Pjetër Bogdani

Pjeter_Bogdani foto e tij

Pjetër Bogdani lindi rreth 1625 në Gur i Hasit afer Kukësit dhe vdiq 1689 në Prishtinë. Bogdani ishte – priftipeshkëv (i Shkodrës), kryeipeshkëv (iShkupit), teolog dhe filozof shqiptar nga Hasi, që shtrihet në Shqipëri dhe Kosovë.

Lindi në Gur i Hasit. Mësimet e para i bëri në Ciprovac, Bullgari. Në vitin 1674 ishte nxënës i kolegjit ilirik të Loretos, po këtë vit bën një kërkesë për studimin e medicinës dhe për lëshuarjen e Kolegjit. Më 1651 ushtron detyrën e meshtarit në Pult e në fshatrat e Prizrenit, në anët e vendlindjes[1]. Në vitin 1656 thirret në Romë për të vazhduar studimet e larta në Kolegjin e Propagandës. Aty i mëson gjuhët e Lindjes. Më 1658 kreu studimet e larta të teologjisë e filozofisë në Romë dhe mori titullin doktor. Menjëherë emërtohet ipeshkv i Shkodrës dhe administrator i Tivarit. 1663–1664: Njihet dhe i bën shërbime Kardinal Barbarigos, i cili në atë kohë gjendej në Romë. Më1675 e shkruan librin Çeta e profetëve dhe ia paraqet Propagandës për botim. Rekomandimi i Propagandës ishte të përkthejë librin. Fillon përkthimin e librit. Në vitin 1677 emërtohet arqipeshkv i Shkupit në vend të të ungjit, Ndre Bogdanit. Lufta turko–austriake fillon më 1683. Në dhjetor të atij viti vdes Ndre Bogdani. Bogdani arratiset në male me ç’rast e humb librin e Gramatikës latinisht–shqip të punuar nga Ndreu. Strehohet në Ciprovac dhe në Dubrovnik. Në pjesën e parë të vitit 1685 shkon në Venedik e në Padovë. E merr me vete librin e përgatitur për botim. Libri Cuneus Prophetarum botohet në fund të fund të vitit në Padovë te Barbarigo. Shkruan Relacionin e njohur nga Shkupi: Dello stato spirituale e temporale del regno di Albania e Servia. 1687–1688: Merret aktivisht me organizimin e rezistencës antiturke dhe u bën vizita të gjitha vendeve të arqipeshkvisë së vet. Në vitin 1689 depërton ushtria austriake. Në nëntor kjo ushtri arrin në Prishtinë. Bogdani të niset me ushtrinë për Prizren, ku i inkuadron edhe 6.000 shqiptarë dhe bashkë me ta arrin atje. Atje sëmuhet nga murtaja. Kthehet në Prishtinë për shërim te mjekët gjermanë, po më kot. Vdes në fillim të dhjetorit 1689 në Prishtinë ku edhe varroset. Siç njoftonte nipi i tij Gjon Bogdani, menjëherë pas thyerjes së ushtrisë austriake ato ditë, tatarët dhe turqit e nxjerrin nga varri trupin e tij.

200px-Ceta_e_profeteve
Vepra e ipeshkvit Pjetër Bogdani “Çeta e profetëve” (Cuneus prophetarum) u botua më 1685 nëPadovë, u rishtyp më 1691 dhe 1702 në Venedik me titull të ndryshëm. Libri “Cuneus Prophetarum”, apo sipas përkthimit të Justin Rrotës “Çeta e profetëve”, është një nga veprat më të rëndësishme të trashëgimisë sonë të vjetër letrare. Fakti që është e para vepër origjinale në gjuhën shqipe, në krahasim me veprat e autorëve paraardhës që ishin kryesisht përkthime, e bën tepër të rëndësishëm këtë libër. Karakteri origjinal i veprës duhet marrë në mënyrë relative për karakterin fetar që kishte, por duhet thënë që nuk është mbështetur në ndonjë autor të caktuar në formë përkthimi. Tematika e larmishme i shton rëndësinë veprës. Aty gjejmë që nga tematika fetare, historiografike, të shkencave të natyrës, por edhe letërsi artistike, poezi. Kjo larmishmëri temash çon edhe në larmishmëri stilesh, që është një tregues i shkallës së lartë të përpunimit të gjuhës për atë kohë. Dhe padyshim ky është një gur i rëndësishëm në themelin e gjuhës së sotshme shqipe.

Autori ka gjetur mundësi të shtjerë elemente të jetës shqiptare të kohës e të historisë së popullit tonë, si është rasti i qëndresës burrërore të kelmendasve kundër ekspeditës turke më 1639. Mendimet e njohuritë e Pjetër Bogdanit shpalosen më shkoqur në parathënien e librit dhe në relacionet e shumta, që hartoi pas vizitave në viset e ipeshkvive që drejtoi. Shkroi me dashuri të madhe për gjuhën shqipe, për Shqipërinë e për popullin shqiptar, shprehu dhembje për gjendjen e mjeruar e padijen në të cilat i kishte hedhur robëria bashkatdhetarët e tij dhe urrejtje të thellë për pushtuesin osman. Pjetër Bogdani kërkonte që t’i jepeshin popullit libra në gjuhën amtare, punoi për mëkëmbjen e zhvillimin e kulturës kombëtare dhe çlirimin e vendit.

Vepra ka në krye një seri kushtimesh e poezish shqiplatinishtitalishtsllavisht, shkruar për nder të Pjetër Bogdani nga miq e të njohur të tij. Dy vjershat shqipe të Luca Bogdanit e të L. Sumës dhe ato të vetë autorit të shpërndara në kapituj të ndryshëm të librit, me teknikën poetike përgjithësisht të sigurt janë tregues të lëvrimit të mbarë të vjershërimit shqip në këtë kohë.

Pjetër Bogdani krijoi me vetëdije të plotë për ta pasuruar e përpunuar gjuhën shqipe, gjurmoi dhe vuri në qarkullim fjalë e shprehje të vjetra të lëna në harresë, krijoi edhe fjalë të reja, duke bërë përpjekjet e para për krijimin e termave në ndonjë degë të shkencës. Ligjërimi i tij dallohet mjaft herë edhe për zhdërvjelltësi e ndërtime sintaksore të një arkitektonie të sigurt. Me veprat e Pjetër Bogdani letërsia dhe gjuha letrare shqipe shënuan hapa të rëndësishëm përpara.

Për veprën e Pjetër Bogdanit kanë shkruar studiues e shkritarë të njohur shqiptarë e të huaj si Gaetano Petrotta, Eqrem ÇabejFaik Konica, Filip Fishta, Alberto Straticò, Mario Roques, Justin Rrota, Matteo Sciambra, Injac ZamputtiIdriz AjetiIbrahim RugovaSabri Hamiti etj.

Në vitin 1982, studiuesi e kritiku i njohur Ibrahim Rugova botoi te Rililindja e Prishtinës librin Vepra e Bogdanit 1675–1685, që konsiderohet një nga studimet më të mira të veprës së Pjetër Bogdanit.

Në vitin 2006, studiuesja Anila OmariInstituti i Gjuhësisë dhe Letërsisë në Akademinë e Shkencave, botoi një studim të plotë të “Çeta e profetëve” të Pjetër Bogdanit. Në 950 faqe, studiuesja Omari ka sjellë të parin studim filologjik të veprës së Bogdanit, duke tentuar edhe një publik pak më të gjerë se ai me përgatitje shkencore. Sipas Omarit, “Çeta e Profetëve” përfshin riprodhim anastatik të tekstit origjinal dhe në faqen përbri, një transkriptim fonetik shoqëruar me aparatin kritik, ku sqarohen fjalë të rralla apo shndërrime morfologjike të gjuhës së Bogdanit. Seit Mancaku, shef i departamentit të Historisë së Gjuhës, është shprehur se “ky botim përbën të parin studim filologjik për veprën e Bogdanit, duke u vënë në përdorim të një publiku më të gjerë. Një nga punët më të vështira që ka bërë Omari, është transkriptimi i tekstit”.

Për sa i përket alfabetit, në përgjithësi Bogdani ka përdorur alfabetin latin, por meqë shqipja ka disa tinguj që nuk gjenden në këtë alfabet, Bogdani ka përdorur disa shenja të veçanta. Këto shenja i kanë përdorur edhe autorë të tjerë paraardhës të tij. P.sh për grafikën e Y-së e ka marrë nga një shenjë e glagolitishtes, një shkrimi të vjetër sllav – boshnjak, ndërsa fonema të tjera të shqipes Bogdani i mori nga greqishtja.
Nga Enciklopedia e Lirë

 
220px-U1_PjeterBogdani

Pjetër Bogdani (c. 1622–1689), known in Italian as Pietro Bogdano, is the most original writer of early literature in Albania. He is author of the Cuneus Prophetarum (The Band of the Prophets), 1685, the first prose work of substance written originally in Albanian

Born in Gur i Hasit near Prizren in 1622, Bogdani was educated in the traditions of the Catholic church.[1] His uncle Andrea Bogdani (c. 1600–1683) was Archbishop of Skopje and author of a Latin-Albanian grammar, now lost. Bogdani is said to have received his initial schooling from the Franciscans at Chiprovtsi in modern northwestern Bulgaria and then studied at the Illyrian College of Loreto nearAncona, as had his predecessors Pjetër Budi and Frang Bardhi. From 1651 to 1654 he served as a parish priest in Pult and from 1654 to 1656 studied at the College of the Propaganda Fide in Rome where he graduated as a doctor of philosophy and theology. In 1656, he was named Bishop of Shkodra, a post he held for twenty-one years, and was also appointed Administrator of the Archdiocese of Antivari (Bar) until 1671.

During the most troubled years of the OttomanAustrian war, 1664–1669, he took refuge in the villages of Barbullush and Rjoll near Shkodra. A cave near Rjoll, in which he took refuge, still bears his name. Eventually he was captured by the Ottomans and imprisoned in the fort of Shkodër. The bishop of Durrës, Shtjëfen Gaspëri later reported to the Propaganda Fide that he was rescued by the brothers Pepë and Nikollë Kastori. In 1677, he succeeded his uncle as Archbishop of Skopje and Administrator of the Kingdom of Serbia. His religious zeal and patriotic fervour kept him at odds with Ottoman forces, and in the atmosphere of war and confusion which reigned, he was obliged to flee to Ragusa (Dubrovnik), from where he continued on to Venice andPadua, taking his manuscripts with him. In Padua he was cordially received by Cardinal Gregorio BarbarigoBishop of Padua at that time, whom he had served in Rome. Cardinal Barbarigo was responsible for the church affairs in the East and as such he had a keen interest in the cultures of the orient, including Albania. The cardinal had also founded a printing press in Padua, the Tipografia del Seminario, which served the needs of oriental languages and had fonts for Hebrew,Arabic and Armenian. Barbarigo was thus well disposed, willing and able to assist Bogdani in the latter’s historic undertaking.

After arranging for the publication of the Cuneus Prophetarum, Bogdani returned to the Balkans in March 1686 and spent the next years promoting resistance to the armies of the Ottoman Empire, in particular in Kosovo. He and his vicar Toma Raspasani played a leading role in the pro-Austrian movement in Kosovo during the Great Turkish War.He contributed a force of 6,000 Albanian soldiers to the Austrian army which had arrived in Pristina and accompanied it to capture Prizren. There, however, he and much of his army were met by another equally formidable adversary, the plague. Bogdani returned to Pristina but succumbed to the disease there in December 1689. His nephew, Gjergj Bogdani, reported in 1698 that his uncle’s remains were later exhumed by Turkish and Tatar soldiers and fed to the dogs in the middle of the square in Pristina. So ended one of the great figures of early Albanian culture, the writer often referred to as the father of Albanianprose.

It was in Padua in 1685 that the Cuneus Prophetarum, his vast treatise on theology, was published in Albanian and Italian with the assistance of Cardinal Barbarigo. Bogdani had finished the Albanian version ten years earlier but was refused permission to publish it by the Propaganda Fide which ordered that the manuscript be translated first, no doubt to facilitate the work of the censor. The full title of the published version is:

“Cvnevs prophetarvm de Christo salvatore mvndi et eivs evangelica veritate, italice et epirotice contexta, et in duas partes diuisa a Petro Bogdano Macedone, Sacr. Congr. de Prop. Fide alvmno, Philosophiae & Sacrae Theologiae Doctore, olim Episcopo Scodrensi & Administratore Antibarensi, nunc vero Archiepiscopo Scvporvm ac totivs regni Serviae Administratore” (The Band of the Prophets Concerning Christ, Saviour of the World and his Gospel Truth, edited in Italian and Epirotic and divided into two parts by Pjetër Bogdani of Macedonia, student of the Holy Congregation of the Propaganda Fide, doctor of philosophy and holy theology, formerly Bishop of Shkodra and Administrator of Antivari and now Archbishop of Skopje and Administrator of all the Kingdom of Serbia.)

The Cuneus Prophetarum was printed in the Latin alphabet as used in Italian, with the addition of the same Cyrillic characters employed by Pjetër Budi and Frang Bardhi. Bogdani seems therefore to have had access to their works. During his studies at the College of the Propaganda Fide, he is known to have requested Albanian books from the college printer: “five copies of the Christian Doctrine and five Albanian dictionaries,” most certainly the works of Budi and Bardhi. In a report to the Propaganda Fide in 1665, he also mentions a certain Euangelii in Albanese (Gospels in Albanian) of which he had heard, a possible reference to Buzuku’s missal of 1555.

The Cuneus Prophetarum was published in two parallel columns, one in Albanian and one in Italian, and is divided into two volumes, each with four sections (scala). The first volume, which is preceded by dedications and eulogies in Latin, Albanian, Serbian and Italian, and includes two eight-line poems in Albanian, one by his cousin Luca Bogdani and one by Luca Summa, deals primarily with themes from the Old Testament: i) How God created man, ii) The prophets and their metaphors concerning the coming of the Messiah, iii) The lives of the prophets and their prophecies, iv) The songs of the ten Sibyls. The second volume, entitled De vita Jesu Christi salvatoris mundi (On the life of Jesus Christ, saviour of the world), is devoted mostly to the New Testament: i) The life of Jesus Christ, ii) The miracles of Jesus Christ, iii) The suffering and death of Jesus Christ, iv) The resurrection and second coming of Christ. This section includes a translation from the Book of Daniel, 9. 24–26, in eight languages: Latin, Greek, Armenian, Syriac, Hebrew, Arabic, Italian and Albanian, and is followed by a chapter on the life of the Antichrist, by indices in Italian and Albanian and by a three-page appendix on the Antichità della Casa Bogdana (Antiquity of the House of the Bogdanis).

The work was reprinted twice under the title L’infallibile verità della cattolica fede, Venice 1691 and 1702 (The infallible truth of the Catholic faith).

The Cuneus Prophetarum is considered to be the masterpiece of early Albanian literature and is the first work in Albanian of full artistic and literary quality. In scope, it covers philosophy, theology and science (with digressions on geographyastronomyphysics and history). With its poetry and literary prose, it touches on questions of aesthetic and literary theory. It is a humanist work of the Baroque Age steeped in the philosophical traditions of PlatoAristotleSt Augustine, and St Thomas Aquinas. Bogdani’s fundamental philosophical aim is a knowledge of God, an unravelling of the problem of existence, for which he strives with reason and intellect.

Bogdani’s talents are certainly most evident in his prose. In his work we encounter for the first time what may be considered an Albanian literary language. As such, he may justly bear the title of father of Albanian prose. His modest religious poetry is, nonetheless, not devoid of interest. The corpus of his verse are the Songs of the Ten Sibyls (the Cumaean, Libyan, Delphic, Persian, Erythraean, Samian, Cumanian, Hellespontic, Phrygian, and Tiburtine), which are imbued with the Baroque penchant for religious themes and Biblical allusions.

It was in Padua in 1685 that the Cuneus Prophetarum, his vast treatise on theology, was published in Albanian and Italian with the assistance of Cardinal Barbarigo. Bogdani had finished the Albanian version ten years earlier but was refused permission to publish it by the Propaganda Fide which ordered that the manuscript be translated first, no doubt to facilitate the work of the censor. The full title of the published version is:

“Cvnevs prophetarvm de Christo salvatore mvndi et eivs evangelica veritate, italice et epirotice contexta, et in duas partes diuisa a Petro Bogdano Macedone, Sacr. Congr. de Prop. Fide alvmno, Philosophiae & Sacrae Theologiae Doctore, olim Episcopo Scodrensi & Administratore Antibarensi, nunc vero Archiepiscopo Scvporvm ac totivs regni Serviae Administratore” (The Band of the Prophets Concerning Christ, Saviour of the World and his Gospel Truth, edited in Italian and Epirotic and divided into two parts by Pjetër Bogdani of Macedonia, student of the Holy Congregation of the Propaganda Fide, doctor of philosophy and holy theology, formerly Bishop of Shkodra and Administrator of Antivari and now Archbishop of Skopje and Administrator of all the Kingdom of Serbia.)

The Cuneus Prophetarum was printed in the Latin alphabet as used in Italian, with the addition of the same Cyrillic characters employed by Pjetër Budi and Frang Bardhi. Bogdani seems therefore to have had access to their works. During his studies at the College of the Propaganda Fide, he is known to have requested Albanian books from the college printer: “five copies of the Christian Doctrine and five Albanian dictionaries,” most certainly the works of Budi and Bardhi. In a report to the Propaganda Fide in 1665, he also mentions a certain Euangelii in Albanese (Gospels in Albanian) of which he had heard, a possible reference to Buzuku’s missal of 1555.

The Cuneus Prophetarum was published in two parallel columns, one in Albanian and one in Italian, and is divided into two volumes, each with four sections (scala). The first volume, which is preceded by dedications and eulogies in Latin, Albanian, Serbian and Italian, and includes two eight-line poems in Albanian, one by his cousin Luca Bogdani and one by Luca Summa, deals primarily with themes from the Old Testament: i) How God created man, ii) The prophets and their metaphors concerning the coming of the Messiah, iii) The lives of the prophets and their prophecies, iv) The songs of the ten Sibyls. The second volume, entitled De vita Jesu Christi salvatoris mundi (On the life of Jesus Christ, saviour of the world), is devoted mostly to the New Testament: i) The life of Jesus Christ, ii) The miracles of Jesus Christ, iii) The suffering and death of Jesus Christ, iv) The resurrection and second coming of Christ. This section includes a translation from the Book of Daniel, 9. 24–26, in eight languages: Latin, Greek, Armenian, Syriac, Hebrew, Arabic, Italian and Albanian, and is followed by a chapter on the life of the Antichrist, by indices in Italian and Albanian and by a three-page appendix on the Antichità della Casa Bogdana (Antiquity of the House of the Bogdanis).

The work was reprinted twice under the title L’infallibile verità della cattolica fede, Venice 1691 and 1702 (The infallible truth of the Catholic faith).

The Cuneus Prophetarum is considered to be the masterpiece of early Albanian literature and is the first work in Albanian of full artistic and literary quality. In scope, it covers philosophy, theology and science (with digressions on geographyastronomyphysics and history). With its poetry and literary prose, it touches on questions of aesthetic and literary theory. It is a humanist work of the Baroque Age steeped in the philosophical traditions of PlatoAristotleSt Augustine, and St Thomas Aquinas. Bogdani’s fundamental philosophical aim is a knowledge of God, an unravelling of the problem of existence, for which he strives with reason and intellect.

Bogdani’s talents are certainly most evident in his prose. In his work we encounter for the first time what may be considered an Albanian literary language. As such, he may justly bear the title of father of Albanian prose. His modest religious poetry is, nonetheless, not devoid of interest. The corpus of his verse are the Songs of the Ten Sibyls (the Cumaean, Libyan, Delphic, Persian, Erythraean, Samian, Cumanian, Hellespontic, Phrygian, and Tiburtine), which are imbued with the Baroque penchant for religious themes and Biblical allusions.

From Wikipedia, the free encyclopedia

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s