthimin e refugjatëve shqiptarë, me arsyetimin se ishin shtetas të Perandorisë dhe se ikja e tyre u shkaktonte dëm: pronarëve turq u kishin mbetur tokat djerr – sepse nuk kishte kush t’i punonte. Për të shmangur dorëzimin mbrapa të refugjatëve shqiptarë, venedikasit detyrohen që autoritetet turke t’i zbusin me para dhe dhurata të ndryshme (Soliman aga merr një orë të bukur si dhuratë). Sipas këtij libri, arbëreshët një periudhë të gjatë martesat i bënin vetëm brenda komunitetit të vet. Gjuhën amtare (e folme e dialektit gegë) e ruajtën relativisht gjatë – mëse dy shekuj. Në kohën kur është shkruar ky libër (në vitet 1880-1883) shqipja ishte ende gjuhë e folur në Arbnesh, çka e dëshmon fjalorthi me disa qindra fjalë shqipe si dhe disa shembuj për kohët dhe zgjedhimet e foljes dhe lakimin e mbiemrit në gjuhën shqipe, të cilat autori i ka shënuar në vend. Duke folur për prejardhjen e arbëreshëve të Zarës, prof. Erber thotë se fshati Arbanasi ndahej në dy krahë ose pjesë – në pjesën veriore (quheshin ”Brishqani”, ardhur më 1726) dhe pjesën jugore  (“Sheshqani”, ardhur më 1733). Autori vëren se midis tyre kishte rivalitet, që ndonjëherë kulmonte me ngjarje të padëshirueshme. Studiuesi nuk kishte dijeni që në rrethinën e Tivarit ekzistonin lokalitetet  “Brisk” dhe “Shestan” prandaj hedh hipotezën se arbëreshët në fjalë mund të kenë lidhje me fisin e Mirditës, rrjedhimisht që ata nuk janë nga rrethina e Tivarit – por në portin e këtij qyteti kishin hypur në barka me të cilat u shpërngulën. Gjithsesi kjo ishte një hipotezë e gabuar, që mund t’i falet një autori italian të asaj kohe, i cili kurrë nuk kishte qenë në trevën e Tivarit me rrethina, prndaj edhe s’kishte si ta dinte. Një odiseadë e ndërlikuar, me shtrirje disavjeçare, pasoi largimin e rreth 230 shqiptarëve katolikë me anije, nga strehimi i tyre i përkohshëm në Herceg Novi. Turqit përsëri ankoheshin për dëmin ekonomik që u shkaktonte ikja e këtyre nënshtetasve dhe kërkojnë nga Venediku kthimin e menjëhershëm të tyre, duke iu referuar edhe marrëveshjes që dy shtetet kishin lidhur vite më parë për kthimin e refugjatëve. Venedikut iu desh’ të përdorë mjaft aftësi diplomatike dhe jo pak shpenzime materiale për t’i bindur autoritetet turke që të heqin dorë nga kërkesat e veta. Për ilustrim, por edhe si kuriozitet, ja çfarë dhuratash, përveç një sasie të kosiderueshme të hollash, përfitojnë pasha i Shkodrës, kadia dhe dy nëpunës të tjerë, sipas këtij libri: 13 palë tesha, pesë nga të cilat të qëndisura me ar dhe argjend, tre palë tesha nga kadifeja, dy nga mëndafshi, një nga pëlhura me ngjyrë të kuqe të ndezur, dy të tjera nga pëlhura londineze, një dylbi, 14 “libra turjak”, 32 “libra” pemë të sheqerosura, 30 “libra” dyll, 54 “libra” sheqer, një arkë të stolisur me lule, 6 “libra” xinë (pistacie) etj… Sipas autorit Erber, i cili i referohej hulumtimeve arkivore dhe bisedave me arbëreshët, të gjithë refugjatët arbëreshë që u vendosën afër Zarës ishin katolikë, përjashtim bënin vetëm dy familje ortodokse. Në pjesën e dytë libri përmban  50 dokumente arkivore (të përkthyera kroatisht), të ndarë në katër kapituj, që kapin periudhën 1655-1777. Këto dokumente kanë peshë të veçantë sidomos për shkencën e historisë.    Botimi është i pasuruar edhe me disa ilustrime dhe fotografi të vjetra nga Arbanasi. Historia e këtij fshati të vogël dhe rezistimi i gjatë ndaj asimilimit, pavarësisht se kishin të njëjtën fe si popullsia vendore (kroate), në mënyrë të tërthortë e relativizon tezën e disa studiuesve që ruajtjen e identitetit (arbëror/shqiptar) të arbëreshëve të Italisë e sqaruan me faktin se ata kishin konfesion tjetër (ortodoks) nga vendorët italianë (katolikë). Arbëreshët e Zarës megjithëse katolikë – njësoj si kroatët, e ruajtën gjuhën, doket dhe kulturën e vet tre shekuj me radhë. Mbase, ishte gjuha shqipe ajo që i dallonte këta arbëreshë nga njerëzit që gjetën në vendin e ardhjes dhe, në radhë të parë, falë dashurisë ndaj gjuhës së të parëve arritën ta ruajnë me shekuj kujtesën për identitetin e vet etnik.

Nga: ANTON GOJÇAJ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s