Përsiatje mbi botën e ndjeshmërisë lirike “Anatomia e lotit” – Timo Mërkuri / Nga Dr. Zejnepe Alili – REXHEPI

Timo

Përsiatje mbi botën e ndjeshmërisë lirike
“Anatomia e lotit” – Timo Mërkuri

 

zejnepe

 

nga Dr. Zejnepe Alili – REXHEPI

 

 

 

    Si një rrëfimtar të përjetimit dhe realitetit, ku e gjejmë tok, zgjuarësinë dhe magjinë e fjalës, e njohim poetin sarandiot, Timo Mërkuri…, vepra e të cilit përshkruan zbarkimin e dhembjes në tempullin e lotit. Ndërkohë që, vargu i tij, nuk përmban vetëm emocione poetike, por edhe frymëzime kulmore, ku shfaqet mjeshtëria e artit dhe intelekti prej studiuesi e njohësi të mirë të rrethanave psiko-sociale, politike, ekonomike, kulturore…, si përkalime, nëpër të cilat lë gjurmë vendbanimi i poetit – Saranda, dhe më gjerë, trevat mbarëshqiptare.
Timo Mërkurin, tani më, e njohim si autorë të dhjetëra veprave, duke ndeshur portretizimin e tij si: poet, novelist, mbledhës folklori, eseist… Një shkathtësi e konsoliduar, që kemi mundësi ta njohim më detajisht, edhe përmes Antologjisë poetike: “Anatomia e lotit”, ku janë përfshirë poezi-perla, nga të cilat njohim trazimin shpirtëror të derdhur në vëllimet: “Bulevardi i dhimbjes” (2001), “Loti i detit” (2003), “Klithma e pulëbardhës” (2004), “Hëna e fëmirisë sime” (2008). Janë libra që ngërthejnë mendime të koduara në thesarin e miteve dhe legjendave, që e ribëjnë vazhdimësinë e jetës, nganjëherë të konceptuar edhe si bulevard i dhembjes, kur autori pohon: “Dhimbja është banore e qytetit tim/në lagjen time e ka shtëpinë” (11).

timo

  Timo  Mërkuri

Të nisësh leximin e antologjisë “Anatomia e lotit”, e ke të pamundur të mos ndalesh gjatë e vëmendshëm në Bulevardin e dhimbjes – vepër kjo që rezulton ta ketë rrjedhën nga një poezi me të njëjtin titull brenda librit, dhe si tematikë, sa për koiçidencë vjen m’u kur jemi në prag të festës së Majit. “Në këtë Bulevard,/ku në skaj të pranverës/kortezhit të luleve u prijnë dy pëllumba të gurtë/që kanë parcelizuar jetën në trembëdhjetë vjet/këtu dhimbja ka një emër fëmije/dhe vdekja ka emrin shtet” (12). Dhembja e poetit ka një emër, është pagëzuar si identifikim i mërgimit dhe mërgimtarit… Në këtë linjë, edhe krahasimi me trëndafilen e bardhë dhe vajzat e mërguara, e përshkon mallin e poetit, e psherëtimat e tij bartin peshën e dhembjes: “…e te pragu i shtëpisë/një trëndafil i bardhë nusëron./…Por unë s’munda ta këpus/se s’kam kujt t’ia dhuroj” (“Vajzat kanë mërguar”, 15). Kështu, as edhe një pranverë e vonuar nuk sjell dot behar, si te poezia: “Shtëpia e refugjatit të humbur” (16), aty ku “Konstandini” dhe “Plaka e Vurgut”, e ndiejnë deri në palcë dhembjen e zanafillës, gjë që e shtynë autorin të rrëfejë: “O, kjo shtëpi e vogël në Jug,/si një pikë loti nën qepallë,/është nga pak shtëpia e ne të gjithëve”. Pikërisht kjo shënon gurthemelin e zanafillës, teksa: “E para ishte fjala!/…dhe fjalë e parë është “vdekje”/Kështu u lexua ungjilli këtë pranverë/në qytetin tim”. Megjithëse, kjo është botë e trishtë, poeti, si në vargun përmbyllës të poezisë “Zanafilla” (21) sërish zotohet: “Unë do të shkruaj Ungjillin që flet për dashurinë”.
Më tej, poezitë: “Viti ’97”, “Skafi”, “Trishtim në Ksamil”, janë si të thuash Golgotha e jetës shqiptare të asaj dekade, por që gjurmët e së keqes i ka thellë e tutje larg, në mjerimin ekonomik që ndër dekada e shkaktoi komunizmi, në të vërtetë janë poezi ku ndihet pesha e kryqit të vdekjes dhe mbi të “një ëndërr e vrarë”. Përsëri rëndon keqas “Pranvera që nuk erdhi” e jeta mëkaton mbi vendbanimet, në të cilat e vetmja lëvizje është “Zgjerimi i varrezave të qytetit”, e atëherë si të frymojë “Fshati që vdes”…, dhe s’të mbetet gjë tjetër, veçse të thurësh “Ode për këtë liri”. Po një ironi therrëse krijojnë vargjet: “Sot për drekë kisha kokën e një miku të vjetër. *** Sa mirë dimë t’ia hamë kokën njëri-tjetrit” (33). Trishtim, vërtet i padurueshëm! E për t’i dhënë fund trishtimit për jetën, poeti kujton: “Janë të bukur trëndafilat/dhe kur çelin në ëndërr” (35). Këto çaste, të duket se merr udhë e flakëndizet dashuria e poetit tek: “Fjalë dashurie” (37) dhe pëshpërit me entuziazëm, ndonëse diskret e i përmbajtur…, shpejt po zvetënohet dhe ky i paktë mall, teksa vijon me “Lypësat në Sarandë”. Po vallë, nuk mori fund koha e mjerimit, apo poetët, në çdo kohë janë vrojtuesit më të vëmendshëm të situatave të tilla jetike?!

Vëllimi poetik Loti i detit, gjithashtu i përfshirë në “Anatomia e lotit”, përqëndrohet në domethënien e gjallërisë së jetës, mirëpo temë përzgjedhëse vazhdon të mbetet ajo e trajtura më lart. Të duket sikur thelbin e kësaj dileme e gjenë në vargjet nismëtare: “As sot s’erdhën djemtë nga kurbeti. As nesër s’vijnë. Nga lotët e derdhur është hidhëruar deti”. Plagë e moçme kjo, që në përkalimet kohore iu ndërrua vetëm emri: kurbet – mërgim, përndryshe ka të njëjtin mall e dhembje. Këtë, pa dyshim që e krijonte ambivalenca politike e kohës, që del si sajesë e ndërlidhjeve e ngjarjeve antagoniste prej një sistemi, në një sistem tjetër politiko-shoqëror.
Në këtë dhe ca përvijime tjera, Mërkuri ka gjurmuar mbi ca mjete poetike në lashtësi, në traditën shqiptare. Në poezinë: “Sofra” (41), do thoshim, kush më mirë se një sofër e pasqyron realitetin e jetës në shoqërinë shqiptare: edhe kur ajo dikur ishte përplot miq, e shtrohej me bukë, kripë e zemër, por edhe kur pasqyron vetminë trishtuese dhe pragjet e braktisura të shtëpive të Jugut…, që krijon ndërlidhje me dy poezitë tjera: “Deti i hidhëruar” (42) dhe “Edhe këtë vjeshtë” (43).
Me frymën e ngasjes së brendshme dhe ngashërimit frymëzënës, i këndon hapjes së detit dhe fluturimit të pulëbardhave (47), e ato gjithherë janë metafora e së bukurës së jetës…, për të bërë mbase një ndërhyrje të qëllimshme me triptikun kushtuar “Nitës!”. Ky përjetim dashurie me vashën e ëndrrave, nuk zgjat dhe aq, sepse vjen tronditëse “Pulëbardha në zhytje…” (47), të jetë një ëndërr “…apo është vajzë, kaq shumë e dëshpëruar saqë kërkon të mbytet?” Pse vallë…? Se akoma loti mbetet margaritar i syrit të vashës, gruas, nënës… Kjo mbështetje feministe, tregon qartë formimin intelektual e njerëzor të poetit, Timo Mërkuri, meqë brenga dhe mungesa e lirisë së femrës, për të, është si “Loti i detit” (53).

Kjo vepër të duket se ka një gërshetim ideor e tematik edhe me vëllimet: Klithma e pulëbardhës dhe Hëna e fëminisë sime, që të krijojnë imazhin e zgjimit kreativ mbi ca ngarkesa emocionale dhe estetike.
Vaji i poetit në poezinë: “I vetëm” (82)tingëllon kësisoj: “Jam vetëm. Vetëm-o/Pa një mik. Pa një ëndërr. Pa një shpresë./Më i vetëm se vetmia – nënë moj”. Malli për një humbje, dashuri, shpresë identifikon zërin poetik edhe në poezinë “Bungovilet e prera” (122). Më la mbresë shpjegimi, ku thuhej që këto bimë dekorative, nga vendet arabe, në Sarandë, i kishte sjellë Naim Frashëri, në kohën ku punonte në doganën e këtij qyteti.
Me mënyrën e veçantë të formësimit poetik, të lë mbresë: “Emri i lotit tim”, që ka për motiv trajtese Kosovën, plagën e arnuar ndër shekuj, dhembjen që nuk e treti as koha…, veçmas kur poezia mban shënimin, Sarandë 1999, vit që flet qartë për identifikimin kohor në lidhje me ngjarjet e kësaj periudhe. Dyzimi vëllazëror, poetit i jep të njëjtën dhembje, të njëjtën vuajtje… përderisa te “Mëria e monumenteve” (124), fuqishëm ngrihet simboli i madhështisë kombëtare. Ishte pra, koha e zgjimit të gjakut, ashtu sikurse edhe vargjet kushtuar Kosovës.
Vendlindja – Saranda si një teatër tradicional, ku vallëzonin nimfat, e dikur jeta në të, ishte behar i shpirtit poetik…, tani mbetur si një ishull, në vetminë dhe braktisjen e brezit të ri. Disa lidhje hierarkike ndërmjet thelbit tematik dhe shtojcave si nëntema periferike, e përvijojnë këtë vepër, ashtu sikurse qëndrimi i individit përballë procesit të migrimit që e shtynë autorin ta shprehë dashurinë për këtë truall, megjithëse jepet si formë mbizotëruese intelektuale e estetike.
Në veprën e katërt “Hëna e fëminisë sime”, të antologjisë Anatomia e lotit, shfalos ndikimin psikosocial në poezi…, i prirë t’i perceptojë edhe hollësitë e kujtimeve të fëmijërisë… Po të ktheheshim në kohë, do të vrisnim mendjen nëse kishte kulturë elitare apo për këtë qartazi flasin peizazhet e pamjeve elegjiake të kohës mbi vendbanimin e Sarandës, që bukur përmblidhen në fare pak vargje në poezinë: “Ylli që po fle”.
E sa për nivele të reja qytetërimi, zbrazen shtëpitë, braktisen dashuritë, zbehet tradita… Eh, sa plogështohet jeta! Nevoja e identifikimit të dhembjes, nuk ka tjetër gjuhë, përpos shpërthimit të lotit, anatomia e së cilës nuk dihet se kur u sajua, por gjithashtu, nuk dihet se kur mund të pushojë së ekzistuari!?
Koha e shpërbërjes së gjakut fisëror e ravijëzoi Anatominë e lotit dhe dhembjen e poetit si përvojë e realitetit të hidhur. Në poezinë “Në Butrint” të sajuar vetëm prej një tercine, shkruan: “E bukur është Artemisa, shumë e bukur/Po ç’fatkeqësi. U plak/Me buzë të paputhura”. E bukura vdes nën imazhe të shëmtisë që bredh rrugëve si padrone e pasfidueshme. Megjithëse, vargu i Mërkurit i nënshtrohet hullisë së funksionit estetik dhe ngrihet mbi dhembjen si nocion…, gjendja mendore e poetit kërkon një shprehje funksionale, në kërkim të një ideali pararendës, si dikur në fëmijërinë e tij. A nënkupton kjo, që i vjen fundi historisë së ideologjive, me tendencën e përcaktimit të normave të moralit, reagimit të logjikshëm, përderisa jeta përçudnohet me imazhe tjera, të pa imagjinuara më parë?! Në këto përzgjedhje poetike, ndjeshmëritë mbi realitetin e përcaktojnë antinominë letrare të Mërkurit, e pikërisht ndjeshmëria dhe vizioni mbi subjektin dhe konceptet ideale shënon një model postmodern të poezisë.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s