Luigj Gurakuqi

Shqiptar i vlefshëm dhe ndêra e djelmnisë shkodrane”, – Gjergj Fishta tek “Pika voesët”.
Është pionier i qytetërimit përëndimor në Shqipëri, një nga shqiptarët e flaket që thithi me themele kulturën e Përëndimit dhe si njeriun që punoi më gjate e më shumë se kushdo tjetër për të mbjellur farën e saj në Shqipëri.”, – mendimi i Fan Nolit për Gurakuqin.
Burrit vërtetë burrë, L. Gurakuqit, i cili me kulturën e neltë shpirtnore, mishnoi, madhnoi, përjetoi urtinë, besë e burrni shqiptare, tue mbetë përherë shembull shqiptari me kulturë, simbol i bashkimit kombëtar, idealist i shkëlqyeshëm në vorfni”, – dedikimi i veprës “Ândrra e Pretashit” kushtue Luigj Gurakuqit nga Padër Anton Harapi.
LuigjG

Luigj Gurakuqi (lindi më †19 shkurt 1879 në Shkodër; vdiq më 2 mars 1925 në Bari), nënshkrues i Deklaratës së Pavarësisë së Shqipërisë, poet, deputet [1]Hero i Popullit shqiptar. Është një nga personalitetet ma të shquara të levizjes sonë kombëtare, arsimore e kulturore në fundin e Rilindjes Kombëtare dhe të fillimeve të Pavarësisë. Një figurë poliedrike e madhore: Luigj Gurakuqi ishte politikan e diplomat, shtetar i shquar, gjuhëtar, poet e prozator, estet e kritik letrar, pedagog e tekstolog, ekonomist e financier, orator, njeri i kulturës dhe i shkencës, i fjalës dhe i veprimit, i pendës dhe i pushkës[2]; në shkrimet e tij përdorte emnat e pendës Jakin Shkodra e Lek Gruda. Mbi te gjitha ai ishte patriot i madh, atdhetar i flaktë, bashkëthemelues i shtetit shqiptar të epokës moderne. Nga ana tjeter, L. Gurakuqi, si rrallë kush, perjetoi ngjarjet më kulmore të jetës së vendit në çerekun e parë të shekullit tonë. Në shumicën prej tyre qe pjesëmarrës i drejtpërdrejtë, madje ndër organizatorët e drejtuesit kryesor të tyre.

Lindi në Shkodër më 19 shkurt 1879, dhe u rrit në gjirin e një familje tregtare të kulturuar shkodrane, nga prindërit Pjetër e Leze Gurakuqi. Me edukimin e tij u muer në mënyrë të veçantë i ati. Pjetër Gurakuqi ishte një tregtar me kulturë relativisht të ngritur, me një rreth të gjërë shokësh e miqsh në mes tregtarëve e intelektualëve të Shkodrës, me një jetë aktive në pazarin e qytetit dhe me marrdhënie tregtare me Venedikun e Milanon. Shtëpia e këtij tregtari të kulturuar e të shëtitur gumëzhinte nga hyrjet e daljet e njerzve që vinin të diskutonin hallet e kohës e të merrnin vesh lajmet e botës. I ndodhur përherë pranë të atit, dëgjonte me vëmendje bisedat e diskutimet për ngjarje të së kaluarës dhe të ditës, për luftërat heroike të popullit kundër pushtuesit otoman dhe grabitqarëve ballkanik dhe për burrat që i udhëhoqen ato. Duke kujtuar këto vite, Gurakuqi student do të shkruante:

Më çohet mall me kenë në shpi e me ndigjue baben tue kallzue, si përpara, në ngjarjet e Pashallarvet të Shkodres, trimnitë e malcorvet e luftat e Malit te Zi, sende qi kishte ndî prej t’et e që edhe ai vetë shume kish pa“.

Shkollën fillore e të mesme jo të plotë i ndoqi në Kolegjin Saverian që ishte shkolla më e organizuar dhe më e kompletuar që kishte Shqipëria e asaj kohe. Luigji qe ndër nxënësit më të zellshëm të shkollës dhe shumë shpejt, që në moshën 13 vjeçare i shfaqen prirjet për letërsi e krijime letrare. Më pas plotëson arsimin e mesëm në Kolegjin arbëresh e Shën-Mitër Koronës ku pati mësues De Radën, figurë që e frymzoi për tërë jetën; ai ishte nxënësi i parë shqiptar aty. Për 2-3 vjet studion për mjekësi duke vazhduar e u diplomua për shkenca natyrore. Vazhdoi studimet universitare në Napoli (Itali) në vitet 19011906 dhe debutoi me sukses si poet lirik ku si udhërrëfyes kishte poetin e mallit Filip Shiroka, lëvrues i prozës së shkurtër e publicist. Me veprën “Vargënimi n’gjuhë shqype me nji fjalorth shqyp-frengjisht n’marim” (Napoli, 1906) bëri të parën përpjekje të suksesshme për kodifikimin e metrikës së poezisë shqiptare. Po atë vit botoi në Bukuresht librin “Abetar i vogël shqyp mas abevet t’Bashkimit e t’Stambollit me tregime n’dy dhialektet” e në Napoli “Fjalorth Shqyp-Frengjisht e Frengjisht-Shqyp i fjalëve të reja” etj. Luigj Gurakuqi botoi mjaft poezi që dallohen për përmbajtjen patriotike, për lirizmin dhe teknikën e vjershërimit. Me artikujt e tij ai dha edhe një ndihmesë me rëndësi në mendimin estetik e në kritikën letrare shqiptare.

Tek personaliteti i Luigj Gurakuqit spikat kultura e gjërë dhe enciklopedike. Ishte njohës i thellë i trashëgimisë kulturore të popullit të vet dhe i kulturës klasike romake e latine. Historia e vendit dhe ajo botërore ishin objekt i përhershëm i studimeve të tija. Njihte arkeologjinë e shkencat ekonomike e financiare, trashëgiminë arsimore pedagogjike kombëtare dhe europiane. Gurakuqi ishte poliglot. Përveç shqipes, zotëronte latinishtenitalishtenturqishten dhe frëngjishten, njihte greqisht e gjermanisht, ka të ngjarë edhe anglishten dhe kishte një kujtesë të çuditshme

Pas 1906, Luigj Gurakuqi iu kushtua tërësisht veprimtarisë politike e luftës për çlirimin kombëtar. Në verën e v.1907 bashkëpunoi meBajo Topullin për organizimin e kryengritjes në Veri. Më 1908, në korrik, mbërrin në Shkodër, i adhuruar nga populli, e përcjellin deri në shtëpi[4]. Në nëntor merr pjesë në Kongresin e Manastirit krah përfaqsuesve nga Shkodra: Atë Fishtës, Dom MjedësHilë Mosit e Mati Logorecit; ku u zgjodh nënkryetar dhe anëtar i komisionit për njësimin e alfabetit. Bashkë me Fishtën ishte përfaqsues i “Bashkimi”-t, me Logorecin kishin mandat të përfaqsonin inteligjencën shkodrane, gjithashtu vetë Luigji kishte mandat të përfaqsonte arbëreshët e Italisë[5]. Gurakuqi pati meritën dhe fatin që udhëhoqi drejtpërdrejtë luftën për krijimin e shkollës kombëtare shqiptare dhe të sistemit tonë arsimor. Nën drejtimin e tij u hodhën themelet e para të sistemit arsimor fillor shtetëror në Shqipëri. U krijua përvoja e parë e ngritjes së administratës arsimore shqiptare, u hartuan dokumentat e para shkollore, u ngrit një sistem i tërë i përgatitjes dhe i kualifikimit të mësuesve[2]. Dora e tij shkroi alfabetet e miratuar nga Kongresi i Manastirit dhe i zbuloi para delegatëve. Më 1909 u emërua drejtor i së parës shkollë normale që u hap në Elbasan, ku dha një ndihmesë me vlerë për vënien e arsimit mbi baza kombëtare. Gurakuqi ka meritën se përcaktoi drejt e qartë, më shumë se çdo paraardhës, konceptin mbi shkollën kombëtare shqiptare, përmbajtjen, karakterin dhe parimet e ndertimit të saj. Ai kërkonte që gjithë fryma dhe përmbajtja e shkollës të ishte në funksion të qëllimeve dhe idealeve kombëtare. Gurakuqi është tekstologu më i shquar shqiptar i fillimit të shekullit tonë. Ai i dha shkollës shqipe, si autor e bashkautor, 8 tekste mësimore me një vëllim prej 738 faqesh[2]. Më 1911 merr pjesë në kryengritjen e malësorëve të Mbishkodrës e si një nga udhëheqësit e saj, harton së bashku me Mati Prennushin Memorandumin e Greçës, apo Librin e Kuq siç njihet ndryshe të malësorëve kryengritës, zjarri i armëve të të cilëve do të paralajmëronte pavarësinë. Më 1912 zhvillon një veprimtari të dendur për organizimin e kryengritjes së përgjithshme. Mori pjesë në mbledhjen e Bukureshtit dhe në Shpalljen e Pavarësisë (nëntor), ishte bashkëpunëtori më i ngushtë i I.Qemalit, dhe shkruesi i Deklaratës së Mëvetsisë.

 220px-Deklarata_e_Pavarsisë

Deklarata e Pavarsisë formuluar nga Ismail Qemali e shkruar nga Gurakuqi

Për çdo shqiptar,- porosiste Gurakuqi, “dita e 28 nëntorit nuk duhet të jetë vetëm një ditë festimi ku secili duhet të bëjë analizën e jetës së vet dhe, me dorë në zemër, të pyes vetveten nëse ka bërë gjithkund e gjithmonë dëtyrën që kish përpara atdheut.

Në Qeverinë e Përkohshme të Vlorës (dhjetor 1912) u zgjodh ministër i Arsimit dhe vendosi arsimimin e detyruar fillor për djem e vajza. Gjatë Luftës I Botërore, me pushtimin e Shkodrës nga ushtria malazeze, Luigj Gurakuqi internohet në Podgoricë. Merr pjesë në Konferencën e Londrës më 1913, me Ismail Qemalin e Isa Boletinin. Gjatë pushtimit austro-hungarez, duke shfrytëzuar postin e drejtorit të përgjithshëm të Arsimit dhe koniunkturat politike, hapi shumë shkolla shqipe. Qe një nga themeluesit e Komisisë Letrare më 1916, ku u tregua një lëvrues i zoti i gjuhës shqipe duke krijuar përveç të tjerash edhe një varg fjalësh të reja që hynë në fondin e saj. Gurakuqi ka pasë një angazhim tepër serioz dhe shumë të gjatë për problemet e gjuhësisë. Që në fillim ai iu përmbajt tezës, sa patriotike aq edhe shkencore, se gjuha është shenja më e parë e kombit, kushti themelor për ekzistencën e tij dhe mjeti më i mirë për bashkimin kombëtar. Sipas Gurakuqit gjuha dhe kombi janë një trup e nje shpirt, janë “mish e thù”. Ai ka merita të shquara në zhvillimin e gjuhës letrare shqipe, në përpunimin e gjuhës letrare dhe në njësimin e shqipes së shkruar, në stabilizimin e drejtshkrimit, në pasurimin e fjalorit, në çështjet e leksikologjisë, terminologjisë e të gramatologjisë. Gurakuqi është tekstologu më i shquar shqiptar i fillimit të shekullit tone. Ai i dha shkollës shqipe, si autor e bashkautor, 8 tekste mësimore me një vëllim prej 738 faqesh. Arsimi vazhdoi të mbetet, siç e thotë vetë ai, dega më e dashur e zemres së tij. Ai parashtroi në parlamentin shqiptar ide dhe mendime shumë interesante për politikën arsimore dhe rrugën që duhet të ndiqte shkolla shqiptare. Gurakuqi kishte një vizion të qartë për rolin e shkollës në një shoqëri moderne, për lirinë dhe të drejtat themelore t’individit në fushen e arsimit dhe kërkoi zhvillimin mbi baza ligjore, shkencore e pedagogjike të shkollës shqiptare.

E çuditshme për natyrën e tij iu dha edhe posti i ministrit të brendshëm, në kabinetin disa ditor të H. Prishtinës. Mori pjesë në Kongresin e Durrësit më 1918 ku zgjidhet ministër i Arsimit në qeverinë e përkohshme e anëtar i delegacionit të saj në Konferencën e Paqes në Paris, ku çdo shkresë e përdorun nga delegacioni u shkrue nga duert e tija e të Mustafa Merlikës. Që në mbledhjen e parë të Kongresit të Durrësit, më 1918, L.Gurakuqi “âsht kundër që në një mbledhje kombëtare të përmenden fjalët toskë e gegë dhe të krishtenë e mysliman”, kërkon që fjalë të tilla të jenë të ndaluara dhe shton se “… çështja e lirisë dhe e nderimit të feve në Shqipni duhet të zgjidhet mbas formulës: “Feja e lirë në shtet të lirë”[6]. Këto ide e mendime L.Gurakuqi i shtjelloi hollësisht në diskutime në parlamentin shqiptar dhe, posaçërisht n’artikullin “Bazat e bashkëpunimit ndërmjet shqiptarëvet muhamedanë e të krishtenë”. Ai ishte kategorikisht kundër atyre që mendonin se për të larguar konfliktet fetare që mund te lindnin, duhet, me të butë e me të fortë, të shuhen besimet fetare në Shqipëri. Më 19211924qe deputet i Shkodrës në Këshillin Kombëtar ku si një nga udhëheqësit e opozitës demokratike luftoi për demokratizimin e jetës së vendit, për lehtësimin e gjendjes së bujkut nga shtypja e rëndë, për zhvillimin ekonomik e kulturor dhe për mbrojtjen e pavarësisë nga synimet skllavëruese të fuqive imperialiste. Tërë jetën L. Gurakuqit i dogji shpirti e i dhimbte zemra për padrejtsinë që ìu bë kombit tonë duke ìa ndarë trupin për gjysmë. I qëndroi besnik deri në fund të jetës idealit për të parë nje ditë të bashkuar rreth tokës amtare gjithë vëllezërit e kombit. Ai ankohej se:

Na kanë marrë qytetet e na kanë lanë malësinë, na kanë marrë viset më të çmueshme t’atdheut duke na lënë si një trup pa kokë“.

Tingëllojnë të freskta demaskimet që i bënte Gurakuqi politikës së pastrimit etnik që ndiqnin shovinistët serbë:

Qeveria jugosllave nuk do të ndalet para asnjë mjeti“,- deklaronte ai,- “për t’i nderrue fytyrën Kosovës“.

Për gjendjen tepër të vështirë të shqiptarëve në shtetin jugosllav fajson Fuqitë e Mëdha, të cilat bënë theror shqiptarët e trojet e tyre për interesat e veta e të aleatëve të tyre. L. Gurakuqi është partizan për të ndihmuar e për t’u dalur zot të drejtave të popullsisë së Kosovës. E quante si detyrë të rëndësishme të shtetit shqiptar.

Faji i vetëm i kosovarëve qëndronte vetëm në atë se ata ishin shqiptar e donin të mbeteshin shqiptar.

Ndër fjalimet më të forta të Gurakuqit në parlament janë ato mbi mbrojtjen e popullsisë shqiptare të Kosovës. Kur qeveria jugosllave në nje telegram e quante ndërhyrje në punët e brendshme të saj interesimin e shqetesimin e qeverisë shqiptare për gjendjen tepër të vështirë të shqiptarëve të Kosovës, Gurakuqi, plot indinjatë e zemërim do të merrte fjalën e do të thonte:

Si mundte me thanë nje qeveri (Jugosllave) e cila ka mbjell viset tona me varre të vllazenve tonë, se po i perzihemi në punët e mbrendshme të saj. Si mundte nji qeveri me thanë se po i përzihemi në punët e brendshme, kur shofim se për shkak të saj me mijëra fëmijë e gra sillen të shveshur e të zbathur këtu nepër Tiranë e ushqehen me sevapet e amerikanëve e tepricat e ushtrisë. Qeveria Jugosllave nuk ka të drejtë për të na akuzuar për një gjë të tillë kur parlamenti shqiptar kërkonte vetëm në emër të njerëzizë e humanizmit të ndërpriten mizoritë serbe ndaj shqiptarëve.

Më 5 mars 1924 u sëmur rëndë nga një grip i fortë që e mbërtheu afro një muaj në shtrat[7]. Shtypi i konsideroj vëmendje të veçantë, aq sa Avni Rustemi i thoshte Dom ShantojësOpozita po pushon: Kemi Gurakuqin e sëmurë[8]. Mori pjesë në Revolucionin e Qershorit 1924 duke qenë një nga udhëheqësit të tij. Në qeverinë e kryesuar nga Fan S. Noli u emërua ministër i Financave. U dallua për ndjenjën e lartë të përgjegjësisë dhe për vendosmërinë e përpjekjet për krijimin dhe forcimin e shtetit demokratik shqiptar. Mori pjesë në Konferencën e Gjenevës krahas Nolit më 1924. Kur në Parlament Ali Këlcyra i bën vërejtje për qëndrimet e tij liberale, Luigji përgjigjet,

“Z. Ali Këlcyra më tha si për qortim se jam liberal. I falemnderit dhe mund të jetë i sigurtë zotnia e tij se vdekja do të më ndajë nga mendimet e mija liberale”[6]. Duke u deklaruar demokrat e liberal, Gurakuqi thoshte se nuk është as revolucionar as bolshevik e as socialist, koncepte këto që në vitet ’20 ishin të barazvlefshëm dhe kishin kuptimin e ndryshimeve me dhunë, me forcën e armëve, me kryengritje. Mark Gurakuqi do shkruajnë ishte trim por s’e pëlqente gjakderdhjen. Gurakuqi ishte për zgjidhjen paqësore të probleme nepërmes ligjeve, zgjidhjeve “me drejtesi e ne menyre te bute”. Si i tille, ishte kundër futjes se popullit në udhën e kryengritjes së armatosur.

Duke pasur këto koncepte mbi rolin e ligjit, dhe zgjidhjen paqësore dhe jo kryengritjen e zgjidhjen me dhunë të problemeve, Gurakuqi u përfshi në Revolucionin e 1924, pas një hezitimi e kundërshtimi të fortë. Miku i tij, Mustafa Merlika-Kruja shkruan në letërkëmbimin me Át Paulin Margjokajn:

Në lëvizjen e qershorit 1924 ka qenë kundërshtar deri që nuk qe vendosun, ka luftue si Luâ për t’a ndalue, tue profetue pikë për pikë të gjitha pasojat qi u vërtetuen ma vonë njana mbas tjetrës. Por, mjerisht, mandej kur s’i eci fjala, vot mbas rrymës e u bâ edhe ministër me Fan Nolin“.
Gurakuqi u tërhoq (në revolucion) pas një kundërshtimi të fortë. Mund ta dëshmojnë se u ndodhën në Vlorë“. – shkruante Stavro Vinjau

Ndër kujtimet e Át Anton Harapit tregohet se sapo po përgatiteshin për nxjerrjen e numrit të ri të gazetës “Ora Maleve”, një telegram nga Vlora i njoftonte mbi nisjen e Revolucionit, pasi Padër Harapi e pyeti se ç’kishte ngjarë, Gurakuqi i ishte përgjigjur,

Na kánë fik’ Padër Anton: qé, e kanë fillue revolucionin atje në Vlonë, deputetët tonë… pra âsht’ e kotë të kjahena: duhet të jena solidar me shokët, çou ta fillojmë edhe na“.

Qëndrimin e mësipërm të L. Gurakuqit, Padër Anton Harapi e përforcon si vijon:

Si me falimentue kështu, Luigj? Si me dalë e me ikë ju tash prej Shqipnie?
Kishte dekë në kambë burri i dheut, me e pasë pre, gjak s’kishte qitë. U kuq, iu muer goja, shtërngoi buzët e i dha vetes:
– Padër Anton na skredituen (diskredituan) tepër keqas, na kanë deklarue komunista n’opinionion publik t’Europës. Për Zoten, nuk due t’iku, por po ndeja un këtu, e dij se derdhet gjak e derdhet kot. Të kishe pse, nuk po shikojshe fort për gjak qi derdhet, se ma për vedi jo se jo, por po m’vjen si trathtí ta marr në qafë popullin e shkretë”.

Padër Anton Harapi nxjerr konkluzionin se Gurakuqi për besë e për burrni qe i zoti të vepronte edhe kundër bindjes së vet. Sidoqoftë, ky është një nga ato momentet kur L. Gurakuqi e ka lënë “vijën e mesme të tij”.

Mendësia dhe veprat

Në formimin filozofik botëkuptimor L. Gurakuqi është idealist objektiv. Ai mbante qëndrime liberale ndaj fesë e praktikave fetare, qëndronte larg çdo fanatizmi fetar. Por L. Gurakuqi nuk ka qenë as afetar. Ai pranonte ekzistencën e Zotit si krijues i gjithësisë. Sipas tij Zoti është qënie që s’ka as fillim e as mbarim, se asgjë nuk mund të krahasohet me të, se:

…qielli e toka, fushat e gjana,
Malet e nalta, detrat e medhana,
T’gjitha prej Zotit paten krijim,
Qi s’di mase me vedi, fill as mbarim

Është ky Zot i plotfuqishëm tek i cili L. Gurakuqi ka shpresë dhe besim se do të marrë në dorë fatet e Shqipërisë e të shqiptarëve, se do të bekojë punët e tyre e do t’u plotësojë dëshiren për liri e pavarësi. Dialektika e zhvillimit është ndër anët më racionale të idealizmit objektiv. L. Gurakuqi e pranonte parimin e zhvillimit të botës, të natyrës, të shoqërisë e të shpirtit njerezor, se çdo gjë në botë “ndërron pa pra“, se “bota është si një rrotë që sillet pa rreshtur” dhe se “vetëm fatalistët e krymbûn, trêmben prej përparimit… kontendohen (kënaqen) me ndêj gjithmonë në një shtet (gjendje) t’gurt e t’pa jetë“. Ndonëse nuk ishte fetar dhe mbante qëndrime liberale ndaj praktikave fetare L. Gurakuqi e vlerësonte rolin e fesë për jetën individuale dhe të shoqërisë. Sipas F. Nolit,

qëndronte aq larg fanatizmës fetare të ngushtë, sa muhamedanët e Veriut kishin një besim të pakufishëm, aq sa në Gegëri, s’ka patur një tjetër udhëheqës, i cili bashkonte rreth vehtes së tij, katolikët e muhamedanët gegë. Ai ka qenë aq pak regjionalist sa që kur lindi çështja kombëtare s’ka patur një gege patriot, aq të dashur midis toskëve sa Gurakuqi.

Gurakuqi gjatë gjithë jetës së tij pati marrdhënje të shkëlqyera me të gjithë ata drejtues të komuniteteve fetare që luftonin për një Shqipëri të lirë. Me 26 sbtator 1913, Abati i Mirditës, i dërgon telegram në Vlonë, Gurakuqit, Ministër i Arsimit të Qeverisë së Përkohshme,

“Të lutem epi zemën Komisionit të meetingu-t të Vlonës e shtrengoi doren Kryetarit të Qeveries së pertashme për bashkim e të lidhun bese që kena me ta në të gjitha punt e mbara për ngallnimin e lulzimin e Shqypenies. Sot âsht dita me kqyr edhe Shqypetarët kundershtarë, si vllazën e me mndyra vllaznore me i avit nga mprojtja e Atdheut nen hije t’Ismail Qemal Begut e t’atyne burrave qi njohin e nderojnë flamurin e Shqypenies. Uroj shndêt e jetê e faqe të bardhë të gjithë atyne Shqypetarëve qi me vepra urtie, bese e dashunie diftohen të dênjë per kujdes t’Europes e cila mundohet me e mkâmb e me e burrnue Atdheun tonë”.

Levizja patriotike e demokratike, arsimore e kulturore i dhanë personalitetit të L. Gurakuqit peshën e përmasave mbarëkombëtare, e bënë atë një figurë tepër autoritare e të besueshme edhe ndër punët më të vështira e më delikate për fatet e atdheut. L. Gurakuqi i dhá gjithçka kësaj levizjeje: tërë forcat e veta fizike dhe mendore, i fali rininë, gëzimet e jetës, shpirtin e gjakun e vet. Ai ishte gati të luftojë e të vritet jo vetëm për Shkodren, që ai shumë e desh, por edhe per çdo cep të dheut që i thonë Shqipëri. Nga Parisi, në dhjetor të vitit 1919, kur rrezikohej fati i Gjirokastrës i shkruante Myfit Libohovës,

Jam gati, po të jetë nevoja e të shihet e udhës, që të vij edhe të vritem për Gjirokastrën e për nderin e atdheut“.

Luigj Gurakuqi ka meritën se është ndër hartuesit kryesorë të programit arsimor e kulturor të levizjes sonë kombëtare për autonomi, liri e pavarësi. Në këtë kuadër ai ishte njohësi dhe propaganduesi më i mirë i traditave të popullit tonë, i traditave kulturore e patriotike, i traditës gojore e shkrimore dhe i psikologjisë së popullit tonë. Thelbin e qëndrimit të tij në këtë fushë e përbën ideja se nuk duhen mohuar të parët, paraardhesit, sepse përndryshe nuk do jemi shqiptar, s’kemi kujt t’i shkojmë mbrapa e prej kujt tjetër të frymzohemi. Duke propaganduar me zjarr traditat e popullit tonë ai kishte një synim të qartë: Shqiptarët të njohin vlerat e veta, të njohin e çmojnë vlerat e gjakut të tyre.

Gurakuqi u përpoq për të dhënë një pamje sa më realiste të Shqipërise. Prandaj ai vinte në dukje edhe të metat e gabimet e shqiptarëve, duke u bërë thirrje për t’i luftuar e ndrequr ato. Veçanërisht i shqetësuar ka qenë për zakonin e gjakmarrjes. E dënonte ate si një akt të demshem dhe si mjet të nxitjes nga të huajt të perçarjes në popullin shqiptar.

Si krijues Gurakuqi pati marrdhënje të shkëlqyera me elitën intelektuale të vendit. Disa nga veprat e krijimet e veta, L. Gurakuqi ia kushtoi Gjergj Fishtes, Prenk Doçit, Hilë Mosit e Mati Logorecit. Por edhe Gurakuqit i drejtohen mjaft dedikime e perkushtime. Ashtu si Filip Shiroka, Hilë Mosi vazhdon ta quajë bylbyl në tingëllimin që i kushton, “S’kndôn bylbyli“. Gjergj Fishta i dedikon atij vepren “Pika e voeset”.

Piktura kushtuar Gurakuqit

Është fjala për një kompozim në vaj mbi karton, në përmasat 55 me 78 cm, pa firmë dhe pa diçiturë, që ka fiksuar kthimin në Shkodër të Gurakuqit, pas shpalljes së kushtetutës nga xhonturqit, me 2 korrik 1908. Shkak për njohjen e paktë të pikturës ka qenë vendosja në një kënd të pandriçuar mirë, në një mjedis të mbyllur e me një numër të kufizuar shikuesish, si dhe afërsia me aksponatin e rrobeve të përgjakura të Luigjit, vatër dominante ku përqëndrohej vëmendja e çdokujt. Piktori Kel Kodheli e solli punën e tij, në shtëpinë muze (që me kthimin e saj me 19 shkurt 1964) “Luigj Gurakuqi”[16]. Është një interpretim realist me disa penelata impresioniste, që duken tek drita, ajri, prekja e figurave. Autori ka punuar me masa të plota penelatash. Telajoja ndahet në dy masa: në pjesën e poshtme të errët, ku spikat ndonjë e kuqe-vjollcë-okër e kostumit kombëtar dhe në pjesën e sipërme të kaltër të çelët, ku spikat figura e të riut 29 vjeçar. Ngjyrat janë kontrastuese. Dinamizimi i tabllosë theksohet prej penelatave të shkathta. Drita që vjen nga liqeni, tregon një çast pasdrekeje dhe krijon një atmosferë mjaft sugjestive. Peizazhi ka një lloj qetësie, ndërsa figurat janë plot lëvizje. Luigj Gurakuqi kthehet në ShkodërI porsazbritur nga anija në breg të Bunës, Gurakuqi ka hipur në pajton, të cilit në çast turma që shtyhej t’i dilte para, ia ka shmprehur kalin, për të tërhequr vetë shtagat e për të çuar Luigjin gjer në Lulishten Popullore, pikërisht aty ku sot ndodhet përmendorja e tij… Populli i bëri një pritje madhështore, që Noli do ta quante të denjë për një Mesi[7]. Gurakuqi me kapelë republika në dorë përshëndet njerëzit, të cilët të zënë me pritjen e tij s’iu del koha të heqin kapelet, qeleshet, fesat… Drita bashkë me ngjyrat bëhen elemente të dorës së parë, për të krijuar atmosferën festive. Ngjarja shpaloset në një mjedis të hapur dhe mënyra e paraqitjes është perspekti-ve. Është një kompozim asimetrik, i ndërtuar me dy linja horizontale: më e fortë e poshtmja, më e butë e sipërmja, e cila ndihmon perspekti-vën. Mbi këto dy linja horizontale përftohet një linjë vertikale (figura e Luigjit), por që mbështetet nga linja pak të fshehura diagonale (nga shtagat e karrocës, tek duart e hapura të Luigjit). Mbi këtë ndarje vërejmë vlerë trekëndëshi… Zhvendosja e figurës kryesore djathtas qendrës së kompozimit ndihmon për të dhënë idenë e lëvizjes. Ndaj ndjejmë një ritëm në rritje, ndjejmë një sens hapjeje, që përfundon në mënyrë tepër të dukshme tek duart e Luigjit, përmes një këndvështrimi romantik. Protagonisti megjithëse nga ana proporcionale më i vogël, ngaqë s’është në plan të parë, gëzon nga piktori forcën grafike, duke u siluetuar në sfond të çelët, gjë që s’e kanë figurat e tjera edhe të planit të parë. Mesazhi i pikturës është kthimi në atdhe. Por me ardhjen e Luigj Gurakuqit në Shkodër, apo të Ismail Qemalit në Vlorë, që i bëhet e njëjta pritje, rikthehet shpresa. Kjo tabllo kompozicionale e një artisti me bagazh profesional, si Kodheli, e lë syrin e shikuesit të çdo kohe të sintetizojë.

Veprat

Vargënimi n’gjuhë shqype me nji fjalorth shqyp-frengjisht n’marim” – Napoli, 1905

  • Abetar i vogël shqyp mas abevet t’Bashkimit e t’Stambollit me tregime n’dy dhialektet” prej Lek Grudës – Bukuresht, 1906
  • Fjalorth Shqyp-Frengjisht e Frengjisht-Shqyp i fjalëve të reja” – Napoli
  • Abetari i gjuhës shqipe“. Athinë, 1912[

Kam pas nderin me qenë afritë prej Plakut të nderuem Jeronim de Rada . Tue u gjetë përpara t’amblit kangtar të Milosaut, të Skanderbeut Pafanë, tue ndie qortimet e këshillat e tija, tue ndigjue zanin e tij të fikët, qi bahej ma i plotë,., e tue pa syt e tij të mekun kah ndezeshin e shkëlqeshin, tue përmendë Shqipnin, unë gjith përmallue, nuk mujta me u ndalë pa lëshue, bashkë me dy pika lot, nji të puthun të nxehtë mbi at dorë qi punoi sa e sa kohë për Atdhe…!”

  • Zoti i madh dhe ai vërtetë ka në dorë fatin e njerzimit e të popujve, ai din gjithçka, bân gjithçka dhe sheh gjithçka.”
  • Feja âsht’ e mirë, âsht’ nji ndihmë e madhe për jeten e k’saj bote. Parimet e fesë të ndjekuna mirë, i bâjnë njerzt qytetarë të ndershëm, i msojnë që t’i shërbejnë atdheut, që t’u nënshtrohen ligjeve të shtetit“.
  • Atdheu âsht gjâja mâ e çmueme që kena në kyt jetë.”
  • Nji komb rron me tradita, me gojdhâna. Ay popull kur kujton e nderon të parët e vet, âsht’ me të vërtetë nji komb trim’“.
  • Shqipnia e shqiptar’t në kufijt që i ka falur zoti deri ku flitet gjuha e âmbel e zogjvet të shqipes.”
  • Un’ po ju tham se nevojë e madhe âsht’ të pajtoni muhamedanë me të krishtenë. Duhet t’a marrim vesht të gjithë se jemi në rrezik të madh e mund të hupim për jetë të jets“,- shtator 1912.
  • “Një popull që nderon burrat e vet, një popull që pavdekeson kujtimin e tyne, jo vetëm ndêr faqet e historisë por edhe mbi rrasa e në monumenta, ai popull tregon se ka ndêrgjegje, se ka ndiesi të holla, se njef miradijen e ka dishirë me u sjell e me u drejtue mbâs shembullit të të Mëdhajvet të vet”.
  • “Në parlament mâ mirë se askûnd mund të mbrohen ligjërisht ashtu si duhet të drejtat e popullit kundër shpërdorimeve t’organeve të qeverisë“.
  • Nji qeveri konstitucionale nuk mundet me prishe asnje dhjeteshe pa e futun ne buxhet e pa aprovimin e parlamentit”.
  • Kur bujku të jetë skllav nuk e punon mirë token, e ma vonë shtyhet në bolshevizëm. Shtimi i pronave të vogla âsht mjeti mâ i fortë kundër përhapjes së bolshevizmit“.
  • “Diplomacia e vërtetë mbështetet mbi udhen e mesme, t’cilen e gjejnë vetëm ata që, tue mbajt të patundun parimet, dijnë me pajtue të drejtat e nevojat e atdheut të vet, me kushtet e politikës së përgjithshme”.
  • Të mos besojmë si disa shqiptarë, se Vilsoni u smuer, se Klemonso-it nuk i shkon buka e se zotin Lloyd George nuk e zén gjumi nga kujdesi i Shqipnisë, se Fuqitë e Mdhá s’kujtohen ndonjiherë për Shqipninë kur duen të zgjidhin konfliktet në mes vedi apo të ndreqin ngatresat e të tjerëve në dam të interesave të Shqipnisë.”

^ Ligjvënësit shqiptarë 1920-2005 – Republika e Shqipërisë KUVENDI . Tiranë 2005

  1. a b c Dr. Vehbi Hoti: Luigj Gurakuqi – Personalitet i shquar i jetës politiko- shoqërore dhe kulturore-arsimore shqiptare
  2. a b Át Anton Harapi: Si e njoh unë Gurakuqin, HD 3/1944
  3. ^ Gurakuqi siç s’e kemi njohur
  4. ^ Ditari i Pater Palit 6.XI.1908
  5. a b c d Bardhyl Ukcamaj nga libri “Shqiptarët në Qytetërimin Perëndimor”
  6. a b Piro Tako, “Luigj Gurakuqi. Jeta dhe vepra”, Tiranë, 1980.
  7. ^ “Vepra” – Dom Lazër Shantoja, nën kujdesin e Arben Markut. Botime Françeskane, Shkodër 2006
  8. ^ Epistolari Kruja-Margjokaj, Camaj-Pipa, Shkodër – 2008
  9. ^ Proletari Forum & Italia Forum – Shiko temë – Politikanet e vrare prej 1915 – 2009
  10. ^ Histori
  11. ^ Jehona e Një Krimi të shëmtuar politik
  12. ^ Variant tjetër
  13. ^ Përtej mjegulles së historisë
  14. ^ Ja si u vra Luigj Gurakuqi, nga Fritz Radovani
  15. ^ Shtëpia muzé e Luigj Gurakuqit, marrë nga Koha Jonë.
  16. ^ Alfred Çapaliku: Alfabeti i munguar (studime letrare), ‘Camaj-Pipa’, Shkodër, 2003. Luigj Gurakuqi: Një poezi dhe një pikturë pak të njohura.
  17. ^ Dr. Njazi Kazazi: Pedagogu Luigj Gurakuqi dhe abetaret e tij

nga Enciklopedia e Lirë

Ligj Gurakuqi was born in Shkodër on February 19, 1879. Gurakuqi studied at the Saverian College run by the Jesuits in his native Shkodër. Encouraged by his teachers, Anton Xanoni and Gaspër Jakova Merturi, he began writing poetry in Italian, Latin, and Albanian. In 1897, he left for Italy to study at the Italo–Albanian college of San Demetrio Corone (Collegio of Sant’Adriano) under Girolamo De Rada, who was to exercise a strong influence on him.Gurakuqi also studied medicine in Naples for three years, but his interests were focused more on science and the humanities. In Naples, he came into contact with Arbëresh literary and political figures and published Albanian school texts and a book on prosody.He was also a poet and published under the pen name Jakin Shkodra and Lekë Gruda. He published articles in AlbaniaDrita (magazine)Kalendari-kombëtarLiria e Shqipërisë, and La Nazione Albanese

 

In 1908, after the revolution of the Young Turks, Gurakuqi returned definitively to Albania and soon became a leading figure in the nationalist movement, which led to the country’s independence in 1912. Together with Gjergj Fishta, he represented the Bashkimi (Unity) literary society of Shkodër at the Congress of Monastir in 1908, and, in September 1909, he attended the Congress of Elbasan, which was held to organize Albanian-language teaching and education. When Albania’s first teacher-training college, Shkolla Normale(currently known as Aleksandër Xhuvani University), was set up in Elbasan on 1 December 1909, Luigj Gurakuqi was appointed its director.[1] Gurakuqi took part in the uprising in the northern Albanian uprising around Shkodra in 1911, the uprising in southern Albania in 1912, and in March of that year traveled toSkopje and Gjakova to stir up support for open resistance to Turkish rule and the inclusion of Kosovo in a new Albanian state.[1] Gurakuqi took part in the declaration of Albanian independence in Vlora on 28 November 1912 and served as minister of education in the first Albanian government, headed by Ismail Qemal bey Vlora.[

In 1915, when his native Shkodër was occupied by Montenegrin troops, Gurakuqi was taken prisoner and jailed in Montenegro until after the invasion of Austro–Hungarian forces.[1]In 1916, he played a role in the Albanian Literary Commission on Albanian orthography, which also served to encourage the publication of Albanianlanguage school texts. During the Austro–Hungarian occupation of Shkodër, he served as director general of education and assisted in establishing about 200 elementary schools

In 1918, Gurakuqi was again appointed minister of education in the newly formed Durrës government. The following year he attended the Paris Peace Conference. In 1921, he was appointed minister of the interior in the government of Hasan bey Prishtina. In 1924 Gurakuqi was one of the leaders of the revolution that overthrew the regime of Ahmet Zogu and established a democratic government. Fan S. Noli became the new Prime Minister, while Luigj Gurakuqi was part of the new cabinet as Minister of Economy and Finance. in the short-lived government. In August 1924, Gurakuqi traveled to Geneva to defend Albanian interests at the League of Nations, but with the overthrow of Fan Noli’s democratic administration by the more authoritarian Zogu forces, he was forced to flee to Italy.
Luigj Gurakuqi served the national cause not only by playing an active role in public life but also by contributing informative articles to a good number of Albanian periodicals. He was, in addition, the author of both didactic and educational works and of poetry, much of which he published under the pseudonyms Lek Gruda and Jakin Shkodra. A collection of his verse, imbued with the strong patriotic emotion and sentimentality of romantic nationalism, was published posthumously in the 94-page Vjersha (Verse; Bari: Gjikam, 1940), under the pseudonym Gjon Kamsi

Luigj Gurakuqi was awarded the titles Hero i Popullit (Hero of the People) and Mësues i Popullit (Teacher of the People). The town of Shkodra has always been proud of Luigj Gurakuqi, and on 29 May 1991, it named the newly founded university there after him. A statue of him stands in the center of Shkodër.

From Wikipedia, the free encyclopedia

2 thoughts on “Luigj Gurakuqi

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s