Fragment nga romani “ANDREA  DHE  HELENA -4” i autorit Resmi Osmani 

Fragment nga romani “ANDREA  DHE  HELENA -4” i autorit Resmi Osmani 

Vend i panjohur,  të tjerë njerëz, të tjera zakone, tjetër jetë. Kjo ishte Arbëria,  ku e hodhi dora e fatit. E ndante  një rrip det nga vendi  i saj, por që për të s’kish dëgjuar të flitej asnjëherë. Si do që e donin,Zamfina dhe vashat e rrethonin me kujdes e dhimbsuri, që i admironin bukurinë dhe hijeshinë, pa Andrean, ndjehej fillikate dhe e huaj.

-Lulja ime, nusja ime e vogël,- i tha Andrea-pregatitu për udhëtim të gjatë. Do  t’i biem vendit afër e ngjat, të njohësh  principatën, të kqyrësh me sytë e tu  Arbërinë, zonjë e së cilës ti do të jesh!

Dhe ata morën udhët, që Helena të njihte atë që do të ishte atdheu i saj i dytë : fushave, luginave, shtigjeve, maleve me borë, me një tokicë trima përcjellës, si dy të rinj të panjohur. Panë fushat e gjera pjellore që zverdhnin nga ari i grynjërave dhe të lashtave të arrira, të qëndisura nga e kuqja e paparunave, që prisnin drapërin,fushat e mbjella me li që në lulëzim dukeshin si të ishte ndehur arave një copë nga kaltërsia e qiellit, luadhet e gjera me gjelbërim harlisës lulestolisur, ku kullosnin  tufat e bagëtisë, luginat e lumenjve të harbuar e ujëkulluar të zhytur në tymtajën e mjegullës ndezur nga drita mëngjesore, admiruan ujvarat e potershme me piklat ylberore të  ujit e të përshkënditura  nga ari diellor, u flladitën në burimet e kulluara si loti, çanë shtigjeve të thepisur dhe pyjeve të dendur, u ngjitën majave të frikshme ku fluturonte shqiponja, soditën purpurin që paralajmëronte  lindjen e diellit mbi majëmalet dhe kuqëlimin e perëndimit, muzgun e ëndërrt,qiellin e netëve  yjestolisur.Gjithëçka që i zinte syri ishte një ndërthurje e mahnitshme ngjyrash,aromash dhe përshkënditjesh drite, të cilat të gjitha së bashku të lumturonin shpirtin. Bujtën në stanet alpine nën kupën e qiellit, në kullat e gurta,me vasha si zana e djem azgana, të pritur me bujari. Thjesht, pa oborrësi e shtirje hipokrite: bukë, kripë e zemër! Se shtëpia është e zotit dhe e mikut. Shijuan begatitë e tokës  arbërore: mishin e qingjit në fërlek, mjaltin nga hojet e zgjojeve, djathin e njomë të staneve, pemët e sapo këputura nga degët. Dhe ngado buiste dashuria e tyre, si flladi, si drita e diellit,hënës dhe yjeve. Ajo ishte në këngën e zogjve, në ngjyrën dhe aromën e luleve, në buzëqeshjen dashamirëse të njerëzve, si një bekim nga Zoti.

Net të magjishme.Ajo i ngjitej dhe i ngjishej trupit të tij, dike u bërë njësh, si pjesë e cila nuk mund të ndahej e të veçohej prej tij. Ata silleshin e përsilleshin në këtë muaj mjalti, pa u lodhur në krahët e njëri-tjetrit sikur të ishin duke baritur në flatrat e një ëndërre të mahnitshme, nga e cila nuk do të donin të zgjoheshin kurrë, në jetë të jetëve.

Dashuria e kishte emërin Andrea dhe Helena.

Helena u bind: Arbëria ishte e bukur, Arbëria ishte e begatë dhe ajo për të do të ishte atdheu i ri.

Viti i parë pas martese rrodhi si një ëndërr. Helena jetonte or e çast në dashurinë e saj, që ishte një ndijesi drithëruese që i mbushte zemër e shpirt, i dukej si një pezulli endjeje në një mjegullim të trëndafiltë, tingëllimi i saj kishte muzikalitetin e zërit të  Andreas, drita e saj buronte nga sytë e Andreas, ishte dora e tij që e tërhiqte lëndinave parajsore të ëndrrave gjatë neteve që ajo prehej në krahët e tij. Ajo buzëqeshja ngazëllyese e një ndjesie dëshiruese e tërhiqte me një forcë të vetvetishme.Fjalët e tij kishin tingëllimin e argjendit, shikimi i tij butësinë e syve të pëllumbit, prekja e gishtave të tij ishte drithëruese,me freski flladi, shtrëngimi në gjoksin e gjerë një bashkim zemrash nga i cili nuk do të donte të shkëputej kurrë. ”Andrea, Andrea, Andrea…” mërmëriste ajo. Burri i saj, fatlumi i saj, dashuria e saj, që i erdhi si dhuratë qiellore. Ajo e donte, e donte deri në përgjërim, dashuria për të veç sa vinte shtohej, ishte frymëmarrja, rrahje e zemrës, balsam lumturues, pjesë e gëzimeve të përditshme, bukuri e jetës.

Kur u kthyen  në Krujë nga rrugëtimi,të rrahur nga flladi e të përshkënditur nga dielli, fytyrat i kishin të bronzuara, në sy e pamje rrezatonte gëzimi për jetën dhe dashuria. Dom Dominiku, i përshpirtshëm si shenjtor, i mençur e këshilltar urtak, fjalëmbël, i dashur si at, i tha të vëllait,Tanushit, se sëra e nuses, nga gjaku mbretëror frëng dhe nderi i të birit, trashëgimtar i principatës së Arbrit, e donin një dhuratë gëzimi. Martesa rebele, me rrëmbimin e nuses, nuk duhej të bëhej pengesë, ngaqë ndër arbrorët s’ishte e pangjarë por zakon kreshnikësh. Tanushi s’ia bëri fjalën dy. Zgjodhi si dhuratë për të birin dhe nusen e fisme, njerën nga kalatë e afërta, atë të Petrelës, ku ata do të jetonin të qetë e të sigurtë.Thirri noterin dhe bashkë me Niketën, nënshkruan akt-dhurimin. Në një hapësirë trekëndore,Kruja rrëzë mali, Preza dhe Petrela si të vëna me dorë, si tri lule mbi kodra, kishin nën sy udhët, luginat dhe hyrje-daljet e fushës, bregdetit dhe fillimin e ngjitjeve për shtigjet malore. Ato kuvendonin dhe jepnin e merrnin me gjuhën e flakëve të zjarreve sogjetarë.

Sa kishte hyrë vjeshta e parë. Andrea,kaluar mbi atin e kuqërremtë dhe Helena mbi kalin e bardhë, ishin vendosur në qendër të çetës së  kalorësve të gardës,që po i përcillte për në Petrelë, la fushën dhe hyri në udhën e ngushtë të luginës që ecte buzë lumit. Vjeshta  i kishte begatuar dhe darovitur bashtinat në të dy anët e kodrave: me rrushin që nxinte në pjergullat, mollët që kuqëlonin në degë, dardhat dhe ftonjtë me të verdhën e artë, arrat dhe gështenjat.Në luadhet dhe çeltirat kullosnin tufat e bagëtive. Ca mbi to grumbujt e vegjël të shtëpive të fshatrave, çatitë e të cilave kuqëlonin nga tjegullat. Më lart në të dy krahët, lisnajat dhe dushkajat, në gjethet e të cilave hukama e vjeshtës sapo kish nisur të linte gjurmën e zbehtësisë së saj. Lugina ishte e zhytur në pahun e dritës, si në një pluhurizë të artë. Qielli me kthjiellsi të qelqtë, pa një re, kaltëronte i bruzët si një buzëqeshje fëmije.Lugina merrte përpjetë për në lindje dhe në horizont shfaqeshin majëmalet. Helena s’nginjej së sodituri bukurinë e pamjeve që hapeshin para saj. Andrea shihte dritë në sytë e saj, gëzim në pamje dhe  mahnitje për çka ajo vegonte në këtë udhëtim drejt së panjohurës, që po e shpinte në shtëpinë e saj të re.

Në të djathtë të rrugës, u shfaq si befasi për sytë kodra me qytezën e bardhë të Petrelës që gjelbëronte nga ullinjtë. Kalaja në perëndim, si e kapur me kthetra buzë shkëmbenjve, përngjasonte me një shpend të bardhë që ishte ndalur në turr të fluturimit në zgrip të humnerës .Çeta e kalorësve mori djathtas dhe  ngau në rrugën e kithët të shtruar me kalldrëm që i çonte në kala. Aty i prisnin. Pregatitjet kishin përfunduar. Kujdestarët dhe shërbenjësit u kishin dhënë dorën e fundit punëve,çdo gjë me rregull e në vëndin e vet,ndrinte nga pastërtia . Qyteza kishte hapur portat dhe zemrat e banorëve, që me tufa lulesh në duar ishin sëritur në të qy krahët e udhës së kalldrëmtë. Më së shumti gra të parisë, vasha  të reja veshur me ngjyra të ndezura dhe fëmijë çamarokë, por edhe pjestarë të pleqësisë,që mbaheshin rëndë dhe se jepnin veten nga kërshëria kur u gjendën para  bukurisë rrëzëllenjëse të princeshës së huaj, nuses së Andreas,  që tani do të ishte zonjë e tyre.Gratë dhe vajzat u shtangën dhe shfaqën mahnitje nga bukuria e nuses, Helena e pikasi shkakun dhe e mikluar  shpërndau buzëqeshjen e saj rrëzëllitëse majtas e djathtas.  Turma e priti me brohori, i hodhën para këmbëve lule, grurë dhe elb, e stërpikën udhën me ujë burimi. Kambanat e kishës kumbuan si për festë dhe jehona e tyre e gëzuar u përhap luginës. U mbetën sytë te gjithëçka e saj: ishte si të kishte zbritur nga retë një yll, si të kishte dalë nga burimet një shtojzavalle, si të kishte mbirë e çelur befas një trëndafil i bardhë. Lum e lum për këtë nuse! Por ama edhe djali ynë! Si një lis i ri i bleruar. Ajo kishte ditur se çfarë kishte zgjedhur.Kush do të ishte ajo vashë që nuk do të kishte dashur ta kishte të vetin? Andrea dhe Helena, u zbritën kuajve dhe  të zënë për dore, të buzëqeshur bënë përpara duke përshëndetur me krye dhe dorë majtas e djathtas, dhe kthyer urimet e shumta për lumturi, shëndet e mbarësi që nuk rreshtnin nga gjithë anët.

Vila e sapo ndërtuar  për ta rrëzë murit të kalasë, me pamje nga jugu dhe Jug-perëndimi ishte e bukur.Në kat të parë ishin dhomat e shërbimit, e ngrenies, ndenjies dhe pritjes së miqve.Në një dhomë,kishin ngritur avlëmendin, që këtu i thoshin argali, ku princesha po të kishte dëshirë të endte qilima dhe pëlhura mëndafshi. Në tryezë kishte kanistra të mbushura me lëmshe fije leshi shumëngjyrësh. Helena buzëqeshi, pa nga Andrea dhe ju kujtua Penelopa që endëte ditën dhe çthurte natën pëlhurën e saj.Endja dhe pundorja ishin edhe zeje mbretërore. Veranda e bollshme me kollonata mermeri e qemerë linte të shihej lugina me fshatrat e vegjël që vijonte gjer sa bashkohej me fushën e Skampinit dhe rrugën e lashtë te Egnatias. Në të majtë shpatet e malit mbushur me pyje lisi.. Në perëndim shpalohej hapësira deri larg në horizont, atje ku qielli puthej me detin. Një shkallë e brendshme , me bazamakë e parmakë dru-gështenje të ngjiste në kat të dytë në odat e gjumit e në tarracë. Prej andej dukej vargu i maleve të thepisur që arrinin deri në Ohër në kufijtë e Muzakajve dhe Gropajve. Vila ermironte rrëshirë pishe dhe gëlqere. Në ormisjen e saj s’ishte kursyer asgjë, gjithçka e sjellë nga Venediku, që ajo të ishte e denjë për një çift princor.

-Lulja ime,të pëlqeu dhurata e tim eti dhe shtëpia e re?

-Shokun e mirë dhe në majë të gurit!-I përmendi ajo të thënën e tij dhe i hodhi krahët në qafë.-Ky guri ynë veç e ka emrin “Guri i bardhë”.

Helenës i pëlqeu dhurata e të vjehrrit.Tashmë ata kishin feudin e tyre që do t’ u siguronte gjith ç’u duhej.

Darkën ja u shërbyen në verandë.Nata ishte e bukur, e qetë, e mbushur me këngën e zogjve,të Gjonit dhe Qyqes. Andrea ia rrëfeu Helenës legjendën.Asaj I erdhi keq për Qyqen dhe Gjonin.  Qielli mbi krye, ishte i stolisur nga hëna e plotë që shëtiste midis yjeve dhe rigonte pluhurizën e artë që zbuste muzgun mbrëmësor. Frynte fllad i lehtë. Andrea e mori Helenën në gjunjë. Ajo ju var në qafë.

-Lulja ime e bukur- i mërmëriti ai,dhe e puthi lehtë ëmbël në gushë, në faqe, në sy e pastaj në buzë. Ajo fërgëlloi si thëllëzë dhe me një barrë naze e pyeti  siç e pyeste shumë shpesh:

-Trimi im, a më dashuron?

-Ti duhet ta dish, moj lulja ime e bukur, moj nusja ime e vogël!

-Dua të ma thuash me gojë tënde, nuk lodhem asnjëherë së dëgjuari!

-Shumë, shumë, shumë!

-Sa shumë? Sa qielli, sa toka, sa yjet, sa dielli,sa lulet e lëndinave…Thuama, apo të dukem ndopak budallaçkë?

Ai ia vulosi gojën me një të puthur të gjatë dhe i tha:

-Sa të gjitha ato bashkë dhe të tjera që ti s’i the!

Ajo ia mori dorën dhe ia vuri mbi barkun e saj. Ishte shtatzënë.Shtatzënia e kishte ndryshuar: I kishte rënë në fytyrë një dritë lumturie,kishte nisur paksa të rëndohej e të mbushej në bel, e kishte kapur një plogështi e rëndesë që ia bënte të matura lëvizjet. Tashmë ajo e ndjente që ishte nënë, rriste në bark foshnjen, dukej pak si e mënjanuar dhe sikur përkujdesej vetëm për atë që po rritej brenda barkut të saj. Andrea vinte re se ishte pak larg kujdesit të saj, i dukej vetja si i zhvendosur nga ai mister jete që e kishin ngjizur të dy. I gëzohej, por ishte Helena, gruaja, nëna që po e rrit dhe që do ta lindë foshnjën, trashëgimtarin e tyre, ndaj ajo duhej rrethuar me shumë kujdes e dashuri. Dom Dominiku, kur ju bë e ditur dhe u gjend pranë të dyve, me një gëzim që nuk e fshehte, u tha:

–  Bijtë e mi, gëzohuni e lumturohuni, faljuni dhe lutjuni tënzoti, se shtatzënia është dhuratë nga zoti, një shënjtëri, zoti zgjodhi një grua për të sjellë në jetë shpëtimtarin tonë. Shën Maria është mishërim i gjallë i kësaj shënjtërie, simbol i  amësisë që përtërin jetën.….

-E dëgjon frytin e dashurisë sonë ngjizur brenda meje? Po troket. U rrit dhe na lajmëron se po vjen.

-Vogëlushja do na lindë një vogëlushe, po aq të bukur sa është edhe vetë, që kur të rritet të çakërdisë trimat e Arbërisë!

-Jo i dashur. Ai është djalë. Do të vijë i pashëm dhe trim si i ati, që të trashëgojë e sundojë principatën e Arbërisë.

Fjalët e saj ishin profetike.

Pastaj, kryembështetur në gjoksine Andreas  atë e teptisi gjumi. Andrea e shihte dhe s’kishte të nginjur, me atë pamje të paqtë e  mirësie.E shndritshme dhe rrezëllitëse si pika e vesës që bulon mbi petalet e gonxheve të sapoçelura të trëndafilit. E bukura e fjetur! Donte t’i këndonte një ninullë. Fjalët i buisën nga shpirti: “Fli e dashur, fli e mira ime, le të zbresin mbi qerpikët e tu pullumbat e bardhë dhe ëngjëjt të bëjnë roje. Në  shpirt të çelin lëndinat e lulëzuara, të fryjë zefiri me aromë jasemini. lulesh i ermiruar, që të flladitë ballin e djersitur, në burimet ujëshuma e të llagarta  për ty të hedhin valle zanat dhe të dredhin ajrin e freskët e të kthiellët tingujt e kambanave të argjendta parajsore, në zemër të derdhen ujvarat e gëzimit dhe të ngrihen ylberë lumturie. Të pikojë drita e yjeve që të ndritë shikimin e panatë, ëndërrat le të sjellin agime të purpurta mbushur me këngë zogjsh e gëzim, si fillim jete që përherë rilind e s’ka perëndim. Kudo e kurdo ne të dy. Fli e dashur, fli!”

Në fillim shkurti,  Pari i qytezës, duke biseduar me Andrean, i tha se duhet të hidhte rrënjë në qytet .E si bëhej kjo? Duhet të mbillte së paku dhjetë  ullinj, se ullinjtë përveçse drurë fisnikë, që hijeshonin e bleronin vendin, që jepnin vajin e vyer, ishin thuajse të pamort.I mbillte ati, i trashëgonin fëmijët dhe brezat që do të vinin. Por trualli, Brenda rrethimit të mureve  kishte më shumë gurë sesa tokë. U gjet një vend në juglindje, që rrihej nga dielli. Midis gurëve, u gjendën sipërfaqe të vogla toke. Andrea shprehu dyshimin nëse ullinjtë do të mund të rriteshin. I thanë se ulliri bëhej edhe në toka të dobëta, të thata e të varfëra. Rritej më ngadalë, e frytëzonte më pak, ama rritej e bleronte. Për të hapur gropat, që të shkallmonin gurët përdorën qysqytë.Për mbjellje kishin zgjedhur kamza të trasha e të shëndosha, nuk thoshin kot: ” Po do të të ketë zili kojshija, mbill ulli të trashë e fik të hollë!

Në gropën e parë, Andrea dhe Helena hodhën nga një pare të vogël ari, dhe nga të pranishmit erdhi Urimi: burofshin flori, u bëfshin për zili!

Ata ullinj, që vendësit e shumë brezave i quajtën “Ullinjtë e Andreas dhe Helenës”, blerojnë e frytëzojnë edhe sot e kësaj dite.

Niketa Topia, pas martesës së Andreas, dhe dhurimit atij nga i ati i feudit të Petrelës e ndjeu veten si të braktisur, të lënë pasdore.Tata Tanushi,mixha dom Dominiku, motra Zamfina dhe të tjerët i kishin sytë,vëmendjen dhe kujdesin te Andrea dhe Helena. Ata zinin kryen e vendit dhe të bisedave. Po Niketa? Aha, Niketa! Për të prêt koha.  Ja kishte zili të vëllait gruan e bukur dhe në shpirt iu ngjall nakari që nisi ta brejë  si  krimbi drurin. Babai po plakej dhe jeta e tij ishte me sot me nesër. Zakoni i parabirërisë, e bënte Andrean trashëgimtar të principatës. Trashëgimit të tij i jepte krahë edhe të qënit dhëndërr i mbretit Robert të Napolit. Ai do të mbetej si guna e vjetër.Një shërbëtor i atij që e kishte vëlla nga babai. Jeta iu kthye në makth. Rrugët e veta i shihte  të mbyllura, në terr. Gjithandej Andrea, kanakar i babait, krah tij më e bukura ndër gratë,  Helena . Për të edhe pse i kishte ardhur mosha, nuk kujtoheshin që ta martonin, gjoja ngase ishte radha e Zamfinës. Për të mbytur dëshpërimin, ushtrohej me shpatë me oficerët e gardës, sa kapitej dhe lahej në djersë. Merrte shenjë me hark, mundej trup me trup. Kalëronte si i ndërkryer,  sa doriut i dilte shkuma. Gjithë këto s’ia shqitnin mërzinë, që i ishte ngjitur në shpirt si pisllëk, ndaj zgjodhi kupën e verës.  Vera, që në avujt e saj i pështjellonte shpirtin dhe i trubullonte mendjen, u bë shoqe dhe ngushëllim i tij. Për të provuar fatin nisi të hedhë zaret, aq sa përveç pijes, kjo ju bë ves, lozte me shuma të mëdha dhe në të shumtat e rasteve humbiste. Aq të mëdhaja ishin humbjet, sa arkëtari i thesarit vuri më dijeni Tanushin dhe ia kufizoi dhënien e shumave që i kërkonte. Nisi të merrte borxhe nga tregtarët dhe fajdexhinjtë. Si të mos i mjaftonte Kruja, shalonte gjokun, ngjeshte shpatën dhe shkonte në Durrës. Zderhallej nëpër pijetoret sa bëhej dërrasë, hidhte zaret sa mbetej trokë dhe nuk mungonin as rastet e zënkave dhe sherreve që ai s’u thoshte tutje. Gjithësa atij i ndodhte, ia shpinin taze në vesh mëkëmbësit të mbretit Çezare di Falkone. Nuhatja e tij e hollë i thoshte se në familjen e Topiajve diçka po ndodhte. Ishte rasti ta mësonte nga njeriu brenda shtëpisë, ndaj  porositi që Niketën, ta sillnin si të  ftuar të tij në “Vilën e sinjorisë”.

Kjo ndodhi në të hyrë të pranverës. Ishte e para herë që shiheshin. Mëkëmbësi i mbretit, intrigant e hileqar,që ishte mësuar të hidhte gurin e të fshihte dorën e të mos thoshte edhe kur duhej atë që mendonte e që helmin e mendimit e vishte me fjalë të sheqerosura, kundroi me vëmendje djaloshin, për të ditur deri ku mund të shkonin shpresat e politikës së  tij të hollë romane “Përça e sundo”. Pa që Niketa ishte djalë trupmadh , i fuqishëm e hijshëm si gjithë Topiajt, por syrit të tij të mprehtë nuk i shpëtoi pa vënë re, se në pamjen e tij ende fëmijërore se ç’kishte një brengosje e pasiguri që e bënte të dukej i ndrojtur e i pasigurtë. Në fytyrën e tij mungonte buzëqeshja. I gostitën me verë të kuqe e fruta të thata. Çezare, i veshur me sqimë, me sjellje të fisme prej oborrtari, por me shikim tinzar, e pyeti për shëndetin e të atit, princit të respektuar Tanush Topia.

-Babai po plaket,e ka rënduar cërma dhe e ka ca të zorshme qeverisjen e principatës, ca më shumë tani që ndjehet më shumë kërcënimi i serbëve të Stefan Dushanit. Sherre e  gërr-mërre, që shpesh përfundojnë edhe me gjakderdhje, kemi  edhe me muzakajt dhe balshajt për sinoret e principatës.

-Për të ardhur keq. Me pleqërinë, avitet edhe vdekja. Ati juaj jetoftë edhe njëqind vjet, se fjala nuk sjell të keqe, por mund të vdesë edhe nesër! Larg qoftë, nëse ndodh, sipas të drejtës suaj zakonore, kush e trashëgon principatën e Arbrit?

-Parëbirërinë e ka vëllai, Andrea, atij i takon të jetë trashëgimtari.

-Në s’gaboj e keni fratellastro[1]. Andrea, rrëmbenjësi i Helenës, që guxoi e bëri të pabërën, turpërimin e mbretit Robert. Të dy, edhe pse bëjnë hije mbi dhe, mbreti nuk i ka falur, as e ka njohur martesën e tyre. Dënimi me vdekje sillet mbi kryet e tyre si ora e së keqes. Për çdo çast ata të dy janë sa të gjallë edhe të vdekur.Trashëgimi i principatës nga Andrea, do të ishte prishje e aleancës dhe një akt lufte ndaj mbretërisë sonë. Bën mirë ta dish këtë të fshehtë: në arkën time të hekurt,ruhen njëmijë monedha ari, që presin të bien në dorën eatij  që do të shuajë jetët e tyre! Meqënse erdhi fjala, namëta,ç’bëhet çifti i lumtur?

– Babai u ka dhuruar kalanë e Petrelës me rrethinat. Është një feud që u siguron gjithë të mirat. Atje jetojnë. Helena prêt një fëmijë. Andrea shkëputet vetëm kur e thërret tata për ndonjë këshillë. Vjen edhe të stërvisë e komandojë qindshet e ushtarëve të gardës që ka nën komandë.Gatitemi për luftë.

Çezare shtiu verë në kupat e argjendëta, e cyti të pinte, i tha se ishte verë e vjetër dhe zhbiroi me shikim Niketën, që dukej i tronditur dhe piu me etje nga kupa e verës. Dukej që helmi i fjalëve të tij, dhe shkëlqimi i arit, djaloshit lakmiqar i kishte ardhur i papritur, i kishte pështjelluar qënien dhe gjykimin. I kishte hapur ca shtigje ku dredhia ,pabesia, ligësia dhe lakmia e shpinin në krye të asaj rruge që e bënte të parë dhe sundimtar të principatës. Pasi e la të gëlltiste gjithë sa i tha, Çezare, vijoi ti fliste me zë të zvargur, pa e parë në sy, si t’i fliste ajrit:

-Teksa lindjet kanë radhë, vdekja nuk njeh as radhë as moshë. Ajo s’dihet as nga vjen as kur vjen. Çuditërisht, shpesh ajo vë rend në vendosjen e gjërave.Duhet ajo që të ndodhin disa gjëra të domosdoshme pas saj. Po të vdesë i parëlinduri, i dyti bëhet i parë! Ndodh edhe kështu. Rruga  drejt trashëgimit asnjëherë s’duhet parë e mbyllur, por duhet  pastruar nga ferrat!

Edhe pse e thënë në mënyrë pavetore, Niketa e mori kumtin, si një porosi që i jepej atij. Dhe kjo jo nga askushi, por nga mëkëmbësi i mbretit, vassal të të cilit ishin!

– Hajd, gëzuar, shëndeti yt! Je i martuar?

-Ende jo.

-Mos u ngut. Martesa është politikë. Të bën me aleatë. Mos shih bukurinë, veri synë ndonjë trashëgimtareje të pasur nga derë e madhe princore që të bësh miq të fuqishëm dhe të të sjellë pajë ndonjë qytet apo krahinë.

Pasi qetësisht dhe gjoja pafajësisht, kishte mbjellë në shpirtin e djaloshit farën e së keqes , i bindur se ajo do të jepte fryte të hidhur, Çezare u ngrit:

-Fal me shëndet atit tënd fisnik. I thuaj se mbreti Robert, e çmon shumë dhe pritet që me porosi të hirësisë së tij, papës,ta finikërojë me titullin”Kont i Matit dhe Arbërisë”.

– Mendoji ato që të thashë. Sido që të jetë, sa herë të kesh nevojë për një këshillë apo për një mendim, derën time e ke të hapur.

Nga ti pres veç lajme të mira!

 

Kaluan vite

Andrea dhe Helena jetonin në kalanë e Petrelës. Një jetë e mbushur me dashuri, si në ditën e parë që ishin njohur. Dukej se ata jetonin veç për njeri-tjetrin. Kur Andrea largohej për të komanduar gardën, në rastet e sherrnajës me principatat e tjera, Helena kalonte dit e net të ankthshme, në zemër e shpirt kishte një angështi që s’i shqitej. E ku si shkonte mendja dhe parafytyrimi, ligështohej e jetonte gjakngrirë. Ajo jetonte veç për Andrean, nuk e mendonte veten pa të. Ai ishte jeta, gëzimi, shpresa, e tashmja dhe e ardhmja. Kthimi i tij ishte si një ringjallje, si ai shiu që bie mbi tokën e përvëluar nga dielli, ajo lulëzonte e zbukurohej veç për të. Ajo e donte Andrean vetëm për vete, të rrojnë për njëri-tjetrin, për dashurinë. Tek e fundit, e çu duhet atyre bota, shoqëria? Por ja që s’ishte ashtu. Andrea komandonte gardën,ndihmonte të atin për të qeverisur principatën, ishte gjykatës dhe jepte drejtësi në feudin e vet. Më së shumti I larguar sesa I pranishëm. Helena mundohej ta mbushte boshllëkun  me endje në argali, duke nxjerrë nga duart punime të bukura, punëdoret e qëndisjeve mbi pëlhura mëndafshi dhe me leximin e atyre pak librave që i vinin nga Napoli e Venediku.Pas ftesave që nuk mungonin, shkonte me dëshirë në shtëpitë e bujarëve të qytezës, njihej me zonjat, por njihte edhe zakonet e vendit. Si do qoftë ajo ndihej e paplotë, dëshira e saj ishte të bëhej  e dobishme. Por si?

Nuk vonuan të vinin dhe fëmijët. I pari, në pranverë të vitit 1331 lindi djali, që e quajtën Karlo, në nderim të gjyshit të Helenës, mbretit zulmëmadh Karl d’Anzhu. Me këtë pagëzim deshën të zbusnin zemërimin e mbretit Robert. I shkruan letër. I jipnin lajmin që ishte bërë gjysh, që kishte një nip në Arbëri. Për të disatën herë, i thoshin se tërmonë e kishin nderuar dhe respektuar,i kërkuan të falur për atë veprim të ngutur të viteve të mëparshëm dhe i luteshin mëshirës së tij mbretërore që t’i falte. Le ta zbuste zemrën e gjyshit dhe ti pajtonte nipi Karlo, në venat e të cilit rridhte gjaku Anzhuin. Përgjigje nuk pati. Heshtje e plotë. Për mbretin Robert, ishte  si ata të mos ekzistonin.

Pas dy vjetësh lindi djali i dytë. E quajtën Gjergj, në nderim të Shëngjergj luftëtarit.Tanush Tpia u ngazëllye. Dera e Topiajve kishte edhe dy trashëgimtarë të rinj. Ditën e pagëzimit të djalit, në kishën e vogëu të petrelës, liturgjinë e shenjtë e mbajti Axha Dominik. Në gostinë e shtruar me atë rast, Helenën e mbushën me dhurata.

Përsëri i shkruan sërish një letër mbretit Robert. Asnjë përgjigje. Shurdhëri e plotë. Zemërimi mbretëror që kishte ngurtësuar zemrën e tij, ishte i hekurt. Ishte dëshpëruese.  S’kishte as falje as pajtim.

Helena po u afrohej të tridhjetave.E bukur si përherë, por tashmë një bukluri e arrirë me hijeshinë e gruas që është bërë nënë, ca më e mbushur në shtat. Mësoi të fliste shqip, sido që me theks pak të huaj, por që ia hijeshonte  ligjërimin. E dashur dhe e sjellshme me zonjat e parisë në Krujë e Petrelë,e drejtë në gjykim, bujare me të vegjëlisë, derëhapur për nevojtarë e hallexhinj. E donin dhe e nderonin. Gëzimeve të jetës së saj iu shtuan të dy djemtë. Dashuria kishte dhënë frytet e saj. Ishin si një bekim,ajo  hallkë e gjallë që e lidhte me Andrean, si rrënjë të ngulura në truallin e Arbërisë. Karlo i ngjante shumë të atit, por pak më zeshkan, ishte si t’a kishte nxjerrë nga hundët! Gjergji dukej si i nisur për vajzë: fytyrëbukur, sybruzët, flokë  verdhë, kaçurrela, me shtat të hajthëm. Ndryshe nga Karlo, i pëlqente ta llastonin dhe miklonin. I donte me përgjërim, lumturohej tek i shihte si rriteshin, drithërohej kur ata sëmureshin, u rrinte mbi krye si të ishte ëngjëll mbrojtës duke iu lutur Shënmërisë dhe shënjtorëve, ndizte qirinj në qelë dhe  blatonte dhurata. Gdhinte netët, shpesh duke derdhur edhe lote dëshpërimi. Por kur gjithçka kalonte,ajo çelej e hapej si qielli pas shtrëngatës.

Sido që zonjë dhe nënë e lumtur, e kishte një peng: mëria e zgjatur e mbretit Robert. Edhe pse se shfaqte dhe se jipte veten, e mirrte malli për Napolin, për viset ku ishte rritur dhe kaluar vitet e femijërisë dhe rinisë.Sillte ndërmend oborrin mbretëror, jetën mondane,koketërinë e oborrtareve, pritjet, ballot, thashethemet, qytetin e madh të Napolit, portin cit me anije,  kaltërsinë e detit, kthielltësinë e qiellit,Vezuvin, ndriçimin e shkëlqyer të diellit, serenadat dhe tingëllimin e kitarave në netët verore… e këtushmja ishte ndryshe, e të tjera përmasave, pa atë shkëlqimin e rrem e hipokrit, disi më e ashpër, më burrërore,  por më e ndershme dhe e sinqertë. Kjo  ishte jeta që e kishte zgjedhur vetë, si një e drejtë e saj.

Helena, sido që u rrek, nuk arriti të bëhej amvisë e mirë që të qeveriste shtëpinë dhe të kujdesej për të shoqin. Andrea qeshte me të dhe bënte hoka kur e shihte që ajo ndërhynte në gatim apo në ormisjen e dhomave të shumta të shtëpisë. Pas lindjes së djemve pajtuan mëndesha vendëse që u kujdesën për rritjen e djemve, Gjellëbërsja, Diella nga Petrela, ishte mjeshtre e vërtetë, shërbenjëset vinin rregull dhe pastërti në gjithë vilën. Ekonomi,Gjoni, blinte dhe sillte gjithë ç’ duheshin. Shtëpia gëlonte nga shërbenjëset.  Helena u rrinte mbi krye.

Kur Karli mbushi gjashtë vjeç dhe hodhi shtat, Andrea i tha Helenës se duhej te pajtonin një tajë që do t’i mësonte djalit të fliste dhe të shkruante latinisht dhe rregullat e mira të sjelljes në shoqëri. Kërkesën ja bënë dom Dominikut.Ai u kujdes dhe kërkoi mendimin e mëkëmbësit të mbretit. Duhej një mësuese-tajë për Karlin, bir i Andreas dhe Helenës,trashëgimtar i mundshëm i principatës së Arbërisë, nip’ i mbretit Robert D’Anzhu. Ky nuk vonoi dhe i rekomandoi sinjora Rozën, një zonjë veneciane , mësuese e ditur, që kishte shërbyer në disa shtëpi aristokrate e të kamura të Durrësit. Dom Dominiku e takoi vetë sinjora Rozën. Ishte meso grua, thatime e shkathët,me shikim zhbirues, e veshur me shije, mbahej rëndë dhe kishte  sjellje të hijshme. Pasi u bind në aftësitë e saj, i foli për atë që do të ishte i kujdesuri dhe nxënësi  i saj dhe  për kushtet e punës. Vend qëndrimi i, sipas stinëve dhe rasteve do të ishte Petrela dhe Kruja. Ajo do të ishte pjesë e familjes.Sinjora Roza pyeti gjer e gjatë. Më shumë u hëngrën për pagesën, por më në fund ranë në ujdi. Sinjora Roza kërkoi dy javë kohë që të përgatitej. Lanë datën dhe ditën kur do të vinte karroca që do t’a merrte sinjorën për t’a përcjellë në Petrelë.

Vilës iu shtua edhe një banore e re. Sinjora Rozës i caktuan një dhomë të bollshme e plot dritë, ajo do të shërbente edhe si klasë për mësimet e Karlos. Helena e priti mirë e me ngrohtësi tajën, e pranoi që të hante në tryezën e familjes , pa e trajtuar si shërbenjëset e tjera .Sinjora Roza, që ishte me përvojë, me sjellje të dashur, qëndrim të afërt me buzagaz e vështrim mëmësor, e afroi dhe e bëri për vete djalin, por kur duhej, ajo merrte pamjen e rreptë të mësueses, që fjala e saj të zinte vend e të mos kishte kundërshtim. Helenës, që e thërriste princeshë dhe e respektonte si të tillë,  iu afrua me kujdes, duke vrejtur përditë e nga pak zakonet, sjelljen dhe shprehitë, me fjalë të ëmbla e mikluese, me biseda të këndshme, i  bënte shoqëri në kohën që i mbetej e lirë, shëtisnin bashkë, i lexonte rrëfenjat e Bokaçios dhe poezi nga “Libri i këngëve” të Petrarkës. I mësonte modele të punëdoreve që bëheshin me grep dhe për të kremtet gatuante ëmbëlsira me receta veneciane.Kishte zë të bukur, këndonte dhe luante në kitarë. Donte t’u krijonte bindjen se ajo ishte jo vetëm taja e djalit por edhe një shoqe e princeshës.Kjo ishte dukja, por thellë në shpirt, ajo nuk ia miratonte atë mendjelehtësi me të cilën kishte braktisur martesën e saj mbretërore, që kishte mbuluar me turp mbretin Robert dhe kishte zgjedhur një gjoja princ arbër, që principata e tij ishte sa një shami xhepi dhe që për t’i shpëtuar mërisë së të atit, kishte ardhur të jetonte në këtë majë guri!. Por fatit dhe të thënës nuk u shpëton dot! Për sinjora Rozën, dashuria me shikim të parë ishte cilësi e bukurosheve mendjelehta, për të cilën më pas ato pendoheshin por atëhere ishte von.  Andrean ajo e quante “Imzot”, i sillej me respekt dhe kur ishte rasti e vinte në dijeni të përparimeve të nxënësit të saj.I tha se ai kishte mendje pjellore dhe në të fara e diturisë do të rritej dhe do të jepte fryte.Me shërbenjësit e shumtë të shtëpisë, sillej si zonjë, me qibër e fodullëk, u rrinte larg, jo nga që ato flisnin vetëm shqip, por s’kishte ç’priste prej tyre, ato ishin bija fshatarësh e malësorësh të pagdhendur arbërorë, që s’dinin gjë tjetër veç të bindeshin e t’u shërbenin zotërinjve të tyre.

Kishte hyrë vjeshta e dytë.Ishte pjekur rrushi në pjergulla,në ullinjtë degëvarur nga ngarkesa, kokrrat e ndritura kishin nisur të laroseshin, kuqëlonin mollët dhe verdhonin ftonjtë në degë.Netët u freskuan,por ditët ishin ende të ngrohta dhe qielli i kthiellët. Djemtë po rriteshin.Sinjora Roza nisi t’i jepte mësimet e para edhe Gjergjit. Helena vuri re se taja, ditët e fundit, pasi ishte kthyer nga Durrësi, dukej e menduar, e paqetë, në sy i dukej një ndruajtje e stepje, ajo që zakonisht ishte fjalëshumë u bë e heshtur dhe nervozohej nga hiçmosgjë. Helena e pyeti se mos ishte e sëmurë dhe nga se i vinte ai shqetësim, por ajo i tha se ishte mirë dhe se kështu i ndodhte në vjeshtë,kjo stinë i sillte trishtim.

Mbrëmje. Ishin vetëm. Andrea kishte shkuar në kep të Rodonit për të kqyrur punimet që kishin nisur për fortifikimet. Petrelën e mbuloi muzgu ngjyrë vjollcë.Nata ishte pa hënë. Nga pjesa lindore vinin tingëllimat e këmborëve dhe zileve të bagëtive që ktheheshin nga kullota, kënga e këndezëve dhe të lehurat e qenve. Qyteza gatitej të binte në gjumë.  Në vilë u ndezën llambadhat dhe qirinjtë, dukej si një ishull drite në errësirën mbrënësore. Gjellëbërsja  Diella, gatiti darkën: çorbë bollguri me të brendshme qëngji të përvëluar me gjalpë, zogj të fërguar, fërgesë me mëlçi, barishte të egra me vaj ulliri dhe uthull, djathë të njomë, kos dele në qypa të vegjël balte, rrush që i zverdhnin kokrrat si qelibar dhe shegë. Buka e grynjtë e pjekur me çerep i dha aromë gjithë shtëpisë.  Diella i zbrazi mëlmesat në tasa.Për katër veta mjaftonin e tepronin. Para se të shtronte tryezën në dhomën e ngrënies, shkoi të lante duart në sqollin që ishte jashtë në fund të verandës.Kur u kthye, në dalje të magjerisë, ndeshi sinjora  Rozën. Vuri re që ajo u trondit  u zbeh dhe se ç’futi me shpejtësi në gji. Diella arriti të shihte shkarazi, por pa qenë e sigurtë, një shishkë me pluhur të bardhë.

-Deshët gjë sinjora Roza?

-Djemve po u vjen gjumë.Thashë të mos flenë pa ngrënë. Desha t’u marr nga një tas çorbë.

-Më thoshje mua t’i gatisja.Qëndro t’i marrësh, po t’i vë në tabaka.

-Prit se u ftohet. Po shkoj tu vesh teshat e gjumit dhe pastaj po zbres ti marr. Tha dhe ngjiti me ngut shkallët.

Diella, përpara se të shtronte tryezën, ndërroi përparsen dhe skufen e bardhë, Helena e kishte merak pastërtinë.  Kur po merrte mëlmesat që ti vinte në sini, vuri re se në bango, anash tasit të çorbës ishte derdhur pak  pluhur i bardhë, ishte i imët si miell. Ç’ne ky miell? E mori me majë të gishtit dhe e provoi në gjuhë. Nuk kishte as erë as shije, por  ia mpiu majën e gjuhës.Ndolli macen.Larushja iu fërkua pas këmbëve duke përqallur në pritje të ushqimit. Diella mori nga tasi dy lugë çorbë dhe me to një kafshatë bukë dhe ia hodhi në enë. Pastaj shtroi tryezën .Helena hyri në dhomën e ngrënies. Aroma e gjalpit i hapi oreksin.

-Ç’gjëra të mira e të shijshme na ke gatitur moj Diella?-pyeti dhe iu afrua tryezës.-Po Roza pse s’po vjen?

-Po kujdeset për djemtë që ti verë në gjumë.

-Mbase vonohet, nuk po e pres se ftohen mëlmesat-tha dhe nisi të hante-Shumë e shijshme çorba, pa dale fërgesa, edhe kjo ta mbash në gojë.Shqiti një kofshë nga zogu i fërguar, edhe mishi shkrinte në gojë.

Diella shkoi në magjeri që të merrte qelqin me verë, kur, o zot, ç’i panë sytë: macja ishte shtrirë, nga goja i kishte dalë shkumë  e bardhë dhe ishte në grahmat e fundit. Diella u lebetit dhe duke bërtitur u turr në dhomën e ngrënies. Erdhën dhe shërbenjëset e shtëpisë, pa ditur ç’kishte ngjarë që kishte shkaktuar të bërtiturat e Diellës.

-Princeshë, mos, mos hani, ushqimi është i helmuar!

Por ishte vonë. Helena kishte marrë aq ushqim të helmuar sa t’i rrezikonte jetën.  Në fillim ajo se besoj. Kush do t’a bënte dhe pse do t’a bënte?.Nuk ndjente shqetësim. U bind kur pa macen. U ul në divanin e dhomës së ndenjies. Në lukth nisën dhimbjet, sefte të lehta, më pas si një grryerje nga kthetrat e një egërsire. Iu morën mendtë, trupi iu ftoh, u zbeh e u bë dyllë, zemra rrihte ngadalë, i vinte për të vjellë, mblodhi gjunjët, u kruspullos dhe u bë një grusht. Diella, Mara dhe të tjerat i rrinin mbi kokë, të drithëruara por pa ditur ç’të bënin.

–  Ç’më rrini si shushka! Marë, verë ujë për t’u vakur,dergoni Gjonin të sjellë shëronjësin, thërrisni sinjora Rozën se mbase di ndonjë gjë më shumë se ne! Nga garnizoni të nisin një kasnec për te imzot Andrea. Shpejt, shpejt. Princesh është në hjekë, në fill të perit midis jetës dhe vdekjes.

Helenës iu mjegullua shikimi, bota i vinte rrotull, shihte turbull, iu trash gjuha, nuk i shqiptonte dot fjalët, ndjente siklet dhe të përziera në lukth. Sollën legenin.E pafuqishme, duke rënkuar me zor volli vrer.Pastaj ra në jerm.

Sinjora Rozën e kërkuan gjithandej por nuk e gjetën në shtëpi.

Gjoni rendi për te pyetur te porta e qytezës.Roja i tha se e huaja, me një boçallëk në dorë kishte dalë jashtë. Aty e prisnin dy kalorës, ata e morën dhe u bënë erë në errësirën e natës. Për Gjonin çdo gjë u bë e qartë. Shkoi me ngut te shtëpia e shëronjësit. I tha se princeshën Helena e kishin Helmuar. Pa humbur kohë shëronjësi  mori barërat , pajisjet dhe të dy nganë me ngut për nga vila.

Diella kishte dëgjuar se në kësi rastesh,ndihmonte shplarja e lukthit, duke pirë me të tepërt ujë të ngrohtë dhe duke e vjellë atë. Kjo duhej përsëritur deri sa i sëmuri të mos kishte ç’të nxirte më.I vuri nënkresa për t’I ngritur kokën, ia vuri nën krye dorën e majtë dhe me të djathtën I dha të pinte ujin e ngrohtë. I hapi gojën  e detyroi të pinte me pahir.Por Helena s’kishte fuqi të villte. Diella ifuti dy gishta dhe i shtypi rrëzën e gjuhës. Nga goja dhe hundët plasi uji përzier me vrer dhe mbeturina ushqimore. Era e tharturës përmbyti dhomën. Këtë veprim Diella e përsëriti disa herë deri sa nga lukthi uji doli i pastër.

Shëronjësin e trembi pamja prej meiti e fytyrës  së princeshës. I mori dorën. Rrahjet e zemrës ishin të dobëta,i ngriti kapakun esyrit, syri kishte dritë, i vuri dorën në ballë, ishte i ftohtë. Kishte rënë në gjumë letargjik. Dobarem ishte e gjallë. Pa që rreziku për jetë kishte kaluar. E helmuara ishte qetuar por dergjej pa fuqi.

– Me shplarjen e lukthit e shpëtove jetën e zonjës tënde moj bijë. Është jashtë rrezikut për jetën. Do ti duhet kohë të marrë veten. Tashti po i gatis barërat dhe shurupet që t’i forcohet zemra, ti ushqehet trupi dhe t’i kthehet fuqia-tha dhe nisi nga puna. Nxori barërat, lule basani,  rrënjë sanëze, e të tjera i shtypi në havan pastaj i hodhi në enën me mjaltë hojesh.

– Do ti jepni nga dy lugë për çdo dy orë. Besoj në mëngjes do të jetë më mirë. Qofshin të shkuara.

Andreas lajmi i kobshëm i erdhi i papritur, e goditi si rrufe.Ju mpi trupi, iu prenë gjunjët, iu errësua shikimi.

–  Më thuaj të drejtën, ka vdekur?

– Jo ,imzot, kur unë u nisa ishte e gjallë dhe nën kujdes.

Kalëronin nëpër natë. I shoqëruar nga shpura e tij, e ngau kalin si i shkalluar sa i nxori shkumën.Mendimet i silleshin rreth Helenës. E vegoi të pajetë të shtrirë në tabut.Ngashërimi dhe angështia brenda vetes ja ndrydhën zemrën, i mehën  frymën, në mendje buisnin mendime të dhembshura. I erdhi keq për veten, për djemtë që do të mbeteshin pa nënë, për Helenën që nuk po gëzonte të ritë dhe lumturinë. lshte kjo prapësi ndjellakeqe e fatit,apo dënimi I një krenarie të lënduar që nuk dinte të falte dhe s’njihte mëshirë dhe I ndiqte si një mallkim? Pse,pse? Qau me zemër të ligështuar, pa zë, lotët i  shkuan çurg. Pastaj në një cast kthjellimi nisi t’u lutej me devocion, gjithë shënjtorëve, Shën  Marisë, Zotit që dhuron dhe merr jetën. Rruga iu duk se s’kishte fund. Do të donte të kishte krahë e të fluturonte, ti gjëndej mbi krye të dashurës, nënës së fëmijëve të tij. “Mbahu helenë, bëhu e fortë, mos iu dorëzo të keqes, jeto për mua! Më prit,jam duke ardhur…” U gdhi. Mbërriti në Petrelë kur dielli kishte përflakur majëmalet.

Egjeti të shtrirë në shtrat,të zbehtë, fytrëhequr, nën sy ishin shfaqur rrathë mavi. Flinte, frymëmarrja e qetë ia ulte e ngrinte gjoksin ritmikisht. “Gjall, gjall,o Zot, të qofsha falë për këtë mrekulli. Diella i afroi stolin. Andrea u ul me kokë përkulur mbi Helenën. Lotët i rrodhën vetiu. Helena i ndjeu kur i ranë mbi fytyrë dhe hapi sytë.

–  I dashur,erdhe? Oh sa të kam pritur. Vdiqa dhe u ngjalla.Thashë se do të ikja pa të parë!-Zëri ishte i këputur, sytë të shuar, ajo buzëqeshja e zorshme që u ravijëzua mbi fytyrën e ngrirë rrëfente lëngatën, por ishte edhe shenjë e jetës që nisi të gjallonte në qënien e saj të drobitur.

–  Lulja ime e vogël !

Andrean e mbyti ngashërimi. Nuk mundi të thoshte fjalë tjetër.E donte çmendurisht, pafundësisht, përjetësisht! Ata do të jetonin gjatë për njëri-tjetrin, për dashurinë e tyre, për të dy djemtë dhe për Arbërinë që ta shihnin zonjë!

– Kush?-Pyetja iu drejtua Diellës.

– Sinjora Roza. E bëri dhe u bë fir  nëpër natë. Jashtë portës së  qytetit e prisnin dy kalorës me pelerina të zeza.

-Kemi mbajtur nepërkën në gji – tha, por e dinte se ajo ishte vetëm dora që kryente vullnetin e tjetërkujt, të nënmbretit dhe ai të porosisë që vinte nga Napoli.

Arsimimin dhe edukimin e të dy djemve e mori përsipër frat Damiani, i urdhërit të françeskanëve,rektor i kuvendit të shën Vlashit.Kishte ardhur aty nga dioqeza e Kunavisë në Mat dhe ishte kushëri i largët me Topiajt.

Thatanik, hollak e i gjatë,pak i kërrusur nga pasha e viteve, flokë e mjekër të prera shkurt, krejt i thinjur, veshur me zhgun të ngjeshur në bel me litar dhe këmbët me sandale,kishte pamjen e një eremiti fisnik, të përkorë e të përshpirtshëm , me vështrim të mençur e plot mirësi. Vinte tri herë në javë, hipur mbi një mushkë të vogël, në qafën e së cilës tringëllinte një zile. Djemtë u miqësuan shpejt me të, ndërsa Helena gjeti  në personin e tij njeriun e ditur dhe këshilltarin e mençur.

Ditën e shën Gjergjit,më 23 prill, që ishte edhe dita e emërit të djalit të dytë, Helena e mbajti për drekë frat Damianin. Në ndërkohën që po shtrohej tryeza, në oborrin para vilës u shfaq një grua , me sa dukej fshatare, e veshur keq, me një tufë fëmijë , të palarë e të reckosur, që si ca zogj të trembur, ishin kapur pas fustanit të saj. U tha shërbenjëseve se donte të bisedonte me princeshën Helenë.Helena iu afrua. E panjohura ran ë gjunjë para saj, dhe me vështrimin lutës mbi fytyrën e princeshës, mori kindin e fustanit dhe e puthi. Helena u ndje në zor, bëri një çap prapa dhe i tha të ngrihej.

-Princeshë,në mëshirë tënde, po më vdesin fëmijët për bukë!

– Ç‘farë je duke më thënë moj grua?

-Vetë jam e pamundur nga sëmundja, burri është ngujuar se ka ra n’gjak. Shtatë gojë për të ushqyer. As një fije miell për të mbrujtur në magje. S’kam ç’tu jap, veç në u dhënça shpirtin,por ai s’mjafton.

Helena edhe pse s’ishte bestyte, mbeti pa fjalë. Në këtë ditë gëzimi  e lumturimi, e thëna , para saj kishte shfaqur mjerimin,varfërinë, vuajtjen që sjellin prapësitë e jetës, në pamjen e kësaj varfanjakeje dhe fëmijëve të saj. Ajo e mori këtë si një shenjë, për t’i kujtuar se jashtë mureve të vilës së saj dhe qytezës së Petrelës, ishte edhe një botë tjetër, ajo e skamnorëve, fatkeqve, të uriturve dhe të xhveshurve, të sëmurëve, e të vuajturve. Zemra e saj e nënës u ligështua kur vrejti fëmijët, që të heshtur e të druajtur, ishin kapur pas fustanit të së ëmës.

U afrua frat Damiani, bëri kryqin dhe i bekoi: “Lëvduar qoftë Jezu Krishti, për jetë e mot,amin”

-Prej nga je ti moj bijë?

-Më quajnë Sutë,jam e shoqja e Zef Prengës, banojmë në Gurrë të Vogël.Ka një vit që Zefi ka ra n’gjak e asht ngujue.

Helena porositi shërbestaret që t’i jepnin ushqime, veshje për  të dhe fëmijët    dhe të holla për të blerë ç’u duheshin. Suta u ngashërye dhe zbrazi nga shpirti tërë urimet dhe bekimet: për shëndet, të ishin me jetë, të mira e lumturi, që atë, të shoqin  dhe fëmijët , t’i ruante Zoti nga çdo e ligë…..

Deshi të dinte më shumë për gjakmarrjen. Këtë ia kërkoi frat damianit.

-Gjaku është jeta. Kur derdhet gjaku vjen vdekja. Ndër arbërorët, gjaku është simbol i jetës. Dy janë ngjarjet e mëdha për njeriun, nga dora e Zotit: lindja dhe vdekja. Fillimi dhe fundi. Të dyja i lidh një fill, në këtë fill, çdo vit është një nyje, plot ndodhi. Vdekja , nga zoti, është fundi i udhës së udhëtarit. Njeriu ikën nga kjo botë e mbrapshtë për tu prehur në amshim. E hidhur vdekja, por e ngushëllueshme kur vjen nga zoti, prandaj njerëzit thon për kryeshnosh ”Zoti t’dhashtë gajret”.Burrat vdesin edhe në luftë.Është e ditur që në nisje: edhe mund të vritesh. Por kur vdekja vjen nga dora e robit, nga dorërasi, që derdh gjakun, pavarësisht nga shkaku, është e padurueshme, e pafalshme, gjaku lahet me gjak.Vrasjen e parë e ka bërë Kaini, që vrau të vëllanë Abelin. Zoti është dashuri, Satanai urrejtje dhe Satanai ka pushtet mbi njeriun. Brënda nesh është edhe ëngjëlli edhe Djalli. Në gjak janë dy palë:  dorërasi, ai që vret dhe i zoti i gjakut, i dëmtuari….Frat Damiani i spjegoi një për një e nyje për nyje zinxhirin zakonor të gjakmarrjes. Ajo e ndoqi me kujdes. Ishte si një teatër tragjik, ku gjith secili kishte vendin dhe rolin e vet, që përcaktohej nga rregulla të ngurta,të prera,të ngritura mbi të drejtën, shpagën e hakmarrjes, nderin, burrërinë por edhe turpërimin, vrugimin e ballit dhe poshtërimin për joguximtarët.Në shtëpinë e të vrarit, këmisha e përgjakur, si flamur i gjakmarrjes, si kujtesë e paprashme, ishte e varur në një vend të dukshëm. Të gjitha rrugët të shpinin te hakmarrja, gjak për gjak, jetë për jetë, aq sa shuheshin familje apo fise të tëra. Ishte një tmerr, si një mallkim mizor. Fantazma e vdekjes sillej ditë-natë rreth dorërasit dhe meshkujve në moshë të shtëpisë së tij.

-Si i bëhet gjithë kësaj ploje të gjakut?- pyeti frat Damianin.

-Kush bie në gjak, është i humbur- mori e tha frat Damiani, por kur pa mërzi e trishtim në sy të saj, deshi  t’i ngjallte shpresë:-Ka edhe një zgjidhje.

-Që është?

-Pajtimi, falja e gjakut.

-Si bëhët, si arrihet?

–  Janë shkuesit e gjakut, dorzanët.Dorëzanët e gjakut i zgjedh shtëpia e dorërasit, dorzanët e të hollave të gjakut i zgjedh shtëpia e të vrarit. Pajtimi bëhëet me ndërmjetësinë e dashamirëvë të shtëpisë së të vrarit dhe famullitarit. Gjaku ka pagesë. Pagesën dhe afatin e shlyerjes së saj e caktojnë pleqtë e urtë. Pas kësaj hahet “Buka e gjakut të pajtuem” në shtëpinë e dorërasit, nga ndërmjetësit dhe gjinia e të zot të gjakut. Pastaj bëhet vllazërimi me pirjen e gjakut: burrat e të dy shtëpive derdhin një pikë gjak në një gotë uji, e përziejnë, kryqëzojnë duart dhe e pijnë. Pas kësaj bëhen vllezër si të një nane e babe. Në derën e dorërasit gdhendet një kryq, shenjë që gjaku është falur.Edhe falja, para fundit të lumnuem, ka rrugën e mundimshme dhe çmimin e vet.Prandaj falja e gjakut, është një ngjarje aq e shënuar sa edhe në barkun e nanës, gzohet fmija!-Përfundoi spjegimin frat Damiani.

Në ndërkohë, në përfytyrimin e Helenës, u shfaqën ato dhjetra familje në feudin e Petrelës që ishin në gjak, një palë të ngujuar e në mjerim, pala tjeter në roje, ndjekje e gjueti për të vrarë e marrë gjakun. Gjëma dhe kuja, e varfëria e mjerimi. Ajo e përjetonte gjith atë si njeri, si bashkëshorte, si nënë. Frat Damiani në këtë terr, kishte ndezur një dritë shprese: pajtimin, faljen e gjakut, dhe falja është sa njerëzore aq edhe hyjnore.

-The që duhen dy nismëtarë pajtimi: një dashamir dhe famullitari. Le të themi që unë jam dashamiri dhe ti Famullitari, a bëhemi bashkë dhe të nisim pajtimin e gjaqeve në mbarë krahinën e Petrelës?

Frat Damiani  e vonoi përgjigjen. Ai e njihte mendësinë e popullit të vet. Helena arriti ta rrokte arsyen:

-Nga që unë jam grua dhe këto s’janë punë për gra?

-Është edhe kjo një arsye.

-Por, o frat i përshpirtshëm, unë s’jam një grua dosido. Jam bijë mbreti dhe grua e një princi arbëror.Nuk mjaftojnë këto, që të më bëjnë të besueshme e të pranueshme  , të respektuar, për shërbimet në të mirë të gjindjes, ca më shumë kur krah meje gjendet dhe sherbyesi i kishes dhe të lumnueshmit Jezu Krisht? Ke për ta parë: nuk do të më refuzojnë, por fillimisht do të ngurrojnë e dyshojnë, nuk do të  besojnë, më pas gjërat do të ndryshojnë.

-Bisedoje edhe me princ Andrean. Po e pëlqeu nismën dhe e dha miradinë, bëhu  prijetare , unë bashkohem me ty dhe zoti na e bëftë mbarë. Amin!

Karvanit të vogël i printe mushka e frat Damianit me tringëllimën e ziles, Helena  ishte kaluar në pelën e saj të kuqërremtë me një yll të bardhë në ballë. Pas saj vinin tre truprojet e saj.(Që kur kishin dashur ta helmonin ajo s’delte  më e pashoqëruar.)E sotmja ishte një ditë e madhe, niste misioni i saj për pajtimin e gjaqeve.Ndihej më e plotë, e shkëputur nga ajo limontia e të ndenjurit pa punë, jeta e saj po bëhej më e dobishme dhe po merrte një drejtim të ri .  Kishte një ngazëllim të brendshëm nga fryma hyjnore që e shtynte  drejt së mirës ,jetës dhe dashurisë dhe padurim për tu ndeshur dhe fituar me të panjohurën. Me atë mister që mjegullonte gjakun dhe gjakmarrjen. Të falësh një gjak, të shpëtosh një jetë! Jeta është dhuratë e zotit, është dhënë për tu jetuar. Po a do t’ia delte dot? Si fillim, ishin nisur për në Gurrën e Vogël. Rruga ishte e ngushtë, tërë gropa dhe e pluhurosur. Kalimtarët e rrallë që hasën i shihnin të habitur, bënin kryq dhe i përshëndesnin me përulësi. Fshati ishte në të hyrë të luginës.

Lugina e dushkut, atë fund qershori, ishte e mbytur në dritë. Vinte e ngushtë në hyrje, nga veriu, pastaj zgjerohej nga jugperëndimi deri sa i hapte vend një fushëtire që shtrihej deri në Skampin. Në mes e përshkonte një përrua që mblidhte ujërat e kodrave e që në verë thahej. Majtas e djathtas rrëzë kodrave ishin fshatrat e vogla. Binin në sy më së shumti ,si të tulatura mes gjelbërimit kasolle të mbuluara me kashtë, të bujqërve, dhe rrall kulla të gurta, të zotrinjve dhe fshatarëve të lirë, hijerënda, me dritare të ngushta dhe pullaze me rrasa të përhinjta.Arat, vreshtat dhe ullishtet ishin të shpërndara nëpër ngastra të gardhuara.Ndër livadhe kulloste bagëtia. Në ara ishte korrur gruri , elbi e meli, e vënë në duaj, Bizelet, bathët, thjerzat dhe qiqrat ishin shkulur dhe vënë në pirgje. Nëpër lëmenj u grahnin kuajve. Mblidhej buka dhe zahireja e vitit.

Shtëpinë, më sakt kasollen e Zef Prengës e gjetën me të pyetur. Ishte e veçuar, rrëzë pyllit.Oborri thurur me petavra dhe hunj majëmprehtë në vend të portës, një trinë e thurur me purteka.

-A prêt miq o i zoti i shtëpisë- bëri zë frat Damiani sipas zakonit.

– Mirë se ju pru zoti-erdhi përgjigja. Shtëpia është e Zotit dhe e mikut.

Në portë u dha Suta që shqeu sytë nga habia kur pa miqtë që i kishin msyrë shtëpinë. Hapi trinën dhe thirri:

-Zef, pa dil e shih se ç’miq na ka pru Zoti!

Zefi ishte trupmadh, me fytyrë eshtake, mjekërzi e flokëgjatë.Me dorë në zemër uroj mirseardhjen, pastaj mori mushkën dhe kuajt e i lidhi në hije. Suta u priu miqve për të hyrë Brenda. Ajo që pa Helena, ishte mjerimi i ulur këmbëkryq. Kasollja i kishte muret të thurura me thupra, të lyera me baltë e të zbardhura me gëlqere. Dyshemeja , truall i ngjeshur dhe lyer me bajga e glinë. Kishte dy kthina, pa tavan e pa oxhak. Në një sergjen ishin enët: një tigan hekuri, vorba dhe tava e tase balte të pjekur të nxira nga koha, lugë druri, një havan i gurtë dhe mokra për bluarjen e drithit dhe një kade e madhe mbushur me grurë. Kthina tjetër ishte e shtruar me fier, ca velenxa leshi të ronitura  dhe jastëkë të drunjtë. I theri shpirti, ca më shumë kur pa fëmijët si një tufë zogjsh të trembur.

Të zotët e shtëpisë kërkuan të falur që s’kishin me se ti gostitnin, se veç bukës, kripës dhe zemrës s’u ndodhej gjë tjetër dhe pritën të dëgjonin se çfarë do t’u thoshin miqtë. i pari e mori fjalën frat Damiani:

-Suta erdhi për Shën Gjergj në vilën e Petrelës Princeshës Helena I pikoi në shpirt për fatkeqësinë tuaj. Kur mësoi se shkak i saj ishte rënia në gjak dhe ngujimi, më kërkoi që të bëhëmi dorëzënë  për faljen e gjakut dhe pajtimin. Kemi edhe miradinë e princ Andreas.Kërkojmë fjalën tënde.

-Zoti ja u bëftë mbarë. Ne jemi të ardhur nga malësia. Jemi bujq te zotria. Punojmë për kafshatën e gojës. Ndodhi vitin që shkoi. Ishim në kuvendin e burrave.  Mark Uli më koriti faqe burrave, më tha se rrej e se jam faqezi e rrenacak. Ju e dini, me zakon, kujt i merret nderi zihet i vdekur. Dy gisht nder, në lule të ballit na i ngjiti Zoti i madh.Turpi nuk hahet me bukë.Burri e vë vetë nderin e marrun, e turpi lahet veç me gjak. E vrava. Rashë në gjak e jam ngujuar. Keq e mos më keq. Suta s’është për punë.camërdhokët janë të parritur. Jam pa krahë, njerzit nga lisi i gjakut i kam larg e s’ka kush më jep dorë. Ç’kisha mbjellë u kalbën arave. Vjen dimri e fmija do vdesin ujet. Ja kështu.

-Po a e do pajtimin?

-Frat i përshpirtshëm , kush  është ai qorr që nuk do sytë? Por edhe falja e gjakut dhe pajtimi ka gjobë, gjashtë qese me pare argjendi, që duhen shlyer brënda vades së pleqve, pa duhet dreka e pajtimit. Ne s’kemi ç’të japim veç shpirtit .Pastaj nuk mjafton fjala ime që jam dorërasi, duhet edhe vullnesa e të zot të gjakut.

-Pagesën dhe harxhet I marr përsipër unë,- i tha princesha Helena.

-Zoti ta shpërbleftë, të ruajtë fëmijët,  ta dhëntë jetën siç ke zemrën.

-U morëm vesh. Ne jemi dorzanët e gjakut për ty.

Shtëpia-kullë e Mark Ulit ishte në të dalë të katundit, rrëzë kodrës. E gurtë, me dy kate, rrethuar me avlli dhe oborr mbushur me pemë. I priti i zoti i gjakut,  plaku Gjeto, i ati i të vrarit. Hijerëndë, i urtë e fjalëpakët. Kur mësoi se me ç’barrë e kishin ngarkuar veten miqtë e ardhur, u bëri zë edhe dy djemve.

Helenës nuk I shpëtoi pa parë këmisha e gjakosur e të vrarit që ishte varur në murin e jashtëm të kullës, me kalimin e kohës pllanga e gjakut ishte errësuar. Flamuri i gjakut, kujtesa e gjëmës, thirrja e hakmarrjes, ajo do të rrinte aty deri sa të merrej gjaku.Në të majtë e në të djathtë të saj ishte harku i të vrarit dhe kukuria me shigjeta majëmprehta

Plaku i shtëpisë,pasi dëgjoi ato që tha frat Damiani,për pajtim e falje gjaku me Zef Prelën, u mendua, pastaj foli disi me mllef e përçmim me vështrim nga princeshë Helena:

-Qyshkur, o at i shenjtë, gjaku është bërë dorzani e grave?Se ti e di fot mirë si edhe unë , që gruaja asht calik për me bajtë, e kurrfar tagri s’ka për dorzani e punë burrash.

Frat Damiani dhe princesha Helenë, e prisnin atë pyetje.

-Gjeto Ulaj, vëri vesh mirë fjalës që do të them: kJo që sheh, është më shumë se një grua dhe fjala i vlen më shumë se e një burri. Bijë e mbretit Robert të Napolit dhe gruaja ePrinc Andreas së Arbërisë. Unë sjell fjalën e zotit, se shëlbyesi Jezu Krishti na mëson se zoti është dashuri,kurse princeshë Helena atë që kërkon, jo vetëm tek ju e për ju, por për gjithë Arbërinë, është  vullnet mbretëror, prandaj merri mbrapsht fjalët që the. Mjaft gjakmarrjes e gjakderdhjes!Jetën e fal zoti dhe s’ka pse e merr robi! Si thoni?

Plaku Gjeto pa nga të bijtë. Ata u kreshpëruan.Nuk u pëlqeu ajo që dëgjuan.

-Gjë që s’bëhet, ne s’mund të mbetemi gjakhumbës me një ardhacak leckaman nga malësitë. Gjak për gjak, ashtu si e do nderi dhe zakoni.

-Por  zakoni edhe fal, se falja përveçse fisnikëri e burrëri e lartëson nderin e atij që fal.

Ata kuvenduan gjatë. Helena veç dëgjoi. Ishte rasti që ajo të njihte krenarinë e këtij populli dhe rrjedhimet e asaj krenarie që u kishte dhënë jetë ca kodeve e dokeve zakonore që ishin ligje më të forta se çdo ligj.

As po, as jo. E lanë që pajtuesit e gjakut të ktheheshin në fund të muait.

*      *     *

Disa ecejake, takime pleqsh e dorëzanësh, më në fund triumfoi arsyeja, dëshira për jetë fitoi mbi vdekjen: I zoti I gjakut, plaku I urtë Gjeto Ulaj ia fali gjakun Zef Prelës.Për drekën e faljes së gjakut, buka u shtrua në oborrin e Zefit.

Princesh dhe frat Damiani si dorëzanë e pajtues të gjakut u ulën në krye të vendit.

U ther një mzat motak dhe u zbraz një tinar me verë. Që drektarët të kënaqeshin dhe të uronin që shpirti i të ndjerit të prehej në paqe, u gatuan ëmbëlsira me mjaltë e me pekmez. U pi gjaku dhe u bë vllazërimi.

Kur pasdite ishin në kthim për në Petrelë,princesha Helenë, dyshuese pyeti frat Damianin:

-Po sikur pas faljes së gjakut, Ulajt të përfitojnë dhe të vrasin Zef Prelën?

-Nuk mund të ndodhë.Flije mendjen princeshë.Falja është pjesë e besës dhe betimit mbi ungjill. Zakoni është i pamëshirë. Kush e shkel, bie në gjak me fshatin, grihet katundisht, i digjet shtëpia dhe dëbohet nga fshati me lang e me plang!

 

            Vijon     

[1] Fratellastro- vëlla prej babe(nëne)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s