BUKURIE BUSHATI: “LIBRAT E MI I KAM SI GISHTAT E DORËS…” (Autore e disa romaneve, me tematikë të mprehtë shoqërore) / Nga: Prof. Murat Gecaj, publicist e studiues-Tiranë

  BUKURIE BUSHATI: “LIBRAT E MI I KAM SI GISHTAT E DORËS…” (Autore e disa romaneve, me tematikë të mprehtë shoqërore)     Nga: Prof. Murat Gecaj publicist e studiues-Tiranë            Dëshiroj, mike krijuese Bukurie, që bisedën tonë … Continue reading

SHTETET ILIRE / Nga : Prof. Eroll Velija

SHTETET ILIRE

 

 

eroll veliu

 

Nga: Prof. Eroll Velija

 

 

Ne fundin e shek. V p.e.sone iliret hyne ne rrugen e zhvillimit skllavopronar. Ne shekujt qe pasuan e deri ne pushtimin romak krahinat me te perparuara ilire, ato jugore, kryesisht bregdetare, njohen zhvillimin e tyre me te larte shoqeror e politik te pavarur. Urbanizimi intensiv i kesaj treve dhe zhvillimi qe mori, per pasoje, menyra antike e prodhimit ne shek. IV-III p.e.sone coi ne krijimin e nje shoqerie antike te mirefillte dhe ne formimin e nje vargu shtetesh ilire, te cilat u inkuadruan ne qyteterimin e perparuar te botes mesdhetare.

Midis formacioneve shteterore qe u formuan ne treven e gjere ilire, ai qe arriti nje shkalle te larte te zhvillimit politik dhe qe luajti nje rol te shquar ne ngjarjet politike te kohes qe Shteti Ilir apo Mbreteria Ilire. Qe nga dukja e ketij shteti emrat ilir dhe Iliri moren, pervec kuptimit te gjere etnik, edhe nje kuptim te ngushte politik, qe u lidhen me fatet historike te ketij formacioni shteteror dhe te popullsise se tij, e cila ne burimet e shkruara do te njihet me emrin Illyrii propriedictii (ilire te mirefillte). Ne kohe te ndryshme Mbreteria Ilire ushtroi pushtetin e vet, natyrisht me luhatjet qe i imponuan rrethanat politike, ne nje territor te gjere qe perfshinte krahinat prej lumit Naretva (Narona) ne veri e deri te lumi Vjosa (Aous), ne jug me nje shtrirje drejt lindjes deri te liqenet Lyhnide ne kufi me Maqedonine dhe me ne veri me Mbreterine Dardane.

Ne krahinat me jugore ilire u formua nje shtet tjeter i rendesishem ilir i njohur me emrin Shteti i Epirit, i cili shquhet sidomos ne ngjarjet politike te fundit te shek. IV dhe te cerekut te pare te shek. III p.e.sone. Ne kohen e shtrirjes me te gjere te tij, ai perfshinte tokat prej lumit Vjosa (Aous) e deri ne gjirin e Artes (Nikopolit), duke u kufizuar nga jugu me Akarnanine, kurse nga lindja me Thesaline e Maqedonise.

Ne kete hapesire kane ekzistuar si formacione shteterore te pavarura edhe nje varg qytetesh shtete, si Dyrrahu, Apolonia, Ambrakia, historia politike e te cilave u zhvillua here ne lidhje te ngushte e here ne kundershtim me ate te Shtetit Ilir dhe te atij te Epirit. Ne rrethana te caktuara politike lindin gjithashtu formacione me pak te rendesishme ne formen e lidhjeve qytetare (Koinon), si ajo e Bylineve etj., qe kane nje peshe me te vogel ne historine politike te Ilirise.

Ne krahinat e brendshme jugore dhe qendrore ilire u formuan tri mbreteri te vogla ilire: e paioneve, e dardaneve dhe e athamaneve. E para shfaqet me nje shkelqim te shkurter ne shek. IV p.e.sone per te rene pastaj shpejt nen goditjet e politikes ekspansioniste te shtetit maqedon, kurse dy te fundit dalin ne arenen politike ne shek. III me nje rol te parendesishem.

Popullsite ilire te krahinave te brendshme qendrore e veriore nuk njohen deri ne fillim te eres sone nje organizim politik shteteror; edhe ne kete kohe ato arriten te organizohen vetem ne federata fisnore, sic eshte rasti i dalmateve ose i fiseve te tjera.

 

 

iliria-298x367

 

 

  1. ZHVILLIMI EKONOMIK E SHOQeROR I ILIReVE Ne SHEK. IV P.E.S

 

Lindja e qyteteve dhe e jetes qytetare

 

Zhvillimi ekonomik e shoqeror i Ilirise gjate epokes se hekurit dhe vecanerisht gjate shek. VII-V p.e.sone kishte pergatitur kushtet per lindjen e qyteteve dhe te jetes qytetare. Sic deshmojne te dhenat arkeologjike, qytetet ilire ngrihen mbi bazen e vendbanimeve te fortifikuara te epokes se hekurit dhe te qendrave protourbane qe u krijuan si rezultat i zhvillimit te zejtarise, te bujqesise, te blegtorise, si edhe te intensifikimit te marredhenieve te kembimit me boten greke. Kjo deshmohet nga prania e gjere e qeramikes se importuar korinthike e jonike dhe me pas edhe nga prodhimet e kolonive greke ne Dyrrah e ne Apoloni, te cilat kishin hyre ne marredhenie te ngushta me prapatoken ilire.

Lindja dhe zhvillimi i jetes qytetare ishte nje dukuri me karakter ekonomik e shoqeror teresisht e re. Thelbi i saj ishte vendosja e ekonomise antike te tregut qe u materializua me krijimin e qyteteve si qendra prodhimi e shkembimi. Kjo eshte e lidhur me shkeputjen e plote te zejtarise nga bujqesia, me krijimin e menyres antike te prodhimit dhe me zbatimin e punes se skllavit ne deget e ekonomise.

Njoftimet me te hershme per ekzistencen e qyteteve ne Iliri i takojne mesit te shek. IV p.e.sone. Historiani grek, Diodori, duke pershkruar fushatat e Filipit II kunder ilireve thote se mbreti i Maqedonise “u leshua mbi Ilirine me nje ushtri te forte, plackiti vendin, nenshtroi shume qytete te vogla dhe u kthye ne Maqedoni me placke te madhe”. Oratori i madh, Demosteni, duke paralajmeruar athinasit per rrezikun qe i kercenonte nga mbreti maqedon, ve ne dukje gjithashtu se “Filipi po fortifikonte qytete ne Iliri”. Pak me vone historianet greke te shek. II p.e.sone Ariani e Rufi permendin me emer Polionin si qytet i Dasaretise, kurse historiani i shek. IV p.e.sone Theopompi permend qytetin Oidanton. Me ne fund nga te dhenat numizmatike te fillimit te shek. IV p.e.sone mesojme emrin e nje qyteti te rendesishem ilir, Damastion. Kuptohet se origjinen e ketyre qyteteve, qe jane te pranishme ne mesin e shek. IV p.e.sone, (nje rast vertetohet qysh ne fillim te ketij shekulli), duhet ta kerkojme pak me pare, d.m.th. ne fundin e shek. V p.e.sone.

Nuk dihet me saktesi se c’paraqesin ne vetvete keto qytete te hershme ilire. Deshmite e autoreve antike, pervec faktit qe kumtojne ekzistencen e tyre, jane teper te varfra per te ndihmuar qe te rindertohet pamja reale e ketyre qendrave urbane.

Edhe nga pikepamja arkeologjike nuk ka ende gjurmime te tilla, nepermjet te cilave te dallohet qarte qyteti i kesaj kohe. Megjithate, prej qyteteve antike, rrenojat e te cilave ruhen ne vendin tone, mund te pohohet se qyteti i mirefillte ne Iliri formohet kryesisht gjate shek. IV p.e.sone. Ne kete kohe kemi edhe deshmite e qarta si nga burimet e shkruara, ashtu edhe nga ato arkeologjike.

Keto qytete ashtu sikurse vendbanimet e fortifikuara te epokes se hekurit, ngrihen mbi kodra te mbrojtura nga pikepamja natyrore, por shtrihen me siperfaqe relativisht me te gjera, qe arrijne deri ne 10-20 ha. Muret e tyre rrethuese jane ndertuar me nje teknike me te perparuar me bl**** shumekendeshe, trapezoidale; ato jane mjaft te fuqishme dhe me nje bukuri te rralle (Amantia, Klos, cuka e Aitojt etj.), por sistemi i fortifikimit ne pergjithesi eshte ende i thjeshte; ai nuk njeh kullat, rolin e te cilave e luajne deri diku kthesat me kend te drejte, qe ben muri here mbas here per arsye qendrueshmerie; edhe portat ne kete sistem jane te pakta e me nje mbrojtje me te dobet.

Qytetet e medha zene nje pozite qendrore ne krahinen qe zoterojne dhe shtrihen ne nje hapesire prej 30-40 ha, sic eshte rasti i Bylisit, i Antigonese, i Lisit etj., dhe jane te mbrojtura me mure te fuqishme.

Duke folur per qytetet e kesaj kohe Diodori i quan ato me termin polisma, qe do te thote qytete te vogla, me sa duket ende ne shkallen fillestare te zhvillimit te tyre. Demosteni, ne shek. IV p.e.sone perkundrazi, perdor termin poleis qe do te thote qytet. Ndryshimi qe verehet ne termat e perdorur prej ketyre dy autoreve nuk duket te jete i rastit; ai shpreh me sa duket nje diferencim qe u behet ketyre qendrave urbane ilire dhe qe lidhet me karakterin e tyre. Pak drite mbi kete ceshtje hedh pohimi i Arianit, i cili e quan Pelionin si “qytetin me te forte” midis qyteteve te Dasaretise. Duket se disa qytete kishin mundur te ecnin perpara dhe te dalloheshin prej te tjerave. Interes te vecante paraqet ne kete drejtim Damastioni, i cili eshte dhe i pari qytet ilir qe pret monedha. Burimet tregojne se ky qytet gjendej ne shpine te zones bregdetare, diku midis kesaj zone dhe liqeneve lynkeste. Duke folur per kete Straboni ne shekullin e pare shkruan keshtu: “Pas Epidamnit dhe Apolonise gjer te malet Keraune ndodhen bylinet, taulantet, parthinet dhe bryget; aty afer gjenden dhe minierat e argjendit ne Damastion, mbi te cilat diestet vendosen sundimin e tyre, si dhe enkelejte, te cilet i quajne dasarete; afer ketyre vijne lynkestet..”. Mungesa e te dhenave me te sigurta ka penguar qe ky qytet te lokalizohet me saktesi, por duke u nisur nga arsenali i gjetjeve te monedhave te tij, ai duhet kerkuar ne krahinat e brendshme ilire, diku ne lindje te Drinit te Siperm.

Pasazhi i Strabonit ka nje rendesi te vecante dhe per nje fakt tjeter. Ai tregon se Damastioni qe nje qytet qe lindi dhe u zhvillua ne nje zone te pasur me miniera, te cilat, me sa duket perbenin edhe bazen ekonomike te tij. Shfrytezimi i tyre dhe zhvillimi i zejtarise se perpunimit te metaleve qene deget kryesore te kesaj ekonomie. Karakteri i saj behet i qarte edhe nga simbolet qe mbajne monedhat e qytetit, te cilat paraqesin midis te tjerash cekanin e minatorit dhe shufrat metalike.

Damastioni eshte, keshtu, shembulli i nje qyteti zejtar te perparuar te kesaj kohe, por padyshim jo i vetmi. Pelioni shfaqet ne burimet, jo vetem si qyteti me i forte midis qyteteve te Dasaretise, por edhe si kryeqender apo qender rezidenciale e mbretit ilir. Ka mundesi qe qytetet e tjera me te vogla, ato qe Diodori i quan polisma, do te kene qene qendra njesish gjeografiko-ekonomike, ku do te kete mbisunduar ekonomia bujqesore-blegtorale me ndonje dege te kufizuar te zejtarise.

 

Zejtaria, bujqesia e blegtoria

 

Lindja e qyteteve i dha nje shtytje te re zhvillimit te degeve te ndryshme te ekonomise ilire.

Zejtarine e shfrytezimit te minierave dhe te perpunimit te metaleve iliret e njihnin dhe me pare, por asnjehere si tani ajo nuk paraqitet si dege e vecante e nje qyteti, sic eshte rasti i Damastionit. Ne shek. IV ne zejtarine e punimit te metaleve nuk vihet re ende ndonje ndryshim cilesor, fjala vjen ne punimin e veglave te punes, te armeve apo te zbukurimeve, ne krahasim me shekujt pararendes. Por tani mund te flitet per nje veprimtari me te gjere e me intensive si ne shfrytezimin e minierave, ashtu edhe ne prodhimtarine e degeve te vecanta te zejtarise metalpunuese. Bie ne sy ne menyre te vecante rritja e prodhimit te armeve, qe perbejne ne kete kohe gjetjet me te shumta neper nekropolet ne krahasim me zbukurimet.

Megjithate, nuk pati ndonje perparim, ne fushen e zejtarise se prodhimit qeramik, madje importi e dobesoi per nje kohe kete dege te zejtarise ilire.

Nderkaq ne fushen e ndertimeve ndodh nje revolucion i vertete. Mjeshtrat e ndertimit shquhen ne shek. IV per aftesite e tyre arkitektonike e teknike dhe per njohurite e thella ne fushen e artit te fortifikimeve, qe i zbatonin ne nivelin me te perparuar te kohes, ashtu si ne shume vise te tjera te botes mesdhetare. Muret rrethuese te qyteteve te ndertuara ne stilin poligonal jane deshmia me e qarte e arritjeve ne kete fushe.

Te dhenat per bujqesine dhe blegtorine e ilireve per shek. IV jane te varfra. Autoret bashkekohes, si Aristoteli, Skymni, Ariani etj., nuk bejne tjeter vecse perserisin Hekateun, per shkak te njohjes ende te pamjaftueshme te Ilirise; megjithate Iliria per autoret greke ishte vendi i nje bujqesie e blegtorie te zhvilluar, tokat pjellore te se ciles shfrytezoheshin vende-vende ne menyre intensive dhe qe krahas kulturave bujqesore (rritja e ullirit, kopshtaria e bletaria), ne kullotat e pasura rritnin bageti te mira te races.

Te dhenat arkeologjike i vertetojne keto njoftime. Parmenda e paraqitur ne buzet e nje pitosi gjetur ne fushen e Korces, si dhe figurat simbolike te paraqitura ne monedhat e Dyrrahut e te Apolonise, apo ne monumentet varrimore te kohes, si kalliri i grurit, dega e ullirit, bistaku i rrushit, bleta, lopa si dhe briri i bollekut, simbol i pjellorise dhe i begatise, u bejne jehone pasurive te tokes ilire dhe zhvillimit qe kishin marre bujqesia e blegtoria ilire ne kete kohe.

 

Tregtia dhe qarkullimi monetar

 

Si rrjedhim i zhvillimit te zejtarise dhe te degeve te tjera te ekonomise ilire u zgjeruan shkembimet dhe tregtia. Gjetjet arkeologjike deshmojne per nje shtrirje te gjere te prodhimeve te zejtarise ilire. Tipat standarde te armeve, te zbukurimeve dhe te eneve prej balte qe perseriten ne gjetjet nga nje krahine ne tjetren, deshmojne per marredhenie intensive midis popullsise se krahinave te ndryshme dhe per nje zhvillim te konsiderueshem te kembimeve midis tyre.

Nje zhvillim me te gjere moren ne kete kohe shkembimet me boten greke. Jo me kot pasurite minerale dhe disa prodhime bujqesore terhoqen vemendjen e autoreve antike te kesaj kohe. Duket se keto prodhime ishin nder artikujt kryesore te eksportit ilir. Nje vend me rendesi zinin kembimet me kolonite greke te bregdetit Adriatik dhe qytetet e Halkides, te cilat merrnin nga Damastioni argjendin per prerjen e monedhave te tyre, kurse nga tokat e aferta te Atintanise seren, qe u duhej per ndertimin e anijeve dhe lyerjen e eneve te transportit. Kundrejt tyre iliret merrnin prodhime luksi te artizanatit grek, midis te tjerave prodhime atike e italike. Krahas prodhimeve te Dyrrahut e te Apolonise, enet e ketyre qendrave jane gjetje jo te rralla ne vendbanimet e zones bregdetare. Por ato fillojne te duken me dendur edhe ne krahinat e brendshme ilire. Pas Trebenishtit ato shfaqen edhe ne luginen e mesme te Drinit, ne afersi te Kukesit e te Krumes. Keto prodhime arrijne ketu nepermjet rrugeve tregtare te shkelura qysh ne shek. VI-V, duke ndjekur luginat e lumenjve me pikenisje si nga qendrat e bregut Adriatik, ashtu edhe te Egjeut.

Monedhat e argjendit perdoren gjeresisht si ekuivalent shkembimi. Ne krahinat bregdetare gjejne nje perhapje te madhe monedhat e Dyrrahut e te Apolonise, kurse ne ato te brendshme dhe lindore monedha e Damastionit. Gjetjet e deritanishme tregojne se kjo monedhe qarkulloi ne nje zone te gjere qe perfshinte krahinen e diesteve, penesteve dhe pjeserisht ate te lynkesteve.

Prerja dhe hedhja ne treg e monedhave nga nje qytet ilir si Damastioni eshte nje fakt me rendesi te vecante. Ai tregon se tani, ne pjesen e pare te shek. IV p.e.sone, krahas Dyrrahut dhe Apolonise, te cilat me monedhat e tyre, qysh nga shek.V p.e.sone kishin mbuluar krahinat e aferta te ultesires bregdetare dhe i kishin terhequr ato ne orbiten e marredhenieve skllavopronare, nje qytet ilir, Damastioni, lindi dhe u be qender e rendesishme ekonomike e krahinave te brendshme. Ai hodhi ne treg monedhen e vet dhe me kete shenoi shtrirjen e metejshme te sistemit monetar ne krahinat e brendshme te Ilirise Jugore. Ekonomia monetare theu keshtu dhe ne kete pjese te Ilirise ekonomine e prapambetur natyrore, per t’i hapur rrugen nje sistemi te ri ekonomik, skllavopronarise.

 

Vendosja e skllavopronarise

 

Me lindjen e qyteteve u krijua edhe nje popullsi qytetare, e cila me pare nuk njihej. Burimet nuk e bejne te qarte perberjen dhe karakterin e kesaj popullsie, por meqe qytetet ishin qendra ekonomike dhe administrative, edhe popullsia e tyre perbehej nga masa e gjere e prodhuesve zejtare, bujq e blegtore, nga pronaret e punishteve zejtare, tregtaret dhe aristokracia e vjeter fisnore qe perbente parine e qytetit. Si e tille, popullsia e qytetit paraqitej e diferencuar ne shtresa shoqerore, me interesa te ndryshme. Prej tyre, pronaret e punishteve dhe tregtaret formonin shtresen e re te pasuruar, e cila zhvendos perfundimisht ne plan te dyte aristokracine e vjeter fisnore.

Si qendra ekonomike e politike me vete qytetet i rrethonte nje popullsi fshatare e lidhur me ta nepermjet interesave ekonomike te ndersjellte. Ne burimet keto popullsi njihen akoma si fise te medha apo te vogla, por fisi nuk ka me kuptimin e tij klasik. Vete dukja e qyteteve dhe prerja e qarkullimi i monedhave jane elemente qe nuk pajtohen me rendin fisnor, ato i japin bashkesise nje permbajtje te re nga pikepamja e marredhenieve ekonomike e shoqerore.

Ashtu si ne Maqedoni, edhe ne Epirin fqinje te kesaj kohe, shumica e popullsise ne Iliri jetonte ne fshatra; qytetet ishin ende ne numer te vogel. Masen kryesore te kesaj popullsie e formonte fshataresia e lire, por burimet bejne fjale edhe per nje popullsi fshatare te varur. Theopompi ne vepren e tij “Filipika” shkruan se “ardianet kane 300 mije prospelate si helote…”. Me prospelate autoret e vjeter kuptonin nje popullsi te varur qe merrej me punimin e tokes dhe qe u jepte zoteruesve te saj si detyrim nje pjese te prodhimit. Duke i krahasuar prospelatet e ardianeve me helotet e Spartes, Theopompi e percakton edhe me mire gjendjen e tyre sociale. Me sa duket edhe keta ishin, sikurse helotet, nje popullsi e nenshtruar qe pas pushtimit ishin shpronesuar dhe ishin kthyer ne gjendje vartesie. Nuk kemi prova nese kjo ishte nje popullsi e huaj apo nje fis tjeter ilir qe pesoi kete fat; numri i tyre gjithashtu duhet te jete i tepruar, por mbetet i padiskutueshem fakti qe kemi te bejme me nje mase popullsie mbi te cilen ushtrohet shtypje ekonomike dhe politike.

Midis ilireve ky nuk ishte nje fenomen i vecante per ardianet. Nje shekull me vone Agatharkidi ne vepren e tij “Evropaikon” do te pohoje se “dardanet kane kaq shume skllever (ai i quan keta me emrin “dullos”), sa dikush kishte 1 000, kurse te tjere edhe me shume. Secili nga keta ne kohe paqeje punon token, kurse ne kohe lufte merr pjese ne ushtri duke pasur si prijes zotin (“despotes”) e tij”.

Edhe pse Agatharkidi perdor termin dullos, shpjegimet e metejshme e bejne te qarte se kemi te bejme me nje popullsi te tipit te prospelateve ardiane. Nuk ka asnje dyshim qe termi “dullos” perdoret ketu me kuptimin me te gjere, ashtu sikurse ndodh shpesh qe autoret antike i quajne helotet “dulle te lakeldemoneve”.

Nje rast tjeter eshte ai qe permend Atheneu, per penestet. Sipas tij “thesalet quajne peneste jo ata qe lindin skllever, por ata qe shtihen ne dore me ane te luftes”. Dihet se me emrin peneste quhej nje fis i tere ne territorin e Mbreterise Ilire. Perkufizimi i Atheneut te con ne perfundimin se popullsia e ketij fisi duhet te kete qene e ngjashme nga pikepamja e gjendjes shoqerore me prospelatet e ardianeve dhe dullet e dardaneve.

Prania e nje popullsie te tille te varur e te shfrytezuar ekonomikisht midis ilireve, eshte nje deshmi e rendesishme per te percaktuar karakterin dhe strukturen e shoqerise ilire. Sic tregojne te dhenat e autoreve antike, popullsia e varur e tipit prospelate-helote-peneste perfaqesonte ne kete kohe ne Iliri nje forme te hershme te skllaverise qe ekzistonte ne disa nga popullsite kryesore ilire. Kjo kategori njerezish perdorej ne mase ne punimet bujqesore dhe mbase edhe ne shfrytezimin e minierave. Zoterit e tyre (despotet) duket se banonin ne qendrat e vogla te fortifikuara ose ne qytete. Kohen me te madhe ata e kalonin ne luftera dhe jo rralle me defrime. Theopompi na thote se sunduesit e prospelateve ardiane “cdo dite deheshin, benin mbledhje dhe shtroheshin ne gosti, te dhene pas te ngrenit e te pirit”. Pjesen tjeter te popullsise e perbente masa e fshatareve te lire qe luante, me sa duket, ende nje rol kryesor ne prodhimin shoqeror.

Pervec perfitimit nga puna e popullsise vendase, shtresa e pasur siguronte te mira materiale nepermjet grabitjes kolektive te popujve fqinje me ane te lufterave. Tributet e pervitshme qe detyroheshin te paguanin popujt e nenshtruar tregojne se keto grabitje kryheshin ne menyre sistematike.

Keshtu ne shek. IV p.e.sone, shoqeria ilire paraqitet si nje shoqeri e ndare ne klasa e shtresa shoqerore. Kjo shoqeri njihte atehere format e hershme te varesise skllavopronare, prandaj edhe ishte nje shoqeri skllavopronare. Lindja e qyteteve ndihmoi per thellimin e diferencimit shoqeror, sepse duke u bere qendra te rendesishme te zejtarise dhe te tregtise ato i dhane hov rritjes se prodhimit, shkembimit me para dhe shfrytezimit te punes se huaj.

Pa mbivleresuar peshen dhe rolin e qytetit ilir ne kete periudhe te hershme mund te thuhet se ai vepron jo vetem si bartes i skllavopronarise, por edhe si percues i saj ne boten fshatare qe e rrethon. E lidhur me qytetin me ane te marredhenieve ekonomike dhe e varur prej tij permes ketyre marredhenieve, bota fshatare ilire, sidomos ajo qe ndodhej rreth qyteteve nuk eshte me bota e organizimit fisnor. Ajo njeh tani marredhenie vartesie ne formen e skllaverise se tipit helot.

Keshtu, ne shek. IV qyteti ilir na paraqitet me nje rol e peshe te ndjeshme ne jeten ekonomike e shoqerore te Ilirise. Si i tille ai sherbeu si baze e organizimit politik shteteror.

 

UDHËTIM “NËPËR KOHË”, ME POETIN E TALENTUAR BAJAZIT CAHANI… / Nga: Prof. Murat Gecajm, publicist e studiues-Tiranë

  UDHËTIM  “NËPËR KOHË”, ME POETIN E  TALENTUAR BAJAZIT CAHANI…   Nga: Prof. Murat Gecaj publicist e studiues-Tiranë     Nga e majta: B.Cahani e M.Gecaj     Me shqetësim e dhimbje e lexova  njoftimin për humbjen përgjithnjë të arsimtarit … Continue reading

Poezi nga (Hamdi) Erjon Muça

Erjon Muça

 

Poezi nga (Hamdi) Erjon Muça

 

 

***

 

18
Të dua, të dua,
oh sa të dua!
Të dua në mëngjes,
kur ngrihesh e përgjumur,
dhe asnjë fjalë nuk më thua.
Të dua pasi të përgatis kafenë,
dhe ti më thua “të dua”.

Të dua kur jemi bashkë,
dhe të shoh në sy.
Të dua kur jam larg,
dhe mendoj veç për ty.
Të dua edhe kur grindemi,
dhe më thua “s’të dua”.
Por unë e di që ti më do,
Prandaj edhe më shumë të dua.

Të dua në mbrëmje, kur,
e lodhur shkrihesh në krahët e mia.
Ashtu,
mbështjellë në gjoksin tim,
të mbuloj me puthje,
i dehur nga dashuria.

Më mer gjumi,
duke menduar se sa të dua.
Dhe natën të ëndërroj,
vetëm puthjet e tua.

Me atë mendim zgjohem,
dhe them do të të dua,
• akoma pa i hapur mirë sytë.
Derisa nata të jetë natë,
dhe dita të jetë ditë.

 

 

 

19
Eh sa shpejt vitet kalojnë!
Do të doja ti ndalja pak,
por të rendin,
ata s’harrojnë.

Më pas të mbetet,
ndonjë kujtim i zbehtë.
Që të është skalitur në mendje,
në shpirtë.

Ashtu si kujtimi,
i një mbrëmjeje në verë.
Kur të përqafuar shtësinim,
në bregdetin plot rërë.

Të përqafoja,
të puthja,
të të shvishja kisha dëshirë.
Në breg të detit,
pèr gjithë natën,
të bënim dashuri.

Tek imagjinoja,
përpara meje të të shihja,
të shveshur,
të shtrirë.
Një dallgë u përplas në breg,
me forrcë,
gjithë shkumëzim.

Mu duk sikur edhe deti,
ty të dashuronte.
Dhe tek lexoi mendimet e mia,
nisi të turfullonte.

Në atë çast e ndjeva veten fitimtar.
Unë po puthja buzët e tua.
Kurse ai?
Puthte brigjet plot rërë

 

 

 

20

 

• Shtrirë pranë meje qëndron,
• dhe unë sërisht nuk e besoj.
• Nuk po më vështron mua,
• dhe unë të ndjej,
• të dashuroj.

Dashuroj gjithçka tënden,
që në këtë gjysëm errësirë.
Ndonëse sytë e mi nuk i shohin,
shpirti im i dallon,
mjaft mirë.

Ndoshta je e lodhur,
nga një ditë e gjatë!
pakëz e përgjumur,
e sflitur nga kjo natë!

Rri symbyllur,
në këtë gjysëm errësirë.
As lodhjen,
as përgjumjen nuk rrezaton fytyra jote.
Ajo rreflekton veç freskinë.

Po atë freski,
të disa viteve më parë.
Kur unë isha një djalë
dhe ti veçse një vajzë.

Të shoh në këtë fundviti,
dhe sa do të dëshiroja.
Që vitin dhe kohën,
Veç për ty ti ndaloja.

Që edhe pas shumë vitesh,
ashtu si tani.
Ti të rrezatoje,
po të njëjtën freski.

Po mos u brengos,
mos u mërzit o shpirti im.
Në sytë e zemrës time,
ti do të jeshë e frekët,
si pak vite më parë.
Ashtu si tani.

 

 

 

21
Do doja të flija,
ose të vdisja.
Në një gjumë të vdekur,
ditën e takimit tonë të prisja.

Do doja të zgjohesha,
pak përpra se të t’përqafoja.
Dhibjen e vetmisë,
në atë çast të mos e kujtoja.

Të më dilte gjumi,
nga aroma e buzëve të tua.
Të më ngjallje nga vdekja,
me fjalët të dua.

Oh! do doja të flija,
Ose të vdisja.
Në gjumë ose i vdekur,
Ty të t’prisja.

 

 

Poezi nga Vaso Papaj

Vaso papaj

 

Poezi nga Vaso Papaj

 

 

Denis
(Ose vrasja e një kamerieri)

 

Denis, o ëngjëlli im!
Engjëjt shkojnë në qiell, ashtu fluturim.
Pa të ngrohur dielli ike n’atë agim.
Veç për ty, mbi Çikë, kish dal në kërkim.

Denis, të lutem, të lutem, më fal!
Se me një grusht poeti s’tundet dot një mal.
Do të doja fort të ish Migjeni ynëgjallë.
Të të shihte shtrirë, në breg, pa frymë, mbi zall.

Oh, Zot o Zot, ç’po ngjet!
Këtë mëngjes tërë Jonin doja ta pij vetë.
Se tërë natën trupin ta kish ngrirë. Medet!
Gjer mbi shkumë qenë ulur e po qanin retë.

Denis , zemër s’kam, të them lamtumirë!
Që nga larg i ardhur, për pak punë, o bir.
Lart në fshat, poeti ynë i madh ish nxirë.
Bronzi kish qarë vallë, apo kish djersirë?

Fry moj tramundanë!
Fry dhe zërin e poetit shpjere anë e mbanë!
Veshëve të shurdhët shpoja ata timpanë!
Fry moj, prishe heshtjen, tunde atë këmbanë!…
Shpjere djalin dhëndër, shpjere në Elbasan!

 

 

 

Ëndërr e brishtë

 

Shpesh ke ndjerë në veten time
Një boshllëk që të thërret.
Shkoji pranë që të më njohësh
Nëse kam shpirt të vërtetë.
E çfarë jam në fund të fundit!?
Jam një pikë në gjithësi.
Një ëndërr e brishtë e Zotit,
Në një trup, dhuratë e tij.
Sytë më kanë ngjyrën e qiellit.
E di mirë, një herë do t’vdesin.
Po një ditë prapë do rishfaqen,
Pafundësisht mbi ty do t’mbesin.

Fluturo, e mira ime!
Forca rrugës do të arrijë.
Për lirinë kij pretendime.
Është në rrugë dhe shpejt do t’vijë.
Mos u dridh si flutur nate.
Mos kërko dritë n’abazhur.
Aty afër po s’më pate,
Ajo dritë s’do t’ndizet kurrë.
Retë u ngrysën, shi do t’bjerë,
Befas pret diçka të ndodhë.
Krahë të qullura nga lotët,
M’i than era, mos u lodh.

Fluturo, e mira ime!
Fluturo pa dalë nga vetja!
Mos i shkul ca ëndërrime,
Janë si ujët kur t’merr etja.
Këtu pranë teje, sa kam jetë,
Kurrë s’e paskam vënë re.
Më beso një të vërtetë:
Universi jemi ne.

 

 

 

Meditim udhësh

 

Udhë me dredha, kthesat druaj,
Zemra rreh si ky motor.
Radhë cigaret ndiz e shuaj
Radio nuk pushon kaq orë
Në timon me vete flas,
Qiellin gati e përqas.

Unë e di dhe ti e di,
Mendja ime fluturon.
Edhe pse afron stuhi,
Jashtë trupit e kohës shkon.
S’don të bëhet robëreshë
Në këtë ditë pa sy që ndesh.

Brënda meje ti qëndron,
Me baticën sa më ngjan.
Mendjen vras të di ç’kërkon,
Je e thelle si oqean.
Herë më zhdukesh, herë të ndesh,
Të jetë lojë kjo midis nesh?!…

Ne të dyve ëndrrimtarë,
Koha po na fluturon.
Kemi udhë për të riparë
Krenaria na dëmton.
Hapmu, të hapem dhe unë,
Çdo ditë duhemi më shumë.

Brenda meje ti qëndron,
Por batica dhe të nxjerr.
Herë më vjen e herë më shkon,
Je e thellë si një minierë.
Je pasioni i pafund,
Këtë mister s’e gjej kërkund.

 

 

 

Një sms Zotit

 

Një Sms po të dërgoj,
S’e di, o Zot, në të arrin?!…
Në do t’më bëje me pushtet,
Ta hidhja tej këtë varfërinë.
Besoj, ta meritoj vërtetë,
Lodhur, në pritje një jetë.

Të shkrova e sa pa vënë një pikë,
Ky celular i shkretë m’u fik,
(Ndoshta s’e mbajtën bateritë…)

Ta nisa nga e para prapë
Dhe shkrova vetëm dy tri fjalë:
Ndihmomë, o Zot, tek ty besoj
E në kërkova shumë, më fal.
Më jep atë që meritoj,
Se si poet kurrë s’lajkatoj.

Provova prapë, më dha OK,
Mesazhi do të kish shkuar tej.
Me shpresë që shpirtin tënd të gjejë.

 

 

 

Pa kushte

 

Në një klimë ku bëhet gjithçka
Për të ndaluar çdo gjë,
Më mbetet
T’i dorëzohem pa kushte dashurisë.
Më mirë
Shpirtin dhe jetën s’do të mund ta stolis.

Po të doni, quamëni dhe Don Kishot,
Madje dhe të dashurën ma quani Dylqinë.
Se vetëm ajo m’i jep oksigjen zemrës,
Ma ushqen mushkërinë.
Ndaj, në këtë klimë
Do të refuzoj të vdes,
Gjersa dashurisë
T’ia gdhend emrin në kujtesë.

Todo Vaso: “Ja pse vendi i 9 Shqipërisë në Europianin e 1964-ës nuk cilësohet si sukses” – Flet ikona e futbollit shqiptar, i pakalueshmi Todo Vaso / Bisedoi: Raimonda Moisiu

todo4

Todo Vaso: “Ja pse vendi i 9 Shqipërisë në Europianin e 1964-ës nuk cilësohet si sukses”

 

 

Flet ikona e futbollit shqiptar, i pakalueshmi Todo Vaso

 

Ka pasur një fëmijëri të vështirë, si gjithë familjet që jetonin në sistemin e një makine të madhe sociale, që privonte në mënyrë efektive emocionet shpirtërore, dëshirat dhe ëndrrat, të cilat sistemi socialist përpiqej “t’i inkurajonte” vetëm brenda kufijve të caktuar të një “lumturie sociale”. Këto vështirësi dhe sakrifica në jetën e përditshme dhe në përputhje me ëndrrat e dëshira, e maturuan djaloshin korçar parakohe moralisht e fizikisht. Që në fëmijëri luante shpesh futboll dhe sporte të tjera në oborrin e shkollës. Më pas luante volejboll dhe boks, derisa u inkuadrua në grupimin “Futbollisti i vogël”. Një ditë prej ditësh boksieri i vogël, Todo Vaso, rreshtohet në ekipin e boksit, nën drejtimin e të mirënjohurit e të famshmit, boksierit korçar Niko Mile. Por ëndrrat dhe dëshirat e Teodor Vasos, nuk mjaftoheshin me aq, dhe si të gjithë djelmoshat e rrugicës së tij, zvarriteshin poshtë telave me gjemba që rrethonte fushën sportive të futbollit të Korçës, për të parë skuadrën “Puna” të qytetit. Mbasi mbaroi studimet në Politeknikumin “7 Nëntori”, Tiranë, Todo Vaso kthehet në vendlindje, pranë telave me gjemba, që rrethonte fushën sportive. Pikërisht aty ku mbaronte qyteti i lindjes, në veri të tij, trokiti te Vaso, shpirtambicia për t’u ngjarë lojtarëve të cilët kalonin para syve të tij; që nga Borici dhe Gjinali, Resmja dhe Fagu, S.Jareci dhe Q.Vogli, P.Mirashi dhe Teliti. Ata lojtarë i dukeshin të mëdhenj, jashtëzakonisht të mëdhenj, male, veçse malet nuk lëvizin, ata lëviznin, qeshnin, përshëndetnin, gëzonin, shënonin dhe entuziazmoheshin, i sillnin pranë ëndrrën dhe dëshirën e papërmbajtur, për t’u futur në fushën e lojës, për të ndjerë frymëmarrjen dhe djersën e tyre, prekur me dorë e përqafuar. E ka nisur karrierën sportive si boksier dhe volejbollist, më pas i hyn futbollit me shkollat e mesme nën trajnimin e Osman Caslli. Zbulohet si talent në futboll, nga Zini Gjinali, ku edhe përfundimisht Todo Vaso rreshtohet në krah të lojtarëve të “Dinamos’ së famshme dhe më tej, nga ku edhe filloi rrugëtimin e tij brilant historik në futbollin shqiptar, duke u shndërruar kështu në një figurë sportive dominuese në ndeshjet kombëtare e ndërkombëtare që i dhanë famën dhe bënë historinë e futbollit shqiptar ndër vite. Sot për sot legjenda dhe ikona e futbollit shqiptar, Teodor Vaso është futbollisti mes më të mëdhenjve të futbollistëve shqiptarë, mes atyre që dikur ai ëndërronte të bëhej e të ishte si ata. Emri i Teodor Vasos qëndron madhërishëm e denjësisht, histori e legjendë, mes atyre të mëdhenjve që ka njohur historia e gjeneratës së artë të futbollit shqiptar, që me lindjen e tij. Një karrierë brilante që përputhet me biografinë ngadhënjyese e mbresëlënëse e të pakalueshmit -Teodor Vaso. Në këtë intervistë të dytë, që lindi krejt spontanisht si rezultat i fitores historike të kualifikimit të Kombëtares Shqiptare në “Euro 16”, mjeshtëri i futbollit, shpreh jo vetëm gëzimin dhe entuziazmin, por na rrëfen se kombëtarja shqiptare ka qenë ndër më të mirët në Europë dhe Nën/Kampione e Ballkanit që prej vitit 1946. Për të mësuar më shumë ndiqni intervistën.

 

 

1-raimonda

 Bisedoi: Raimonda Moisiu

 

 

 

Prof. Todo, cilat janë emocionet tuaja për kualifikimin e Kombëtares Shqiptare për herë të parë në “Euro 2016”?

 

Me përpjekje e sakrifica të tejzgjatura, që nga viti 1946-ë, kur Shqipëria u shpall kampione e Ballkanit, pas një periudhë të pandërprerë, plot 67-ë vjet përpjekje për të marrë një trofe, së fundi u shfaq pamja e vitit 2015-ë, ku ne u gjendëm në konstelacionin (Yjësinë) e ekipeve elite të futbollit Evropian. Shqipëria dhe gjindja e saj, që nga më i vogli e deri më i madhi, në të gjitha trojet shqiptare, me tërësinë e faktorëve qe na dhuroi fitorja, u elektrizuan nga kënaqësia, euforia dhe efekte të tjera disi deri në delir. Personalisht ngazëllimi erdhi si rezultat, sepse u realizua një ëndërr dhe dëshirë, u arrit një qëllim për të cilën me angazhim total, me përkushtim e sakrifica nga shumë breza futbollistësh brenda saj, përfshi edhe brezin tim.

 

Flitet qe suksesi i parë i Kombëtares Shqiptare në Kampionatin Europian ka qenë në vitin 1964, duke u renditur në nëntë skuadrat më të mira të Europës. Sa qëndron kjo. Nëse po, cili është historiku i saj?

 

Sporti është garë sportive konkrete që kryhet në kontakte direkte ndërmjet dy ose me shumë rivalëve. Nëse gara nuk fitohet në kushtet praktike, por jepet në tavolinë dhe veçanërisht për motive politike, ai nuk quhet sukses. Klasifikimi që vjen si pasojë e një procedure të tillë është burokratike. Për njohje dhe konkretizim, çështja i përket Eliminatoreve të Kampionatit Evropian të sezonit 1962-1964. Në tabelën përkatëse të përfundimit të ndeshjeve, Shqipëria është renditur e nënta. Ky klasifikim, erdhi sipas një ndodhie të jashtëzakonshme. Në këtë aktivitet Shqipëria bëri vetëm dy ndeshje me Danimarkën. Më 29.06.1963, ajo fitoi me Shqipërinë 4-0 dhe humbi në Tiranë, 1-0, me golin e shënuar nga famëmadhi Panajot Pano. Por në një situatë të jashtëzakonshme dhe absurde, Shqipëria mori dy fitore 3-0 në tavolinë për mosparaqitje të kombëtares së futbollit të Greqisë. Kësisoj ne u gjendëm në një renditje formale. Gjatë tërë historisë së publicistikës shqiptare, ky bilanc nuk është marrë në konsideratë dhe nuk është quajtur kurrsesi sukses.

 

Në ndeshjen me ekipin kampion te Egjiptit Ahli me 1967 të cilën ekipi ynë e fitoi 2-0.

 

Në ndeshjen me ekipin kampion te Egjiptit Ahli me 1967 të cilën ekipi ynë e fitoi 2-0. Në foto Teodor Vaso kundër qendërsulmuesit te kombëtares egjiptiane në çastin para portës kur ai tenton të shënojë gol.

 

13

 

Presidenti i FSHF, z. Armando Duka, menjëherë pas fitores që i dha kualifikimin Kombëtares Shqiptare në “Euro 2016”, deklaroi për pjesëmarrjen e gjeneratës së futbollistëve shqiptarë ndër vite në ceremoninë e hapjes të “Euro 16”, në Paris. Si e shihni ju këtë deklaratë premtimi, lindi si një çast emocional i Dukës, apo mendoni dhe shpresoni se kjo do të realizohet?

 

Deklarata u tha në një çast emocional. Gjithsesi një angazhim i FSHF-së është më e pakta, që mund të bëhet, veçanërisht për gjeneratën futbollistike e para viteve 1990. Ajo ju përkushtua futbollit shqiptar me një angazhim vetëmohues, ajo gjeneratë në kushte shumë të vështira se ato të sotmet, përfaqësoi e respektuar nga personalitete e futbollit bashkëkohor, që ishin paraprirëse të futbollit botëror. Disa ndeshje të asaj kohe nuk janë kapur edhe barazuar, megjithëse në minorancë. Barazimi 0-0 në Beograd me 27.06.1948-ë, me Jugosllavinë. Është një periudhë shumë e frytshme në 3-vjeçarin 1948-’49 dhe 1950, kur Shqipëria u mat me rezultate shumë të mira me Rumaninë, Hungarinë, Bullgarinë, Çekosllovakinë dhe Poloninë. dhe disa të tjera. Barazimi 0-0 më 23 05.1948 me Hungarinë e futbollit pararojë paraprirës e N/Kampiones së botës të vitit 1954, barazimi 0-0 me RFGJ-e, 17.12.1967-ë, kur u eliminua Gjermania Perëndimore në Tiranë, fitorja 3-0 kundër kombëtares së Turqisë në nëntor 1971-ë, barazimi me kombëtaren Polake në 31 Tetor 1984, kur Polonia ishte klasifikuar e Treta në botërorin e vitit 1982, dhe fitorja në Tiranë kundër Belgjikës 2-0 me 22.12.1984, kur Belgjika u klasifikua e katërta në kampionatin botëror të vitit 1986-ë. Më pas është periudha tjetër pas vitit 1990, e cila ka dhe ajo histori. Ka protagonistët e saj lojtarë dhe trajnerë. Futbolli i sotëm u ngrit mbi atë truall dhe po i jep shkëlqimin e kohës moderne të futbollit nëpërmjet kontributit të shumë njerëzve.

 

 

23

Ekipi i Partizani para ndeshjes në Tirane për Kupën e Kupave me Torinon e madhe. Ndeshje të cilën e fitoi Partizani me rezultatin 1 – 0. Pas ndeshjeve dhe në Torino ekipi italian u kualifikua me rezultatin 3-2

 

 

Ju keni qenë një nga mbrojtësit më të mirë të futbollit shqiptar. Kjo ju jepte shansin të ishit titullar i formacionit të 11-shes të kombëtares sonë. Ndërkohë në opinion korçar e më tej nëpërmjet kujtesave filloi diskutimi i historisë së futbollit kombëtar dhe të futbollistëve korçarë ndër vite, që kanë qenë pjesëmarrës në ndeshje ndërkombëtare. Kush janë ata dhe cili është opinioni tuaj në lidhje me këtë premtim?

 

Opinioni nëpërmjet kujtesës, jo vetëm, por edhe nëpërmjet diskutimeve në media, veç objektivitetit të vlerësimeve, përflet dhe me mangësi e injorim të tyre. Harresa dhe tendencioziteti në shumë aspekte, tifozllëku, shijet dhe mosnjohja japin dhe pasaktësinë. Kjo dukuri dhe fenomen ndodh kudo nëpër botë. Angazhimi i Presidentit Duka është sinjal për të hedhur shikimin dhe në kontributet e përfaqësuesve të futbollit në kohën kur futbollistët dhe ekipet shqiptare bënin jehonë në botë me rezultate, sikurse ishte fitorja e kupës së Ballkanit në 1946-ën, eliminimi i RFGJ-së nga eliminatoret e Evropianit të vitit 1968, më 17 dhjetor 1967-ë me rezultatin, 0-0. fitorja 1-0 me kampionen e Italisë dhe kampione e Europës Torino më 1968-ë, barazimi 2-2 i 17 Nëntorit të Tiranës kundër Ajaksit të madh në 1970-ën, etj. Le të kujtohet dhe qeveria jonë për sinjalin e dhënë nga FSHF, ashtu sikurse u gjend e respektuar, kur përshëndeti kombëtaren e futbollit tonë të vitit 2015, teksa kthehej nga Erevani dhe në pritje të tjera. Në lajmin për të shkuar në Paris në ceremoninë e hapjes së finaleve të “Euro 2016” për veteranët e futbollit të ekipit kombëtar mes tyre domosdo do të jenë dhe veteranët korçarë të kombëtares, që kanë luajtur në përbërje të saj. Në njohje të opinionit dhe për të bërë të ditur saktësimin e dokumentacionit përkatës sipas arshivave të ndeshjeve, gazetari Besnik Dizdari në botimin e “LIBRI I KOMBETARES” në bazë të protokolleve të ndeshjeve jep këto të dhëna për futbollistët korçarë të Skënderbeut, që kanë luajtur me kombëtaren; Teodor Vaso ka 8 (tetë) ndeshje, Kovco Dinella 6 (gjashtë) ndeshje, Jani Kaçi ka 6 (gjashtë) ndeshje, Genci Ibro 3 (tre) ndeshje, Milutin Kërcic 1 (një) ndeshje. Në këtë pasqyrë janë vetëm futbollistët korçarë që kanë luajtur me ekipin e Skënderbeut në kampionatet kombëtare. Ka deformime për lojtarë korçarë si T.Vaso, K.Dinella apo J.Kaci për të cilët interpretohet, që kanë luajtur me përfaqësuesen e Shqipërisë, kur kanë qenë lojtarë të Partizanit apo të Dinamos. Jo! Kane qenë lojtarë të Skënderbeut të Korçës dhe vetëm Dinella ka qenë 3 tre ndeshje kur ishte lojtar i Dinamos.

 

 

Më 12 Nëntor 1967, kombëtarja shqiptare ka luajtur në Beograd, ju keni qenë një nga mbrojtësit në atë ndeshje. Si kanë qenë marrëdhëniet e kombëtares sonë me kombëtaren jugosllave në atë kohë?

 

Shumë pak njerëz kanë dijeni për historikun e ndeshjeve me Jugosllavinë. Ekipi kombëtar i Jugosllavisë në vitet 1946-48 ka luajtur me Kombëtaren tonë të futbollit tre ndeshje. Humbjen e vetme të ekipit tonë në Ballkaniadën e futbollit në Tiranë, na e shkaktoi ekipi Jugosllav me rezultatin 3-2 (07.10.1946). U ndeshën dhe dy herë të tjera në kupën e Ballkanit me vajtje-ardhje, në ndeshjen e parë në Tiranë (14.09.1947). Ata fituan 4-2, ndeshjen e dytë në Beograd ne barazuam me rezultatin 0-0. Ky është rezultati më i mirë në takimet e futbollit me shtetin në fjalë sepse të gjitha ndeshjet i kemi humbur. Është për t’u theksuar që barazimin e vetëm me ta e kemi marrë brenda në Beograd. Mbas një shkëputje 20-vjeçare kur politika, futbollit i vendosi klonin për të gjithë sportet, ne luajtëm përsëri me Jugosllavinë në Tiranë më 14.05.1967 dhe rezultati 2-0, për jugosllavët. Mbas 6 muaj shkuam për ndeshjen e kthimit në Beograd (12.11.1967) dhe rezultati 4-0 për vendasit. Megjithëse kuptohet lehtë që Serbia nuk është më Jugosllavi, në aspektin sportiv ka një ndryshim tejet të veçantë. Kombëtarja e jonë në kohën e Jugosllavisë luante kundër përfaqësueses të 6 Republikave, edhe me krahinën autonome të Kosovës. Tashmë të gjitha ekipet kombëtare luajnë vetëm me një shtet, Serbinë. Në kohën kur ne luajtëm në Jugosllavi, klima e marrëdhënieve ndërmjet dy shteteve ishte e tendosur dhe në segmente të caktuara të politikës konsideroheshin armiqësore. Ajo reflektohej disi dhe në ekipet përfaqësues, por më shumë ravijëzohej si klimë e ftohtë. Në fushën e lojës të dy ndeshjet paraqiten lojë shumë korrekte. Brenda ndeshjeve si dhe jashtë saj në banketin e shtruar si në Tiranë, ashtu dhe në Beograd, tek lojtarët dhe stafi i tyre drejtues nuk dallohej asnjë tendencë përçmimi apo injorimi. Sikurse në Serbi kapiteni Ivanoviç, në ndeshjen që u ndërpre, tregoi etikë të lartë në marrëdhënie me lojtarët tanë. Edhe në ndeshjen tonë të vitit 1967, në përfundim të saj kapiteni i ekipit jugosllav, Dragan Xhaiç në përfundim të lojës në prani të mijëra spektatorëve më shtrëngoi dorën duke falenderuar për lojën korrekte të dyanshme. Nëse në Beograd në ndeshjen tonë do të ndodhte e njëjta situatë dhe ne do të merrnim në tavolinë 3 pikët me barazimin kundër RFGJ në Tiranë mund të kualifikoheshim. Përsa i përket kontingjenteve antishqiptare që gëlonin në Jugosllavi ne e hasëm tek provokacioni që na bëri një furgon i tyre duke e goditur autobusin tonë me të cilin udhëtonim. Theu pasqyrën dhe stopin anësor, duke e detyruar autobusin, të bjerë në një kanal të cekët. Vetëm kaq ishte e keqja në Jugosllavi.

 

32

 

Dy kombëtaret e Shqipërisë dhe R.F Gjermane në ndeshjen në Tiranë me 17.12.1967 për eliminatoret e Kampionatit Evropian të futbollit për vitin 1968 kur me rezultatin 0-0 u eliminua nga finalet R. F. Gjermane

 

 

Ku qëndron ndryshimi mes dy epokave: Ndeshjet ndër ato vite me Serbinë dhe ndeshjet në ditët e sotme?

 

Kam prekur më lart disa faktorë për ndryshimet që cilësonin ndeshjet e kombëtares shqiptare me ato të Jugosllavisë dhe Serbisë. Nuk i kam dëgjuar apo lexuar të gjitha komentet për produktin që dha ekipi ynë në ndeshjen me Serbinë në korrikun e 2015. Në Tiranë janë bërë 4 ndeshje, tre me Jugosllavinë dhe një me Serbinë. Ndeshja jonë e majit 1967 dhe e korrikut 2015, për rastësi u fituan me të njëjtin rezultat 2-0. Çfarë faktorësh dhe të dhënash karakterizonin takimet në të dy kohët? Ne luajtëm kundër Jugosllavisë, jo vetëm Serbia. Tashmë të gjitha kombëtaret luajnë vetëm me Serbinë. Në vitin 1968, një vit pas ndeshjes në grupin tonë Jugosllavia u ngjit deri në finalen e zhvilluar në Itali ku u shpall nënkampione e Europës. Serbia e sotme nëse do të kualifikohej deri ku do të shkonte? Kombëtarja jonë shumë dinjitoze e 2015-ës përfaqësohet me një ekip në përbërje të tre kontingjenteve: Shqiptarët e Shqipërisë, shqiptarët e Kosovës, si dhe ata që jetojnë në Zvicër apo diku gjetkë. Tashmë mbas 25 vitesh, kur shqiptarët shkuan në ambientet sportive të shteteve të Europës e më tej, me kushte të jashtëzakonshme stërvitore dhe kulturë sportive, cilësia merr produkt tjetër, duam s’duam ne, më të lartë se tek ne në atë kohë. E gjithë struktura përgatitore për futbollin, stafet teknike mjekësore dhe komoditeti i punës dhe ndeshjeve, janë krejt më cilësore. Por nëse flitet për faktorë analitikë ka dhe dukuri apo fenomene që kanë të njëjtin emër; politizimi i situatës përpara ndeshjeve. Mos vlerësimi i duhur i vlerave të rivalëve, faktor që çon në një dy luftim taktikisht të gabuar. Ka veçori e karakteristika të ndryshme sepse në epokën tonë në luajtëm me Jugosllavinë, ndërsa sot luhet me Serbinë si shtet i vetëm, jo bashkë me gjashtë të tjerat. Epoka e sotme pruri gjendje tjetër, e cila nuk mund të ishte në atë kohë. Kombëtarja shqiptare ka mbi 50% shqiptarë-kosovarë në formacion si dhe të tjera që janë shkruar. Duke dëgjuar në mbrëmje të dt. 21 tetor Presidentin e FSHF-SË, ai thotë se nga epoka e së kaluarës, ku skuadrat tona kanë pasur dhe rezultate tenistike, që është mëse e vërtetë, cilëson që kemi bërë shumë për futbollin, por kemi mjaft për të bërë, që është po se po, mëse e vërtetë. Gjithsesi konkluzionet në planin e vërtetësive duhet të vendosen çështjet në situata të barabarta. P.sh. kombëtarja jonë, jo e një personi apo e disave, ka luajtur me 11-ë më të mirët të futbollit gjerman dhe sot Gjermania është përsëri një nga korifenjtë e futbollit botëror, kështu bango prova do të jetë, kur djemtë tanë të luajnë kundër Gjermanisë, Spanjës, Italisë, por dhe Anglisë, Zvicrës, Hollandës dhe me klubet, ashtu sikurse është luajtur kundër Kampiones së Italisë, Torinos dhe të Gjermanisë, tani Bajerni i Mynihut me klubet më të forta, sikurse luajti dhe 17 Nëntori kundër Ajaksit të Famshëm. Ka dhe shumë të tjera të cilat nuk janë mangësi të individëve të FSHF-së, por janë mangësi të kohës, që jemi duke kaluar të cilën nuk mundet kurrsesi ta ndryshojë vetëm FSHF-së. Një interpretim i tillë nuk e zbeh apo e nënçmon kualifikimin e Kombëtares sonë e cila është produkt dhe i punës së Institucionit të futbollit dhe drejtuesit të saj. Meqenëse duke lexuar shumë kush ka mungesë njohjeje. Ja po jap disa fakte; në shumë qytete të Shqipërisë mungojnë dyqanet e mirëfillta të shitjes së artikujve cilësore sportive, ato shiten nëpër tezga. Nuk ka qytet në Evropë pa të tillë, janë ndërtuar kalçeto enkas për këtë punë, dhe në to punojnë një numër i vogël ekipesh. Mungon masiviteti cilësor si dhe bazat didaktike për një stërvitje moderne. Nuk ka asnjë Akademi futbolli me një strukturë metodike shkencore si ato që janë krijuar në shkollat perëndimore. Flitet që një e tillë do të celet e para në Korçë, gjithmonë ka një të parë për t’i ardhur, të tjerat nga pas.

 

Prof. Vaso, besoj se e ndoqët ndeshjen me Serbinë në Elbasan Arena. Sipas këndvështrimit tuaj pse humbi kombëtarja shqiptare? Mendoni se u politizua ndeshja në emër të nacionalizmit dhe patriotizmit, që solli si pasojë edhe trysninë psikologjike ndaj lojtarëve?

 

Analiza, duke kërkuar dobësitë dhe të metat, çon në eliminimin e tyre, sepse pa i njohur ato nuk mund t’i korrigjosh dhe kjo mendësi vlen kur ata që duhet të veprojnë nisen në rrugët e korrigjimit. Kultura, arti, sporti, e të tjera janë produkt i zhvillimit ekonomik, arsimor dhe shkencor të një vendi. Ne dikur kemi fituar Kupën Ballkanike në futboll në 1946-ën, në 1967-ën eliminuam Kampionet e Botës të vitit 1954 dhe N/Kampione të botës të vitit 1966-ë , kemi rreshtuar edhe vlera te tjera, por raporti ndërmjet fitoreve, barazimeve dhe humbjeve është i dukshëm në diferencë për sa kemi humbur. Fitoret e pakta dhe barazimet nuk mund të na topitin arsyet. Para pak vjetësh kam botuar në shtypin shqiptar artikullin “Fabrika e futbollit shqiptar është e vjetruar”. Federata e futbollit tonë dhe bashkitë, p.sh. Bashkia e Korçës kane investuar për të përmirësuar terrenet sportive dhe vazhdohet akoma më tej. Sipas programit të botuar të qeverisë shqiptare, do të ndërhyhet në ndërtimin dhe përmirësimin e disa stadiumeve shqiptare. Por çështja është tek masiviteti cilësor. Hyrja në këtë pikë tenton të japë efektin më të rëndësishëm të vlerësimit të futbollit të çdo vendi, si pasojë e të cilës janë dhe rezultatet në fushën e lojës. Duke e tejkaluar interpretimin e mësipërm lind pyetja. Pse humbëm me Serbinë? Është vetëm faktori i mësipërm? Jo. Diferencat ndërmjet dy ekipeve nuk janë si dikur në vitin 1967-ën kur Jugosllavia u bë nënkampione e Europës paçka se rezultati për rastësi është 2-0. Treguesit teknikë të lojës shprehën diferencën cilësore për serbët. Ekipi serb e administroi shumë mirë lojën si dhe grafikun e shpërndarjes së forcave, duke i konsumuar ato në situata të lidhura me kalimin e kohës dhe parandalimin e veprimeve të kundërshtarit. Ekipi Serb luajti shumë i qetë jo si i penalizuar dhe nuk jepte asnjë shenjë se ndjente që luante në një vend i cili psikologjikisht kishte mbresa të këqija nga pritja që iu bë në stadiumin e Beogradit. Në çdo fushë më e madhja e dijes është profesioniste apo e specializuar. Shumë njerëz edhe sot e dinë mirë që në ndeshjen e vitit 1967 kundër Jugosllavisë te shumica e kontaktueseve me ekipin, përveç trajnerëve, flisnin gati-gati sikur do të luanim me armiq në fushën e lojës, sepse sikurse i quanin, luanim kundër revizionistëve. Dhe në 2015-ën, për ndeshjen në Elbasan Arena u pompua shumë morali kundër gjëmës që mund të ndodhte. Masat e marra për çdo ndeshje janë të domosdoshme dhe merren në çdo stadium të botës sipas klimës përkatëse, sepse për të helmuar një gotë me ujë vetëm një pikë e fortë mjafton për ta prishur masën. Në të vërtetë si ish-futbollist në të njëjtën situatë duhet të cilësoj që politizimet nuk ndikojnë në masën sa të përcaktojnë fatin e ndeshjes dhe janë të rrallë ata lojtarë që ndikohen nga efektet e propagandës politike. Në fushën e lojës veprojnë motive dhe faktorë të tjerë morale, psikologjike me faktorizues më madhorë se sa politizimi. Tërësia e veçorive psikike, forca e karakterit, e sjelljes, e veprimit, e kuptimit të veprimit janë tipare të individualitetit. Ato veprojnë në garë me angazhim vetjak dhe ngrihen mbi efekte të tjera anësore. Ne nuk jemi balli i Europës në futboll, edhe pretendentët për të fituar tituj. Edhe më të mirët mes më të mirëve kërkojnë rrugë të reja për të ruajtur stadin e kapur dhe për arritje të mëtejshme. Jo çdo herë mund të bashkohen dy faktorë subjektive; produkti i “Ballistit” Morina dhe një Armeni e pa motivuar në një ndeshje pa motiv. Nëse duhej bërë kujdes dhe vlerësimet janë efektet euforike të lavdisë së arritur për të amortizuar ndikimet e saj negative. Aty në Francë lartësia e pengesave të garës janë më të larta. Andaj gara kërkon përkushtim të ri, konceptime të reja në atë rrugë të pa njohur të titull, si ajo 69 vjet më parë kur fituam të vetmin titull “Kampionë të Ballkanit”. Deri në këtë stad, shkallët që ka ngjitur kombëtarja jonë arritje shumë të dukshme dhe të vlerësuara, loja e saj ka nerv. Ecuria e saj në rritje është perspektive, përmbajtja e saj tregon qartë që ka luajtur dhe mund të luajë e barabartë me shumë ekipe futbolli të shteteve të Europës e më tej.

 

Mesazhi juaj si një futbollist me emër dhe i karrierës për Kombëtaren shqiptare në “Euro 2016”.

 

Ekipit përfaqësues të futbollit tonë i uroj rrugë të mbarë në finalet e Kampionatit Europian. Të gjithë në shqiptarët e tjerë jemi jashtë fushës së blertë. Ju të dashur djem të Shqipërisë sonë, jeni ata që aty në Francë do t’i jepni kuptimin dhe vlerën futbollit shqiptar futbollit gjatë garës në fushat e stadiumeve franceze. Përveç anës sportive, historikisht, JU, nëse do të bëni një arritje tjetër për Shqipërinë dhe shqiptarët, aty është vendi dhe koha. Suksese nga Teodor Vaso ish-futbollisti i Kombëtares të Shqipërisë.

 

Instituti teknik profesional pesëvjeçar “Leonardo Da Vinci – A. Nitti” në qytetin Cosenza të Italisë së Jugut. / Nga Albana Alia

  Instituti teknik profesional pesëvjeçar “Leonardo Da Vinci – A. Nitti” në qytetin Cosenza të Italisë së Jugut.   Nga Albana Alia     Instituti teknik profesional pesëvjeçar “Leonardo Da Vinci – A. Nitti” në qytetin Cosenza të Italisë së … Continue reading

Al maltese Carmel Mallia il Premio “Poesia da tutti i cieli” – Antologizzati poeti di dodici Paesi / Amerigo Iannacone

  Al maltese Carmel Mallia il Premio “Poesia da tutti i cieli” Antologizzati poeti di dodici Paesi     Amerigo Iannacone     Sant’Angelo di Brolo, provincia di Messina, domenica 18 ottobre 2015. Una bella giornata di sole. Sembra un … Continue reading

Poezi nga Drita Ademi

 

Drita Ademi

Poezi nga Drita Ademi

 

 

 

Metamorfozë

 

Kam vendosur të hesht, e

Të shkruaj për një njeri

E për një tjetër që quhet luftë

Për ty, për vete,

Për atë Kala që kurrë nuk e ndërtuam.

 

Kam vendosur të shkruaj, të hesht

E njëkohësisht të mos hesht, ju dua, e

Ju kam frikë

Frikë

Për ju, për vete, nga ju të gjithë

Në heshtje, në paqe, në luftë,

Kam frikë se do të vdesim një ditë

Pa folur , në heshtje, pa u thënë

Pa u njohur!

 

 

 

Liria

 

Asht mëngjes Maji.

Nji prostitutë ban qef

Në krahët e Wilhem Tell- it

Sa për imazh në dorën e mjatë e mbanē

Nji shishe Jak Jonson

Me të djathtën

Prekë ballin ,flokët, barkun,

Fshinë qiellin,

qeshë,qanë

N` ekstazë

Nji lot i rrëshqet mbi një glasë

Tremben pëllumbat

Marrin krah mbi Rhein

E Ndezi nji cigare

Qeshë me vete

Liria lindka në imagjinatë

Dhe vdiska në një glasë…

 

 

 

Do të bëhem dhe

 

Ai vet është paqja.

Me yje, diell, dashuri e hanë përrreth

Me liri të paskajshme, t`gjatë ,t`gjerë.

Ndërsa unë? Unë jam dilemë, kam mall, kam dhimbje, kam zjarrë

kam buzeqeshje ,ëndërra, me zemër që pulsojnë rimë e hapa të pabindëshem.

Unë jam vesë

mekatare

jam kështu qysh se kam lind

e rrethueme me engjuj ,

ata kur t`duan më marrin, më qojnë lartë

me dashuri, me  zjarrë, ,

dilema , malli, dashuria, dhimbja

treten diku tjeter, si polen lulesh, ndoshta si ujvarë

veç trupi ka me u bë dhe!

 

 

 

***

 

Në mos u zgjofsha

plagë e tokës në u bëfsha

lirinë mbillmani te fjala që s`e thash

ashtit tim një kurore lidhnjani

bëjeni fije bari

ky është misioni i vertetë në këtë jetë

se unë nuk isha unë, asnjëhere.

 

Shtëpia Botuese ” Toena” publikon Vëllimin Poetik “Të gjallë dhe të vdekur”, të autorit Ilirian Zhupa. / Nga Irena Toçi

  Shtëpia Botuese ” Toena” publikon Vëllimin Poetik  “Të gjallë dhe të vdekur”, të autorit Ilirian Zhupa.      Të dhënat teknike:   Autori: Ilirian Zhupa Titulli: Të gjallë dhe të vdekur Lloji: Poezi Botimet Toena ISBN: 978-9928-205-05-6 Formati: 13 … Continue reading

Zjarri si krijim dhe si kujtim ( Përsiatje për vëllimin me poezi “Zjarri i kujtimeve” ) / Nga Namik Selmani

Zjarri si krijim dhe si kujtim.
Përsiatje për vëllimin me poezi “Zjarri i kujtimeve”

 

 

 

portret namik

Nga Namik Selmani

 
Që në hapat e parë rë rrugëtimit poetik dhe bashkëjetesës me vargun, pse jo dhe shkronjën e hedhur në letër të bardhë të përqafuar me numrat që kurrsesi nuk mund të kishin lidhje me vargun, e kam përfytëruar si ZJARR.
Natyrisht nuk ishe si ai zjarri i druve të vogla që shpesh më duhej që, me urdhër të babait, ta ngacmoja me atë mashë të hekurt e të vija duart fëminore që t’i ngrohja nga energjia që ai nxirrte. O, nuk e dija se nga vinin drutë, se kush ishte druvari që i kishte prerë atje në një pyll të largët ku flladi, erërat e stuhitë bënin dasmën e përjteshme. Ishte fillesa e botës në të. Ishte simboli i Ferrit (xhehnemit) Ishte risia e qytetërimit kur njeriu me flakët e tij shkrinte metalin dhe piqte mishin e kafshëve të egra e të buta për t’iu gëzuar shijes e për të siguruar ekzistencën. Mitet e njerëzimit kanë si Kryemit në kohë e në mesazh atë që lidhet me zjarrin. Si dukuri, si kulturë si dritë diturie, si ngrohtësi. Me zjarrin prometean, që duket se ende dhe sot na ndez fantazinë njerzore. Sfida e pamatë e fitores përballë ndëshkimit fizik ishte e madhe Prometeu i gjunjëzoi Perënditë. Duket se fitorja e parë me perënditë me të pamundurën ishte ZJARRI ZJARRI. Edhe sot vargu që hedh në letër apo në tastierën e kompjuterit pak nga pak po i ngjan atij zjarri herë të mekët herë si një zjarr kashte, me dru të lisnajtë apo edhe here- herë një zjarri bubulak në atë gjuhë kuqëlore që të ngop sytë e tu të lodhur, të uritur për dritë, për ngrohtësi, për humanizëm. Po, po, i ngjan atij zjarri gati magjik ku ti ngroh duart, trupin, gjoksin pse jo edhe frikësohesh se një ditë aty mes vorbullave të tij flakërore mund të digjen rrobat e tua të trupit, mund të hirëzohen. E në këtë çast vjen urtia “Nga .. zjarri dhe nga shteti duhet të ruhesh!” Kur dialogu ZJARR-POET, ose POET-ZJARR një ditë edhe mua më vorbulloi, atëherë e kuptova se kisha hapur dritare të reja, të dritëzuara. Një ditë zjarri më vuri në vorbullën e dashurisë për shkronjën vatrën, lojën, topin me lecka, gjunjët e gjakosur, skuqjen e dashurisë së parë. Për t’u bërë kështu, këtej e tutje një gjendje, një kujtim mbase dhe emocion çasti të trazuar me trishtimin e largësisë në kohë e në stacionet që të dërgojnë.
Ishte një vorbullim i ëmbël, me një lumturi të patreguar me një harlisje shpirtërore. Dhe ishte tetor. Një tetor maj që afronte ZJARRIN E DIMRIT. Aty te zjarri kemi matur “ndershmërinë” e floririt me atë urtësi proverbiale “Ari provohet në zjarr” .Tamam sikur të thoje ndryshe se njeriu provohet në zjarrin e jetës. Më tepër se kaq kemi provuar dhimbjen e vdekjes, të djegies përballë shpirtit njerëzor ku zjarri ka qenë dhe mbetet testi më domethënës dhe simboli i besës, i forcës . Aty në zjarr, kemi parë hirëzimin e shtëpive tona nga pushtuesi e në të të na digjen jo vetëm djepet, jorganët, enët ku kemi ngrënë, po dhe librat që na mësuan shkronjën, edhe fotografitë e fëmijërisë duke na lënë memecë para kujtimit dhe nostalgjisë. Aty pamë të na digjen lodrat, abetaret, furkat e nënave, me të cilat bënin fanella leshi për baballarët dhe çorape për fëmijët. Ndosha jo më kot ZJARRI shpesh ka qenë dhe ka mbetur një lloj gijotine moderne për të djegur jo vetëm njerëz, por dhe libra të ndaluar. A thua se pas atyre turrave me dru e pas xhelatëve që rrinin seriozë nuk do të kishte më forcë, idealizëm, kundërshti, burgje e liri, pranvera e dimra????1!!!!!!! Shumë më tepër një zjarr që nuk dihet se kush e ndez brenda syrit dorës, trupit. Një zjarrr që djeg vetveten. Dhe vjen më pas KUJTIMI. Kujtimi si zjarri që bën kodin e mbijetesës , të përcjelljes së jetës me dramat e dashuritë. Që bëhet brenda teje një Hiroshimë e përjetshme ku jemi përfshirë të gjithë ne dhe ata që nuk kanë lindur më tepër se bombat bërthamore që do të binin si lumë në Hiroshimë dhe Nagasaki. Aty para zjarrit dhe kujtimit që janë kaq të përbashkët jemi ndjerë pafajësisht të lakuriqtë, po aq sa dhe viktima të një force që nuk e shohim e nuk kemi pë ta parë kurëë. Forcën që të jep dashuria e madhe. Ajo dashuri që të jep dritën e munguar, të jep ujë në shkretëtirën më të nxehtë të botës, që të ngroh në Polin më të ftohtë të botës.
Ai, KUJTIMI, të kthehet ashtu i zjarmuar një një çark të ëmbël ku ti do që të qëndrosh sa më gjatë sa më shumë. Që të zgjon ofshamën dhe trishtimin e pengut të parealizuar kurrë. Që të bëhet semafor përherë i ndezur me dritën jeshile për udhën e nisur. Përtej mitologjisë për ZJARRIN, përtej pseudocitateve që na bëjnë moral për jetën, përtej prakticitetit ku jeta na vë në përditshmërinë e saj duket se binomi ZJARR –KUJTIM është më harmoniku në atë që prekim. Të paktën për poetët. Të paktën për ata që nuk kanë patur kurrë në jetë NJË SHKOP në një breg me rërë ku të gjitha shkronjat fshihen sa vjen dallga e parë. Pa lënë as veprat e tua qoftë dhe modeste. Mbase misoni i pezisë kulmore ka qenë dhe NDEZJA E KUJTESËS SONË kolektive dhe individuale. Përtej ritmomanisë së jetës ku zjarri ende na djeg, na hirëzon kujtesën tonë, na rizgjon gabimet e së kaluarës e ëndrrat e së ardhmes shumë më befasues se ndezja e pishtarëve olimpikë. Paçka se nuk ka solemnitetet e rastit po shfaqet i butë, shpesh i anonimtë në rrugët e pashkelura. Mbase mund të krjijojmë një ditë betimin më të ri “PASHA KËTË ZJARR e këtë KUJTIMI!” ashtu si kemi dëgjuar dikur baballarët tanë paganistë që janë betuar qoftë dhe me duart e shtrira drejt vatrës së zjarit “Për këtë zjarr! Për këtë tokë!” A thua se ishin rizgjuar kujtimet e trishta të mungesave tona të mëdha në shekuj? Duket se në këtë buqetë poezish lirike të dy e ushqejnë njëri –tjetrin. Zjarri dhe kujtimi. Zjarri dhe kujtimi e formojnë shumë natyrshëm metaforën “ZJARRI i KUJTIMEVE”. E poezia kësaj radhe ka misionin më të bukur e më të vështirë . Pse jo dhe të marrë kurorën e fitores së ëndërruar.