Doç.Dr. Terane Rehimli : Azerbaycan Devlet Pedagoji Üniversitesi Öğretim üyesi / Anar’ın “nazar boncuğu” povesti ASRIN yayını bağlamında (I-Yazı)

 

terane

Doç.Dr. Terane Rehimli

http://www.ursad.org/MakaleGoster.aspx?ID=4114&YazarID=2030

 

Azerbaycan Devlet Pedagoji Üniversitesi Öğretim üyesi

Anar’ın “nazar boncuğu” povesti ASRIN yayını bağlamında (I-Yazı)

 

Literatüre sırf sanatsal yönden başka bir yön gerekmez, demek ki, bela ve felaketin kökü belirtilen yön ise hiç gerek değil, o yüzden gerek değil ki, yazara onun özgürlüğünü kısıtlayan yön zorla kabul ettiriliyor, hem de ki, bu yön kin, küfür belirtiyor ki, bundan da estetik gibi yok olur. ” (Qrossman L. Dostoyevski. Bakü: Gençlik, 1972, s.115) Dostoyevski bu kelimeleri Petraşevskinin meclislerinden birinde edebi tartışma sırasında söylemişti.XIX yüzyılın büyük söz ustasının tüm dönemler için taze-ter kalan bu fikri yaratı konumunun, sanatçı özgürlüğünün ısrarla savunması, onun her türlü diktaturadan uzaklığının inikasi ve en önemlisi, bədiiliyin tüm kriterlerin ötesinde dayandığıına yazar güveninin ifadesi demekti. Anar’ın “Gözmuncuğu” povesti da bu sanat amalına sadakati ile seçilir, daha ilk eserlerinde serbest yazar tutumunu açığa belirten (XX yüzyılın 60’lı yıllarında bu ne kadar zor olsa da!), Sanata sadece estetik, estetizm prizmasından bakan kararlı bir nasîrin zamana , insanlığa yeni kelime olarak dikkati çekiyor. Okur eserin ilk satırlarından yazar gerçeğine inanmaya başlar. Eserin henüz epiqrafından belli olur ki, sanat Gerçeği tüm gerçeklerden yüksekte duruyor.

 

Bilindiği gibi, epiqraf eserin genel ruhunu, içeriğini, yazar qayəsindən ve esas ideyanın diqtəsindən kaynaklanan mətləbləri hep kendisinde içermiyor. Bazen doğrudan eserle hiçbir ilgisi olmayan Epiqraf da rastlıyoruz. “Göz boncuğu” povestinde ise her bölümün başında verilen epiqraf içerikli yazılar, alıntılar, aforizmlər doğrudan metnin anlamsal yükü ile ilgilidir, içeriğin açılmasına, ideyanin anlaşılmasına zemin hazırlar, sanatsal fikrin mantığı ile uzlaşır. Bu nedenle doğrudan yazar fikrinin izahına yönelik alıntılar, aforizmlər bolluğu okuyucuyu yormuyor, aksine sanatçı gerçeğinin derkine teşvik yaratır.

 

Anar’ın “Göz boncuğu” povestinde Dostoyevski nesir olduğu gibi, olayların, karakterlerin hepsi eşit. Önceki nesir eserlerinde olduğu gibi, yazar burada da “kişisel” de “genel” ni, “ben” de epoxanı, “küçük” da monumentalı yansıtabilecek bilip. Okur esere kendi aksioloji yaklaşımı sayesinde (hep bunu fark etmese bile) yazarın polifonik tarzda sunduğu gerçeği, eserin genel içeriğinden doğan sonucu aydın derk ede bilir. Örneğin, “Göz boncuğu” povestinin kahramanı Əhlimanın hayat felsefesi, çelişkili bakış açısı, dünyayı gah materyalist, gah idealist derke yönelen bakış bazen okuyucuyu tatmin etmese de, kendi düşüncelerine ikna bilir. Çünkü, yazar Əhlimanın çeşitli zaman, olay ve durumlarda farklı düşünce tarzını güvenle sunuyor, kahramanı ile anlaşıyor, okuyucuyu onun mantığına inandırır, tefekkürüne saygı hissi yaratır.

 

“Anar’ın karakterleri olumsuzluk ve gösterişli konfliktler aşkına kalıba düşürülen egzotik örnekler değildir, onlar sırf gerçek insandırlar ve her somut situasiyada kendi gerçek insan vasıfları ile görev yapmak.” (Memmedov A. Sözümüz eşidilənədək. Bakü, Yazıcı, 1988., s.66) Eleştirmen Aydın sıfırdan bu fikrini koşulsuz “Göz boncuğu” povestinin yapay pafos ve ritorikadan uzak, son derece doğal imajlarına, özellikle lider kahramanına şamil etmek yerine düşer.

 

“Ömrü boyunca materyalist olmuştu. Ölümden sonra başka bir hayatın varlığına hiçbir zaman inanmamıştı. “(Anar. Göz boncuğu. Bakü: Yazıcı, 2014, s.27) Bu, kabirde sıkıntı çeken Ehliman hakkında yazarın tasarrufudur.”Evet, şimdi Allah’a yüz tutuyorsun, ömrün boyu varlığını dandığın Allah’a … Allah’a tevekkül … Allah’tan başka hiçbir şeye, hiç kimseye umut yok. Beni burdan sadece Allah denilen Mucize kurtarabilir. “(Anar. Göz boncuğu. Bakü: Yazıcı, 2014, s.29) Bu ise ruh durumu değişen lider kahramanın fikridir. Yazıcı tehkiyesi ile kahraman sözü arasında hep böyle bir organik ilişki, birlik var, onlar iyi anlaşırlar, okuyucuyu eserin iç mantığına inandıran başlıca faktör de budur. Anar’ın sadece Əhlimanın diliyle konuşması yok, hem de onun tarafında olması eser boyu gözlemlediğimiz, polifonizmə özgü meziyyetlerden biri olarak dikkati çekiyor.

 

Qehremanın beraberinde gizli polemiği, gizli diyaloğu sayesinde onun karakter çizgileri anlaşılır. Bu diyalog ve tartışmada özünüdərkin derinliği, idrakin lap çekirdeğine kadar nüfuzetmə net görülmektedir.

 

Kabirde dirilen Əhlimanın gah Daniil Andreyeviçin kitabından okuduklarını, gah sufilerin meşhur fıkrasını hatırlaması, dünya edebiyatı klasikleri, ulusal yazarların eserleri, kahramanları vb. “Anımların” beynindeki “basabası, fikirlerin tünlüyü” kabir gerçekliğini, insanın hayatta düşebileceği en karmaşık, çaresiz situasiyanı unutmaya hizmet veriyor. Deli olmamaqçun beynini katan kahraman “Belki kurtulur – deli olmaktır ?! kanaatine kadar gelip çıkıyor. Fakat kurtuluş olana kadar Əhlimanı sağ barındıran onun uyanık idraki, birbirini sürekli yerine düşünceleridir. Yazıcı tüm eser boyunca insan idrakinin gücüne, yenilməzliyinə güveni telkin eder.

 

Povestde göz boncuğu simgesi-sembolik, şart-metaforik anlam taşıyor. Ana yazar dikkati ise Əhlimanın şahsında çağdaş insanın yaşantıları, dönemin karmaşık stixiyasından ileri gelen, algı ve kabul edilmesi müşkül olan sosyal gerçekliklere ilişki, ortamın, olayların arka plan karakterin oluşumu vb. önemli yaşam sorunları üzerinde odaklanıyor.

 

Ölüm ve ölümden sonraki hayat hep insan oğlunu uzun uzun düşüncelere gark etti. İlk, basit edebiyat örneklerinden başlayıp en mükemmel, şedevr əsərlərədək tüm yazılmışlarda bu muammanın, insan zekasının anlamakta zorluk çektiği, karşısında acizliğini kabul ettiği bu kapalı alemin derkine güçlü eğilim var. Uzun yüzyıllar yaratıcı zeka bulanık mantıkla, hayal gücü ile, bilimsel düşünme derin analitik otoriteyle meselenin mahiyetine varmaya çalıştı. Hele 2500 yıl önce Platon savaşta öldürülen, on iki gün sonra meyidi yakılırken aniden dirilen MS paralel dünyada gördüklerini analiz ediyordu. Amerikalı psikolog doktor Raymond Moudi “Ölümden sonraki hayat”, “Hayattan sonraki hayat” kitaplarında doktor dostu George Ritçidən duyduğu bir olayın yarattığı ilgiyle araştırmalar yapar, ölümden sonraki hayat hakkında bilgilerle insanın alt bilincine girmeyin olasılığını ispata çalışıyordu.

 

Anar’ın “Göz boncuğu” povestinde de ölümün derkine yönelen sanat-felsefi düşünceler yer alır: “Ölüm böyleymiş … Ya o yükseklik, uçuş, ağrının hatırası … Tanış sıfatlar … öldüyse bunları nasıl hatırlıyor? Belki o dünya dedikleri budu … Nədi ölüm – devamlı Son veya başka bir hayatın başlangıcı … “(Anar. Göz boncuğu. Bakü: Yazıcı, 2014, s. 25-26). Daha ilk bölümde kabirde uzanılı halde kendi sıkıntılı yaşam yolunu hatırlayan Əhlimanın şahsında ölüm hakkında uzun uzun düşüncelerle, ölüme farklı münasebetle karşılaşıyoruz. İlk bölümün ilk sözü olan “ağrı” eserin içinde diğer kelimeleri çekip götüren lakomativ gibi geçip gidiyor. “Ağrı … korkunç, dayanılmaz ağrı … Beynimde yıldırım çarpıyor. Sonra … bir şey … … ne ağrı, ne ışık, ne karanlık …. sessizlik … sessizlik … “(Anar. Göz boncuğu. Bakü: Yazıcı, 2014, s.23-24 ) bu dayanılmaz acıyı da, çakan şimşeğin ani yanıp sönen ışığını da, alemin yeniden “zil-zifiri karanlığa” a gark olmasını da, ve tüm bu olup bitenleri dünyanın yavaşça, sessizlik izlemesini de yazar eser boyu odak tutar.

 

“Göz boncuğu” ndaki acıyı unutmak mümkün değil. Ölüm dehşetini yaşamasaq da, haçansa öldü dirilməsək de, nedense, Əhlimanın yaşantıları, özellikle ağrısı bize tanıdık geliyor. Büyük Lev Tolstoy’un yazdığı gibi, “Genellikle gerçek sanatsal etki alana öyle geliyor ki, bunu daha önce de biliyordum, ama söyleyebilir bilmiyordu.” Anar’ın anlatı okuduktan sonra aldığımız yüksek izlenim, derin sanatsal etki bu kanaati bir daha doğruluyor.

 

Ardı Var

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s