Odiseas Elitis “Poeti dhe poezia e tij”

download (1odise

Odiseas Elitis “Poeti dhe poezia e tij”

nga Apostollos Surllanxis, filolog

Motivacioni i Akademisë Suedeze për dhënien e çmimit “Nobel” për Letërsinë, në tetor 1979, nënvizon në mënyrë epigramike vlerat e veprës së tij: “Për poezinë e tij, e cila, me sfond traditën greke, me fuqinë e ndjeshmërisë dhe mprehtësi shpirtërore gjallëron përpjekjen e njeriut konteporan për liri dhe krijimtari. Akoma dhe një “Nobel” tjetër pas dekorimit të Jorgo Seferit. Rikthehet në Greqi, “vendin e vogël në sipërfaqe dhe të pambarimtë në kohë”, vend që  “në një hapësirë 25 shekujsh nuk ekzistoi askush që nuk ka shkruar poezi në gjuhën e saj”. Poeti Odhiseas Elitis, i cili më parë kishte mohuar si çmimin që i dha  rregjimi diktatorial (1972) ashtu dhe propozimin për t’u bërë akademik (1977) duke thënë sepoezia është një mision që nuk çmohet”, pranoi më në fund me qartësi dijetari njohjen botërore, duke deklaruar para korrespodentëve grekë dhe të huaj në konferencën për shtyp që dha të nesërmen e fitimit të çmimit “Nobel” : Poezia mund të ndryshojë botën, siç mund të bëjë veprimi, por poezia mund të ndryshojë ndërgjegjet e njerëzve,të cilët, me veprimet e tyre, mund të ndryshojnë botën”.

Elitis ishte një poet që e prisnin të gjithë,” – tha kritiku i letërsisë Karantonis. U pranua pa mëdyshje, u afirmua shpejt si një nga poetët përfaqësues të  “brezit të viteve ‘30” dhe përbën model përfitimi.

Shumë herët njohu surealizmin në poezitë e Pol Elyarit dhe të Andhras Empirikos, babait të surealizmit në Greqi. Ato poezi i hapën rrugë të reja dhe përbënin bazën teorike të kërkimeve të tij poetike. Vetë poeti nënvizonte rolin çlirues që luante surealizmi në veprën e vet. “E kuptoj se… më zgjidhi duart. Më dëmtoi, sigurisht, kur mund të mendojë kush se më largoi nga prirja që kisha për të organizuar poezitë e mia dhe për t’i kontrolluar estetikisht. Më ndihmoi ama në mënyrë të padiskutueshme në drejtim të guximit dhe më hapi dyer çuditërisht të mëdha në botën time të stërmunduar psikike.” Gjithashtu eksperimentoi me shkrimin automatik që, për Elitisin, nuk ishte gjë tjetër, përveçse një mënyrë tjetër për të papriturën, nënkupton një shkëlqim të papritur që të zbulon të vërtetën.

Poezia e tij është një përpjekje e vazhdueshme për të parë dhe për të treguar realitetin e dytë, esencën e qenieve. Kusht për të kapërcyer dhe për perceptimin e realitetit të dytë, është aftësia për të parë nga brendësia e gjërave dhe përbrenda vetes sate, aftësia e transparencës, siç e percepton Elitis: “Faktin si ia arrita të kem një jetë plot veprime të qarta për të gjithë, rrjedhimisht të kem fituar vetë transparencën time, ia dedikoj një lloji të veçantë guximi, të cilin poezia ma fali: Të bëhem erë për ballonin dhe ballon për erën dhe atëhere kur nuk ekziston dhe vetë qielli.”

Elitis, për të na udhëhequr ne në botën e realitetit të vet, nuk ka mënyrë tjetër, përveç gjuhës: përveçse të na marrë nga dora me fjalët e tij dhe të na fusë në procesin e vërtetë krijues poetik ku mund të shohësh botën nga ana e vet e padukshme.

Elitis është kryesisht “poeti i gjuhës”. Këtu nuk duhet të harrojmë të themi gjithashtu se pasuria shprehëse e poezisë së Odhiseas Elitis nuk ka shoqe në Letërsinë neohelenike. Poezia e Kavafis psh. ashtu si edhe e Seferit është shkruar duke përdorur 3500 fjalë… Fjalët që përdor Elitis janë dyfish më shumë, pothuajse 8000!…

Në qoftë se ka një gjë që, më shumë se çdo gjë tjetër, mahniti sa poetët aq edhe kritikët, është numri i figurave letrare dhe të korelacioneve që Elitisi merr kryesisht nga ishujt e Egjeut. Një pasuri figurash që shkëlqejnë nga gëzimi, shëndeti dhe  shkëlqimi. Karakterizimi i tij i hershëm si Poet i Egjeut (të cilin ai vetë më vonë e gjente të mërzitshëm dhe kufizues) ndoshta vërtet nuk i korrespondon prodhimit të tij poetik, por nuk përjashton “zbulimin” e Egjeut si tematikë poetike dhe njëkohësisht si hapësirë ku u zhvillua poezia lirike antike greke, me përfaqësuese “ kushërirën e largët” të Elitis, Safo.

Poezia e Elitis u përshëndet gjithashtu dhe si një poezi shkëlqyese. Drita helenike dhe dielli është alfa dhe omega. Burimet e gjithësisë së vet. Për asnjë poet në të gjithë letërsinë neohelenike, dielli nuk ka aq rëndësi imediate. Dielli është sunduesi absolut. Dielli bëhet simbol magjik dhe, nëpërmjet tij, poeti largon të keqen, bëhet guri i mullirit ku bluhet terri për t’u shndërruar në dritë  spastruese që lind dhe zbulon drejtësinë. “Besoj ,- i shkruante Elitis në një letër drejtuar Kim Frajerit “në rikthimin e Drejtësisë, të cilën e barazoj me dritën. Dhe  në ditët që kalojnë, krenohem të them se nuk më pëlqejnë Perënditë që adhurimi i tyre bëhet në errësirë.”

Veprën e poetit tonë e përshkon një frymë optimizmi dhe po e sqaroj në çfarë kuptimi… Në kufijtë e kontrasteve, aty ku takohen Dielli dhe Terri, poezia moderne greke lumturisht gjeti dy poetë dhe ne jemi të lumtur, kur i dëgjojmë  të flasin në gjuhën tonë.Në qoftë se Seferis është poet i Territ, Elitis është poet i Diellit. Elitis e dinte shumë mirë se e vërteta e parë është vdekja. Por vepra e tij nuk është “studim vdekjeje”, por vizion jetese. Bota është shekullore dhe e patjetërsueshme. Konsumimi dhe vdekja nuk kanë vend. Vetëm jeta është “ e mira e madhe dhe e parë.” Ajo është përgjigjja e tij. Ja përse shkruaj. Sepse poezia fillon aty ku fjalën e fundit nuk e ka vdekja!” Prandaj poezinë e tij e vënë në lëvizje dhe shpirtërojnë elementet jetësore, të qëndrueshme dhe permanente të jetës… Brenda kësaj fryme mund ta vështrojmë optimizmin e Elitisit.

Elitis përkulet, me nderim do të thoshim, mbi traditën epike, fetare, shoqërore dhe morale, duke përdorur elementet që sintetizojnë personalitetin e Greqisë.

Së fundi, Odhiseas Elitis pati meritën se “martoi” surealizmin me natyrën greke, traditën mitike greke dhe me kujtesën historike të vendit të vet. Nga kjo “martesë” poezia greke doli e rilindur, e ripagëzuar, me një shkëlqim transparent, e larë në dritën e ishujve të Egjeut dhe në ylberin e ngjyrave, e dehur nga erotika dhe lumturimi i jetës.

Fjalën e kishim sot pra, për  Odhiseas Elitis.U përpoqëm të hapim një rrugë që do të na sillte më afër një vepër që, sipas  Mario Vitit, përbën një nga peripecitë më përndjellëse të poezisë moderne në plan evropian.Ka aq shumë gjëra akoma që duhet të mësojmë nga poezia e Odhise Elitis. Sado që janë thënë shumë gjëra, më të shumtat na presin akoma.

Sot, 24 vjet pas fjalës historike të Elitis në Akademinë Suedeze, bota gjithsesi duket se i ngjan një “ grumbullim materialesh inerte”. Por zëri i poetit këmbëngul duke theksuar se “rezultati final, Parajsa dhe Ferri që do të ndërtojmë, do të varet nga ajo, nëse do të jemi arkitektë të mirë apo të këqinj. Në qoftë se poezia paraqet një garanci në kohët e errëta të sotme është kjo: “Megjithatë, fati ndodhet në duart tona”.

220px-Elytis,_Odysseas_(1911-1996)

Odysseas Elytis

Descendant of the Alepoudellis, an old industrial family from Lesbos, Elytis was born in Heraklion on the island of Crete, on November 2, 1911. His family later moved to Athens, where the poet graduated from high school and later attended courses as an auditor at the Law School at University of Athens.

In 1935 Elytis published his first poem in the journal New Letters (Νέα Γράμματα) at the prompting of such friends as George Seferis. His entry with a distinctively earthy and original form assisted to inaugurate a new era in Greek poetry and its subsequent reform after the Second World War.

From 1969–1972, under the Greek military junta of 1967–1974, Elytis exiled himself to Paris. He was romantically linked to the lyricist and musicologist Mariannina Kriezi, who subsequently produced and hosted the legendary children’s radio broadcast “Here Lilliput Land”. Elytis was intensely private and vehemently solitary in pursuing his ideals of poetic truth and experience.

The war

In 1937 he served his military requirements. As an army cadet, he joined the National Military School in Corfu. During the war he was appointed Second Lieutenant, placed initially at the 1st Army Corps Headquarters, then transferred to the 24th Regiment, on the first-line of the battlefields. Elytis was sporadically publishing poetry and essays after his initial foray into the literary world.

He was a member of the Association of Greek Art Critics, AICA-Hellas,

Programme director for ERT

He was twice Programme Director of the Greek National Radio Foundation (1945–46 and 1953–54), Member of the Greek National Theatre’s Administrative Council, President of the Administrative Council of the Greek Radio and Television as well as Member of the Consultative Committee of the Greek National Tourist’s Organisation on the Athens Festival. In 1960 he was awarded the First State Poetry Prize, in 1965 the Order of the Phoenix and in 1975 he was awarded the Doctor Honoris Causa in the Faculty of Philosophy atThessaloniki University and received the Honorary Citizenship of the Town of Mytilene.

Travels

During the years 1948–1952 and 1969–1972 he settled in Paris. There, he audited philology and literature seminars at the Sorbonne and was well received by the pioneers of the world’s avant-garde (ReverdyBretonTzaraUngarettiMatissePicassoFrancoise GilotChagallGiacometti) as Tériade‘s most respected friend. Teriade was simultaneously in Paris publishing works with all the renowned artists and philosophers (Kostas AxelosJean Paul SartreFrancoise GilotRené Daumal) of the time. Elytis and Teriade had formed a strong friendship that solidified in 1939 with the publication of Elytis first book of poetry entitled “Orientations”. Both Elytis and Teriade hailed from Lesbos and had a mutual love of the Greek painter Theophilos. Starting from Paris he travelled and subsequently visited Switzerland, England, Italy and Spain. In 1948 he was the representative of Greece at theInternational Meetings of Geneva, in 1949 at the Founding Congress of the International Art Critics Union in Paris and in 1962 at the Incontro Romano della Cultura in Rome.

In 1961, upon an invitation of the State Department, he traveled through the U.S.A.; and —upon similar invitations— through the Soviet Union in 1963 and Bulgaria in 1965.

Death

Odysseas Elytis had been completing plans to travel overseas when he died in Athens on 18 March 1996, at the age of 84. He was survived by his niece Myrsene and his older brother Evangelos, who received a writ of condolence from the mayor of Athens on behalf of the nation at the funeral at the First National Cemetery.

Elytis’ poetry has marked, through an active presence of over forty years, a broad spectrum of subject matter and stylistic touch with an emphasis on the expression of that which is rarefied and passionate. He borrowed certain elements from Ancient Greece and Byzantium but devoted himself exclusively to today’s Hellenism, of which he attempted—in a certain way based on psychical and sentimental aspects—to reconstruct a modernist mythology for the institutions. His main endeavour was to rid people’s conscience from unjustifiable remorses and to complement natural elements through ethical powers, to achieve the highest possible transparency in expression and finally, to succeed in approaching the mystery of light, the metaphysics of the sun of which he was a “worshiper” –idolater by his own definition. A parallel manner concerning technique resulted in introducing the inner architecture, which is evident in a great many poems of his; mainly in the phenomenal landmark work It Is Truly Meet (Το Άξιον Εστί). This work due to its setting to music by Mikis Theodorakis as an oratorio, is a revered anthem whose verse is sung by all Greeks for all injustice, resistance and for its sheer beauty and musicality of form. Elytis’ theoretical and philosophical ideas have been expressed in a series of essays under the title The Open Papers (Ανοιχτά Χαρτιά). Besides creating poetry he applied himself to translating poetry and theatre as well as a series of collage pictures. Translations of his poetry have been published as autonomous books, in anthologies or in periodicals in eleven languages.

Poetry

  • Orientations (Προσανατολισμοί, 1939)
  • Sun The First Together With Variations on A Sunbeam (Ηλιος ο πρώτος, παραλλαγές πάνω σε μιαν αχτίδα, 1943)
  • An Heroic And Funeral Chant For The Lieutenant Lost In Albania (Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας, 1946)
  • To Axion Esti—It Is Worthy (Το Άξιον Εστί, 1959)
  • Six Plus One Remorses For The Sky (Έξη και μια τύψεις για τον ουρανό, 1960)
  • The Light Tree And The Fourteenth Beauty (Το φωτόδεντρο και η δέκατη τέταρτη ομορφιά, 1972)
  • The Sovereign Sun (Ο ήλιος ο ηλιάτορας, 1971)
  • The Trills Of Love (Τα Ρω του Έρωτα, 1973)
  • The Monogram (Το Μονόγραμμα, 1972)
  • Step-Poems (Τα Ετεροθαλή, 1974)
  • Signalbook (Σηματολόγιον, 1977)
  • Maria Nefeli (Μαρία Νεφέλη, 1978)
  • Three Poems under a Flag of Convenience (Τρία ποιήματα με σημαία ευκαιρίας 1982)
  • Diary of an Invisible April (Ημερολόγιο ενός αθέατου Απριλίου, 1984)* Krinagoras (Κριναγόρας, 1987)
  • The Little Mariner (Ο Μικρός Ναυτίλος, 1988)
  • The Elegies of Oxopetra (Τα Ελεγεία της Οξώπετρας, 1991)
  • West of Sadness (Δυτικά της λύπης, 1995)
  • Eros, Eros, Eros: Selected and Last Poems (Copper Canyon Press, 1998) (translated by Olga Broumas)

Prose, essays

  • The True Face and Lyrical Bravery of Andreas Kalvos (Η Αληθινή φυσιογνωμία και η λυρική τόλμη του Ανδρέα Κάλβου, 1942)
  • 2×7 e (collection of small essays) (2χ7 ε (συλλογή μικρών δοκιμίων))
  • (Offering) My Cards To Sight (Ανοιχτά χαρτιά (συλλογή κειμένων), 1973)
  • The Painter Theophilos (Ο ζωγράφος Θεόφιλος, 1973)
  • The Magic Of Papadiamantis (Η μαγεία του Παπαδιαμάντη, 1975)
  • Report to Andreas Empeirikos (Αναφορά στον Ανδρέα Εμπειρίκο, 1977)
  • Things Public and Private (Τα Δημόσια και τα Ιδιωτικά, 1990)
  • Private Way (Ιδιωτική Οδός, 1990)
  • Carte Blanche («Εν λευκώ» (συλλογή κειμένων), 1992)
  • The Garden with the Illusions (Ο κήπος με τις αυταπάτες, 1995)
  • Open Papers: Selected Essays, (Copper Canyon Press, 1995) (translated by Olga Broumas and T. Begley)

Translations

  • Second Writing (Δεύτερη γραφή, 1976)
  • Sappho (Σαπφώ)
  • The Apocalypse (by John) (Η αποκάλυψη, 1985)

Reference works

  • Mario Vitti: Odysseus Elytis. Literature 1935–1971 (Icaros 1977)
  • Tasos Lignadis: Elytis’ Axion Esti (1972)
  • Lili Zografos: Elytis – The Sun Drinker (1972); as well as the special issue of the American magazine Books Abroad dedicated to the work of Elytis (Autumn 1975. Norman, Oklahoma, U.S.A.)
  • Odysseas Elytis: Analogies of Light. Ed. I. Ivask (1981)
  • A. Decavalles: Maria Nefeli and the Changeful Sameness of Elytis’ Variations on a theme (1982)
  • E. Keeley: Elytis and the Greek Tradition (1983)
  • Ph. Sherrard: ‘Odysseus Elytis and the Discovery of Greece’, in Journal of Modern Greek Studies, 1(2), 1983
  • K. Malkoff: ‘Eliot and Elytis: Poet of Time, Poet of Space’, in Comparative Literature, 36(3), 1984
  • A. Decavalles: ‘Odysseus Elytis in the 1980s’, in World Literature Today, 62(l), 1988

Translations of Elytis’ work

  • Poesie. Procedute dal Canto eroico e funebre per il sottotenente caduto in Albania. Trad. Mario Vitti (Roma. Il Presente. 1952)
  • 21 Poesie. Trad. Vicenzo Rotolo (Palermo. Istituto Siciliano di Studi Bizantini e Neoellenici. 1968)
  • Poèmes. Trad. Robert Levesque (1945)
  • Six plus un remords pourle ciel. Trad. F. B. Mache (Fata Morgana. Montpellier 1977)
  • Korper des Sommers. Übers. Barbara Schlörb (St. Gallen 1960)
  • Sieben nächtliche Siebenzeiler. Übers. Günter Dietz (Darmstadt 1966)
  • To Axion Esti – Gepriesen sei. Übers. Günter Dietz (Hamburg 1969)
  • The Axion Esti. Tr. E. Keeley and G. Savidis (Pittsburgh 1974 – Greek & English)(repr. London: Anvil Press, 1980 – English only)
  • The Sovereign Sun: selected poems. Tr. K. Friar (1974; repr. 1990)
  • Selected poems. Ed. E. Keeley and Ph. Sherrard (1981; repr. 1982, 1991)
  • Maria Nephele, tr. A. Anagnostopoulos (1981)
  • What I love: selected poems, tr. O. Broumas (1986) [Greek & English texts]

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s