Jeronim de Rada

U1_Jeronim-De-Rada

Jeronim de Rada (Girolamo de Rada), lindi në vitin 1814 dhe vdiq në vitin 1903, ishte poet, publicist, folklorist, filolog dhe mësues, themeluesi i letërsisë dhe i kulturës arbëreshe.

U lind në Makia të Kalabrisë mësimet e para i kreu në kolegjin e Shën Adrianit të Shën Mitër Koronës. Më 1834 shkoi për të studiuar drejtësi në Napoli, ku mori pjesë gjallërisht në lëvizjen politike dhe kulturore të kohës. Më 1848 nxori të parën gazetë shqiptare “L’Albanese d’Italia”, në të cilën shprehu pikëpamjet e tij për ngjarjet e kohës. Pas dështimit të revolucionit më 1848 e mbylli gazetën dhe i zhgënjyer u tërhoq në fshatin e tij të lindjes deri në fillim të viteve 60 të shek. XIX. Duke nisur nga v. 1861, në jetën e De Rada nisi një fazë e re, kur ai shfaqet si një nga figurat më në zë te Rilindjes sonë Kombëtare. Pas traktatit Parimet e estetikës (Principii di estetica, 1861) botoi veprat lashtësia e kombit shqiptar (“Antichità della nazione albanase”, 1864) dhe Rapsodi të një poeme arbëreshe (“Rapsodie d’un poema albanese”, 1866), që luajtën një rol të rëndësishëm për propagandimin e çështjes kombëtare shqiptare. Hyri në korrespondencë me patriotët shqiptarë dhe me personalitetet kulturore evropiane, dashamirë të Shqipërisë, ndoqi me interes të gjallë ngjarjet në Shqipëri. Më 1878 përkrahu Lidhjen Shqiptare të Prizrenit dhe ngriti zërin kundër gjymtimit tokësor të Shqipërisë. Një ndihmesë të çmuar çështjes kombëtare i dha me revistën “Flamuri Arbrit”, që botoi në vitet 1883-1885. Në “Testamentin politik” (1902) shprehu optimizmin në të ardhmen e Shqipërisë dhe pakënaqësinë e tij ndaj politikës imperialiste të Italisë ndaj atdheut të të parëve.

Zhvilloi një veprimtari të frytshme edhe në fushën e studimeve gjuhësore ; u kushtoi vemendje çështjeve të prejardhjes së shqiptarëve dhe të gjuhës shqipe, duke mbrojtur lashtësinë e tyre. De Rada është nga të parët studiues vendës të strukturës gramatikore të shqipes. Në të dy veprat gramatikore që hartoi (1870, 1894) vuri në dukje aspekte të patheksuara më parë nga dijetarë shqiptarë dhe albanologë dhe dukuri gjuhësore të pastudiuara ose të panjohura. Në veprat e tij gjuhësore jepen të dhëna me interes për të folmet arbëreshe. Bëri përpjekje të vijueshme për një alfabet të përbashkët të shqipes që të jepte një sistem sa më të plotë dhe të përshtatshëm për shqipen me karaktere latine, të plotësuara me shenja diakritike. Në veprimtarinë gjuhësore të De Rada duhet përmendur edhe organizimi i dy kongreseve gjuhësore të shqipes, i pari (1895) në Koriliano Kalabro, i dyti (1897) në Lungro (Kongreset gjuhësore arbëreshe). Dha me vetmohim mësimin e shqipes në Kolegjin arbëresh të Shën Mitër Koronës për dhjetëvjeçarë të tërë gjersa vdiq.

Mjaft e gjerë është edhe veprimtaria poetike e De Rada Nisi të botojë që herët por shkrimi që i solli famën si poet me talent të shquar është poema lirike-epike Këngët e Milosaos(1836), vepra e parë e letërsisë sonë me vlera të mëdha artistike. Në qendër të veprës është historia e një çifti të ri që bashkohet pas shumë pengesash. Autori nuk kufizohet me dënimin e paragjykimeve klasore që pengonin lumturinë e të rinjve; në vepër kumboi ideja e detyrës ndaj atdheut dhe e gatishmërisë për të luftuar për mbrojtjen e tij. Historia e dashurisë fatkeqe midis dy të rinjve nga rrethet aristokratike të Shqipërisë së shekullit XV është edhe në qendër të poemës Serafina Topia, mbi të cilën poeti punoi në vitet 1839-1843. I pakënaqur nga puna e tij, De Rada këtë subjekt e rimori në poemën Pasqgra e një jete njerëzore (1898) duke e zgjeruar dhe duke trajtuar në të një problematikë më aktuale për kohën, luftën kundër pushtuesit otoman. Vepra më e rëndësishme e De Radaës është Skënderbeu i pafan, të cilën e mbajti në duar një kohë të gjatë (1837-1896). Në vepër janë shkrirë mjaft nga këngët dhe poemat që kishte botuar më parë. Aty u shpreh në mënyrë më të plotë dhe më të qartë patosi kombëtar që kishte frymëzuar veprën e De Radës Ndonëse nuk ka njësi veprimi dhe vazhdimësi, poema jep një tablo të gjerë të Shqipërisë në shek. XV, të bëmat e lavdishme të popullit, dashurinë e tij të flaktë për jetë të lirë dhe të pavarur, gjallërinë e mahnitshme që shfaqi përballë sulmeve të egra të armiqve. Në qendër të veprës është konflikti midis shqiptarëve dhe osmanëve, dhënë me anë skenash ku paraqiten beteja të ashpra e të furishme, që shquhen nga ngjyresa e theksuar historike dhe imtësitë shprehëse. Heroi kombëtar shfaqet në vepër si burrë shteti i shquar dhe trim i rrallë, që diti me mençurinë dhe me heroizmin e tij të ngrejë popullin e vet në luftë çlirimtare të pashoqe. Në karakteret e personazheve të tjera mishërohet heroizmi dhe trimëria e shqiptarëve. Skënderbeu i pafan është kryevepra e De Radës në të u dukën në mënyrë të qartë veçoritë kryesore të talentit të tij, si mjeshtër i tablove të gjera historike dhe i përshkrimit me zotësi të botës së brendshme të heronjve, të mendimeve dhe të ndjenjave më të thella e më të fshehta të njeriut. Si poet, sidomos në Këngët e Milosaos, De Rada u çmua lart edhe nga rrethet letrare evropiane.

De Rada luajti një rol të madh në historinë e letërsisë shqiptare ; ai është i pari që shkroi vepra me frymë kombëtare. Figura e tij ngrihet si figura më e kulluar dhe më e fuqishme e letërsisë dhe e botës arbëreshe. Ndikimi i tij mbi shkrimtarët arbëreshë bashkëkohës ishte i madh ; tradita poetike shkruar prej tij vijon të jetojë e përtërirë edhe në letërsinë e sotme arbëreshe. Pas Çlirimit në Shqipëri janë botuar të adoptuara veprat e tij kryesore. Mban titullin “Mësues i Popullit”

Kënga I

Bota kish ndërruar lisa,

uji i ri në det

kaltronte n`ditn` e re;

por lumbardha e Anakreontit

në Temp rronte e moçme.

Nd`uj një dit` vate te mali

e s`u kthye si e kish zakon.

Veç` që atë s`e thau bora,

s`e përgjaku heshtëza,

po u largua gjersa ra

tek e bardha shpia ime.

Kur n`agim tokë edhe shpi

u zbuluan bashk` me detin,

si hareja që del sysh,

më zgjoi duke fërfëlluar

qelqeve t`dritares.

U pataksa e ruajta jashtë:

rrusht` , pak aguridhe,

dheut tonë i kishin hie;

lule liu të hapura,

n`i tund era e i përzien,

në atë ninull qeshin;

Si ato lule –qielli.

Ti vështroje dhe s`kujtoje

asnjë mbëhi njerëzish.

Kallëzoret nëpër duajt

po këndonin. Dheut huaj

ahere ndër time motra

kisha arritur; mëma ime

emrin tim thosh nëpër shpi.

Një hare më rrodhi kurmit,

si hareja kur te shtrati,

mbrëmanet, vajza e ngrohtë

ndien për të parëzën

sisët që m`i fryhen.

Milosao [1]

  • Një pasqyrë e jetës njerëzore [1]
  • Serafina Topia [1]
  • Skënderbeu i pafan [1]
  • Fjamuri i Arbërit (revistë) [1]
  • Rapsodi të një poeme shqiptare, mbledhur në kolonitë e rrethit të Napolit,1983 Prishtinë: Rilindja
  • Antichità della nazione albanese e sua affinità con gli Elleni e i Latini 1997 Cosenza Brenner
  • Këngë të milosaut : poemë 2002 Tiranë : Naim Frashëri
  • Autobiografia2000 Tiranë: Onufri
  • Parime të estetikës : mendime rreth jetës dhe qëllimeve të saj (ekstrakte) 2003 Tiranë : Globus R

Enciklopedia e Lirë

Geronimo de Rada (ArbërishtJeronim de Rada; 1814 – 1903) was an Italian writer of ItaloAlbanian literature.Of Arbëreshëdescent he was the foremost figure of the Albanian National Awakening in 19th century Italy.

Born the son of a parish priest of Italo-Albanian Catholic Church in Macchia Albanese in the mountains of Cosenza, De Rada attended the college of Saint Adrian in San Demetrio Corone. Already imbued with a passion for his Albanian lineage, he began collectingfolklore material at an early age. In October 1834, in accordance with his father’s wishes, he registered at the Faculty of Law of theUniversity of Naples, but the main focus of his interests remained folklore and literature. It was in Naples in 1836 that De Rada published the first edition of his best known Albanian-language poem, the “Songs of Milosao”, under the Italian title Poesie albanesi del secolo XV. Canti di Milosao, figlio del despota di Scutari (Albanian poetry from the 15th century. Songs of Milosao, son of the despot ofShkodra). He was soon forced to abandon his studies due to a cholera epidemic in Naples and returned home to Calabria. His second work, Canti storici albanesi di Serafina Thopia, moglie del principe Nicola Ducagino, Naples 1839 (Albanian historical songs of Serafina Thopia, wife of prince Nicholas Dukagjini), was seized by the Bourbon authorities because of De Rada’s alleged affiliation with conspiratorial groups during the Italian Risorgimento. The work was republished under the title Canti di Serafina Thopia, principessa di Zadrina nel secolo XV, Naples 1843 (Songs of Serafina Thopia, princess of Zadrina in the 15th century) and in later years in a third version as Specchio di umano transito, vita di Serafina Thopia, Principessa di Ducagino, Naples 1897 (Mirror of human transience, life of Serafina Thopia, princess of Dukagjin). His Italian-language historical tragedy I Numidi, Naples 1846 (The Numidians), elaborated half a century later as Sofonisba, dramma storico, Naples 1892 (Sofonisba, historical drama), enjoyed only modest public response. In therevolutionary year 1848, De Rada founded the newspaper L’Albanese d’Italia (The Albanian of Italy) which included articles in Albanian. This bilingual “political, moral and literary journal” with a final circulation of 3,200 copies was the first Albanian-language periodical anywhere.

Before Albania had become a political entity, it had already become a poetic reality in the works of Geronimo De Rada. His vision of an independent Albania grew in the second half of the nineteenth century from a simple desire to a realistic political objective to which he was passionately committed.

De Rada was the harbinger and first audible voice of the Romantic movement in Albanian literature, a movement which, inspired by his unfailing energy on behalf of national awakening among Albanians in Italy and in the Balkans, was to evolve into the romantic nationalism characteristic of the Rilindja period in Albania. His journalistic, literary and political activities were instrumental not only in fostering an awareness for the Arbëresh minority in Italy but also in laying the foundations for an Albanian national literature.

The most popular of his literary works is the above-mentioned Canti di Milosao (Songs of Milosao), known in Albanian as Këngët e Milosaos, a long romantic ballad portraying the love of Milosao, a fictitious young nobleman in fifteenth-century Shkodra (Scutari), who has returned home from Thessalonica. Here, at the village fountain, he encounters and falls in love with Rina, the daughter of the shepherd Kollogre. The difference in social standing between the lovers long impedes their union until an earthquake destroys both the city and all semblance of class distinction. After their marriage abroad, a child is born. But the period of marital bliss does not last long. Milosao’s son and wife soon die, and he himself, wounded in battle, perishes on a riverbank within sight of Shkodra.

De Rada also published the magazine Fiamuri Arbërit, whose first issue appeared on July 20, 1883 in CosenzaItaly initially in Albanian in a Latin-based alphabet invented by de Rada, and later with translations in Italian. The journal featured subjects regarding Albanian literature, politics and history quickly became popular among Albanians and was widely distributed.[2]

^ English translation of poem may be found in the article Jeronim DE RADA – POETRY

  1. ^ Pynsent, Robert (1993). Reader’s encyclopedia of Eastern European literature. HarperCollins. p. 84. ISBN 0-06-270007-3.

From Wikipedia, the free encyclopedia

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s