SAMI FRASHËRI

Sami Frasheir

Sami Frashër  lindi  më 1 qershor 1850. Ishte një nga djemtë e Halit bej Dakollarit, nga Dera e madhe Frashëri. Mësimet e para i mori në fshatin e lindjes. Më 1865 së bashku me pesë vëllezërit e tij dhe dy motrat u vendos në Janinë. Këtu së bashku me Naimin, Sami Frashëri kreu shkollën e mesme greke “Zosimea“, ku përveç kulturës së përgjithshme, përvetësoi krahas greqishtes së re e të vjetër edhe gjuhën latine si dhe gjuhën frënge dhe atë italiane. Në Tetovë, nga Mahmut Efendiu (Kalkendelenli Mahmut Efendi), mësoi arabishtpersisht dhe turqisht[1].

Më 1872 u vendos në Stamboll ku zhvilloi një veprimtari të gjerë patriotike për çlirimin dhe bashkimin kombëtar të popullit shqiptar dhe bashkëpunoi me përfaqësuesit më përparimtarë të lëvizjes demokratike-borgjeze turke. Ishte një ndër organizatorët kryesorë të “Komitetit Qendror për mbrojtjen e të drejtave të kombësisë shqiptare” dhe me themelimin e “Shoqërisë së të shtypurit me shkronja shqip” (1879) u zgjodh kryetar i saj.

Sami Frashëri drejtoi revistat e para në gjuhën shqipe “Drita” dhe pastaj “Dituria” (Stamboll, 1884-85) ku shkroi një varg artikujsh. Për nevojat e shkollës shqipe hartoi librat “Abetare e gjuhës shqipe” (1886), “Shkronjtore e gjuhës shqipe” (gramatika, 1886) dhe “Shkronjë” (Gjeografia, 1888) në gjuhën shqipe. Nga veprat më të shquara të këtij mendimtari të shquar, patriot, demokrat dhe iluminist është “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet“, botuar më 1899 pa emër autori në Bukuresht. Ky traktat u bëmanifesti i Rilindjes Kombëtare Shqiptare, vepra që sintetizoi programin e lëvizjes, strategjinë dhe taktikën e saj. Në të u shprehën idealet demokratike të zhvillimit politik e shoqëror të vendit, të zhvillimit të arsimit, të kulturës e të shkencës. Sami Frashëri hartoi dhe një fjalor të gjuhës shqipe që mbeti i pabotuar, ai la gjithashtu në dorëshkrim një përmbledhje këngësh popullore shqiptare.

Çështjen shqiptare Sami Frashëri e mbrojti edhe në organet e ndryshme të shtypit që drejtoi sidomos në gazetën turke “Terxhuman-i Shark“. Sami Frashëri është autor i 57 veprave në gjuhën shqipe, turke dhe arabe duke përfshirë këtu edhe revistat e gazetat që i drejtoi duke botuar vetë në to. Çështjen shqiptare dhe historinë e popullit shqiptar Sami Frashëri i trajton edhe në veprat në gjuhën turke e sidomos në artikujt e botuar në shtypin e kohës, si edhe në veprat letrare me motive nga jeta shqiptare. Si dijetar i madh Sami Frashëri dha kontributin e tij të vyer në disa fusha të shkencës ku u dallua si përfaqësues i mendimit të përparuar materialist, jo vetëm për Shqipërinë, por edhe për vendet e Lindjes. Është autor i fjalorit normativ të gjuhës turke (Kamus-i türki, 1901) i cili ruan vlerën e vet të madhe edhe në ditët e sotme. Fjalori “Kamus-i türki”përmban mbi 40 mijë fjalë e shprehje gjuhësore dhe është pajisur me një parathënie të gjatë të shkruar nga vetë Samiu ku parashtron parimet e tij mbi fjalorin e një gjuhe letrare. Samiu është edhe autor i disa fjalorëve dygjuhësh frëngjisht-turqisht (Kamus-i fransevi, 1882); turqisht-frëngjisht (Kamus-i fransevi, 1885); arabisht-turqisht (Kamus-i arabi). Vepra madhore e Sami Frashëri në gjuhën turke është Enciklopedia e tij “Kamus-ul alâm” (1900) në 6 vëllime, kuSamiu u jep një vend të dukshëm botës shqiptare, figurave të rëndësishme që ka nxjerrë populli shqiptar gjatë historisë së tij. Në enciklopedinë e Samiut gjenden njoftime për institucionet shtetërore, arsimore, fetare etj., si edhe të dhëna gjeografike jo vetëm për qytetet dhe qendrat administrative më të rëndësishme të Shqipërisë, por edhe për fshatrat më të njohura. Si shkrimtar Sami Frashëri shkroi në gjuhën turke drama e romane. Vepra më e rëndësishme tregimtare Sami Frashëri “Besa“, e botuar më 1875 (?) e ka marrë subjektin nga jeta shqiptare. Ajo u shfaq në teatrin perandorak në Stamboll më 1874 (?), një vit para se të botohej.

samiu me bashkeshorten

 

Me bashkëshorten, Eminenë

 

Për popullarizimin e dijeve shkencore shkroj disa libra dhe broshura, të ciat i përmblodhi në “Bibliotekën e xhepit“, hartoi tekste të ndryshme, botoi antologji me pjesë të zgjedhura nga letërsia botërore dhe kryesisht orientale, ai la në dorëshkrim 11 vepra kryesisht nga fusha e gjuhësisë dhe e letërsisë. Sami Frashëri ishte edhe një gazetar i talentuar. Ai ka bashkëpunuar me shkrime dhe ka qenë redaktor dhe kryeredaktor në disa gazeta si pshm.: “Sabah” (“Mëngjezi” 1876), ku për një kohë ishte kryeredaktor, “Hafta” (“Java”) etj.

Në punën krijuese të Sami Frashëri një vend të rëndësishëm zënë edhe përkthimet, e kryesisht ato nga frëngjishtja. Ai shquhej për kulturën e tij të gjerë në shumë fusha. Biblioteka personale e tij kishte 20,000 vëllime. Për veprimtarinë patriotike edhe për frymën përparimtare që përshkon veprat e tij Porta e Lartë e ndoqi dhe e persekutoi Sami Frashërin, duke e internuar e izoluar. Vitet e fundit atij i qe ndaluar të dilte nga shtëpia. Atdhetari i shquar vdiq në Erenköy – Stamboll.

Gjave (1876)

 

nga Enciklopedia e Lirë

Sami Frashëri (June 1, 1850 – June 18, 1904) was an Ottoman Albanian writerphilosopherplaywright and a prominent figure of theRilindja Kombëtare, the National Renaissance movement of Albania, together with his two brothers Abdyl and Naim. He accepted and supported the Turkish nationalism and laicism[1] and had close relationships with Turkish nationalist intellectuals such as Veled Chelebi (İzbudak) and Nedjib ‘Asim (Yazıksız).

Frashëri was one of the sons of an impoverished Bey from Frashër (Fraşer during the Ottoman rule) in the District of Përmet. He gained a place in Ottoman literature as a talented author under the name of Şemseddin Sami Efendi and contributed to the Ottoman Turkish language reforms.

However, Frashëri’s message, as declared in his book “Albania – What it was, what it is, and what will become of it” published in 1899, became the manifesto of the Albanian Renaissance (Rilindja Kombëtare). Frashëri discussed the prospects for a free and independent republic of Albania. In this way, beginning with a demand for autonomy and struggle for their own alphabet and education, he helped the Albanian National Liberation movement develop its claim for independence. Translation and distribution of his works were financed byTheodor Anton Ippen (consul of Austria-Hungary) and Nopcsa.

He attended the Greek language Zosimea gymnasium in IoanninaEpirus. There, he came in touch with western philosophy and studied GreekFrench and Italian. With the help of a personal teacher, he also learned ArabicTurkish, and Persian.

In 1872 he migrated to Istanbul where he worked in a governmental press bureau. His lifetime goal, as that of many other members of Albanian renaissance, was the development and improvement of Albania’s culture and independence of the country.

Along with his elder brother AbdylHasan TahsiniPashko Vasa and Jani Vreto, he founded the Central Committee for Defending Albanian Rights. Early in the 1879, this committee formed a commission for Albanian alphabet.

Sami Frashëri also founded and headed the Society for the Printing of Albanian Writings in October 1879, where Albanian scholastic books and texts were compiled by him and his brother Naim. The society was forced to close by the Ottoman Government in 1885 along with the Drita magazine, then Dituria, which had been opened in 1884 by Petro Poga, but on decree issued on demand of Sami Frasheri.[3]

He died on June 18, 1904 after a severe illness at his home in Erenköy, Istanbul.

His son, Ali Sami Yen (1886–1951), was a footballer and founder of Galatasaray SK and chairman of Galatasaray between 1905–1918 and 1925-1926.

Sami is author of around 50 masterpieces. Theodor Anton Ippen (consul of Austria-Hungary) and Nopcsa financed the translation and distribution of the works of Sami Frasheri.[4]Some of his most important writings are:

Ta’aşşûk-ı Tal’at ve Fitnât (Albanian: Dashuria e Talatit me Fitneten –English: The Love Between Talat and Fitnat, 1873)

The story carries a sentimental subject of love between Talat and Fitnat. Generally, the novel consists of a combination of Oriental and Western writing styles. Also, this novel is commonly mistaken to be the first novel written in Turkish.[5]

[edit]Drama

  • Besâ yâhut Âhde Vefâ (Albanian: “Besa ose Mbajtja e Fjalës” – English: Besa or The Given Word of Trust, 1874).

Is a melodrama aiming Besa as a subject, but in a very tragic situation; the father kills his son to keep the given word.

  • Seydi Yahya (1875)
  • Gâve (1876)
  • Mezalim-i Endülûs (Never printed)
  • Vicdân (Never printed)

Kamûs-ı Fransevî (1882–1905, French-Turkish dictionary)

  • Kamûs-ı Fransevî (1885, French-Turkish dictionary)
  • Küçük Kamûs-ı Fransevî (1886, French-Turkish dictionary)
  • Kamûs-ül Â’lâm (6 volumes, 1889–1898, Encyclopedia of General Science, known to be the first Encyclopedia printed in Turkish)
  • Kamûs-ı ‘Arabî (1898, Arabic-Turkish dictionary, unfinished)
  • Kamus-ı Türki (2 volumes, dictionary of the Classical Ottoman Turkish language, still widely used as a reference as of today, 1899–1900, reprints and facsimiles in 1978 and 1998)

Allfabetarja e Stambollit (Alphabet of Istanbul, 1879),

  • Abetarja e Shkronjëtoreja (Grammatical Work, 1886).

In Turkish in his “Pocket Library” collection, he published small scientific booklets on subjects as AstronomyGeologyAnthropologyHistory of Islam and the Islamic civilization,WomenMythology and Linguistics. He also published a small compilation of Humor named Letâ’if in two volumes, a compilation of Proverbs and Quotes named Emsâl in four volumes, and a series of reading-oriented educational books for schoolchildren. IM BOSS Sami Frashëri together with Jani Vreto supported the idea that the Albanian alphabetshould be based on the Greek alphabet, since according to them, Albanians and Greeks have the same ancestors, the Pelasgians.

From Wikipedia, the free encyclopedia

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s