QILARI … / Tregim nga Odise Kote

 

QILARI …

 

Tregim nga Odise Kote

Dy orët e fundit të mësimit i braktisa. Ika e s’dija ku të fshihesha.
Drejtori i shkollës, një shkurtabiq vjetran, i papërshtatshëm për asgjë, më thirri në pushimin e gjatë, për të më dhënë një copë letër. Letër për babanë. Letra ishte futur në zarf të mbyllur.
Me vulë përsipër.
Çfarë i shkruante babait?
E merrja me mend përmbajtjen. Babai njoftohej të paraqitej në shkollë. Shkak isha bërë …
Vetëm kaq?
Në shkollë kishte ndodhur e pabëra, ajo që s’pritej, përzier me të vërtetën e rrezikshme. Muret në mëngjes u mbushën me parrullën : – Lejohet Rauf Kani, ndalohet Mopasani…!
Ç’ishte kjo …?
Hija e misterit rritet po të rrëfej se në klasën time po qarkullonte prej një jave romani i ndaluar Bel Ami i Gui de Maupassant.
Të paduruarit, atyre që s’u kishte rënë ende në dorë, ziliqarë siç ishin, shkuan vrap në bibliotekën e qytetit për ta gjetur. Vasilika, bibliotekarja e vjetër u kishte spjeguar se romani nuk gjendej në fondin aktiv, por në atë rezervë, pra në fondin e librave të ndaluar!!!
Kësisoj nuk e merrni dot! – u tha.
Si libra të ndaluar? Ndalohet libri?
Kjo është e palogjikshme !
Veç nëqoftëse …
Enigma që bën hije sëlargu dhe është lehtësisht e qarkullueshme si thashethem, zgjati këmbët dhe shkoi atje ku s’duhej. Mjaftoi kjo, që gjithë inatin foshnjërak, etjen për lavdi bashkë me smirën, çamarrokët e klasës tjetër t’ia zbraznin shkrimtarit të ri të qytetit Rauf Kani. Rauf Kani kishte botuar dy librat e tij të parë: “Borizani i çetës” dhe “Teatër në mal”, libra të cilat mësuesi i letërsisë i rekomandoi për orë letrare. Mospëlqimi, përzier me zemërimin e mosgjetjes së romanit “Bel Ami”, i vunë zjarrin mëdyshjes së errët që s’pranonte spjegim, konfliktit adoleshent. Me gërma të mëdha, të zeza, në korridorin e katit të dytë të shkollës, lyer me gëlqere të bardhë, ata shkruan: – “Ndalohet Mopasani…lejohet Rauf Kani…!”
Parrulla ishte e paparë, e padëgjuar, e frikshme dhe çorientuese.
Mjaftoi kjo hata që drejtori i shkollës, më shumë fshehtas se haptas, të thërriste menjëherë në mbledhje ata që duhej dhe besonte se do t’i jepnin zgjidhjen problemit. Parrulla e zezë në murin e bardhë të korridorit e turpëronte më tepër se çdo mallkim. Sido që ta merrje atë, sfidë a blasfemi, ajo ishte një gjë e zezë, njollë, zezonë, turpërim për shkollën.
Rrinim të heshtur në klasë, sus, në pritje të furtunës. Ngjarja me ç’duket u shkokoleps aty nga ora e dytë e mësimit, pasi në pushim të gjatë, unë, Mirko dhe Vojsava u thirrëm një nga një në drejtori. Drejtori nuk më tha asnjë fjalë. Me mosvëmendje të çuditshme më zgjati vetëm zarfin.
Zarf që ngjante si jo i kësaj bote!
E mora zarfin, po nuk shkova në klasë.
I zhytyr brenda frikës e dyshimit, midis shurdhërisë që kishte pllakosur, në veshët e mi, u bë sikur bubulloi ulërima e tij : – Ik!
Je i përjashtuar!
Jashtë nga shkolla!
Ika pa ditur ku ikja.
Ku të më shpinin këmbët. Ndihesha disi fajtor…
I rrashë rrotull qytetit. Kalova tregun e Bashtesë së Teqesë, hyra në kube, bleva një kosallva, dola poshtë kalasë, pastaj u ngjita tek këmbanorja e Kishës së Pazarit të vjetër për të soditur luginën. Zbrita te fusha e Bajraktarit ku luanin djemtë e mëhallës dhe aty rreth orës pesë të mbasdites guxova t’i afrohem shtëpisë.
Shtyva i drojtur kanatin e portës së madhe për të hyrë brenda.
Te porta priste mëmëzonja.
Qiri në këmbë.
Me ç’kuptohej, ngjarja e shkollës kishte mbërritur aty para meje.
Babai e kishte mësuar fije për pe, dhe i ndezur zjarr nga paudhësia ime, u kishte dhënë këmbëve të më kërkonte në qytet. Me babanë nuk bëhej shaka.
Erdhe …? Ç’u bëre …? – foli ajo me atë zërin si fëshmërimë të butë mëndafshi.
Hyra kokulur.
Mëmëzonja ime, Fotinia ishte e brishtë si një angjinare. Në qafë e mbi nofullat e holla i dukeshin damarët bojë qielli. Sytë i kishte të zinj, të errët, gjithë xixëllime, gati t’iu binte flaka nën atë lëkurën e hollë, të bardhë e të tejdukshme.
Qelq.
Shpejt, atje – mërmëriti si në prehër durimi, më shumë me sy se sa me zë. – Aty të kam çuar dhe bukën… Atij i kanë kërcyer xhindet… – tha për babanë dhe u kapërdi sikur gëlltiti një parandjenjë të pikëllueshme.
Ka dalë të kërkon qytetit – tundi kokën sikur më lajmëronte për stuhinë.
Zbritëm pa zhurmë në qilar.
Ajo s’më pyeti ç’kisha bërë…! As kush ishte shkaku kryesor i ngatërresës.
Para meje ajo ndezi dritën.
Qilari i shtëpisë zbriste poshtë patit, një kthinëz e gjatë me dy dritare të vogla si frëngji, që binin nga lindja e diellit. Mu në pezule të dritares, një arkëz e qëndisur, zbukuruar me sedefe, mbante të heshtura takëmet e mëmëzonjës. Takëme kishe: qirinj, kryqe, kandilet e vogla me vaj, varëse, Bibla, dy-tri buste prej dylli të Shën Mërisë, ca ruaza me gogla jeshile e të verdhëdheme që s’i mora vesh kurrë përse shërbenin. Arkëza, me sendet e perëndisë brenda, ishte pasuria e paprekshme e mëmëzonjës. Askush nuk guxonte ta prekte arkëzën e shenjtë!
Në krahun e majtë qëndronte një krevat i vjetër druri me një komodinë tek koka, kurse në të kundërt, dollapi i madh ku ishin sistemuar me kujdes gjithfarëlloj rrangullinash e sende, blerë e përdorur kohërave. Fundin e qilarit e zinin ato të mëdhatë, kaba në volum që s’kishte zot ku t’i vendoste.
Midis kabave, ashtu si rastësisht, fshehur në cep, rrinte dhe një sepet druri i rëndë, me veshje llamarine përsipër, mbërthyer me gozhdë, që unë e quaja thesari. Thesari ishte plot me libra.
Kush e di përse i kishte zbritur babazoti ato libra në qilar…?!
Të ishte zemëruar me to?
Të ishin pa vlerë?
Sepeti ishte përplot me libra të “zverdhur” siç i quante Babazoti, që hera – herës më hakërrehej me gishtin tregues të ngritur lart, që nga kreu i shkallëve të patit : – Sakën, sakën se i merr me vete në shkollë!
Sakën!
Sakën, se na dërgove të gjithëve te shtatë penxheret! (Shtatë penxheret ishin burgu i tmerrshëm e famëkeq i kalasë).
Hakërrimi i tij hynte ndër ato pohime, që ndonëse i pavërtetë, s’mund të ishte as i kotë.
Ncuk, ncuk, bëja buzëdridhur duke ikur, sikur i trembesha një fatkeqësie. Kërkoja enigmën dhe e gjeta pikërisht aty, te sepeti i librave, tek leximi i tyre.
Isha ende i parritur dhe kisha nevojë për përfytyrimin e botës, për zbërthimin rradhë pas rradhe të saj, me gjithë zhbirimet e pafundme të fantazisë.
E kisha shqepur me kohë thesarin dhe brenda sepetit gjeta gjithfarë librash, disa edhe në frëngjisht e italisht. Pasi nisa leximin e atyre librave në qilarin e shtëpisë, kurrë më, unë nuk mund të flija me qetësinë e mëparshme. Librat e atij qilari përcaktuan drejtime të reja për jetën time.
Çfarë nuk dija ose e dija gabim e rimësova.
U përhapën jehona, që përveçse nuk ishin pengim, ishin nga ato kurthet e zgjuara që të çojnë tek idetë, tek efekti i letërsisë për të të bërë njeri kritik!
Pas këtij zbulimi, qilari u bë strehëza ime e preferuar. Atje kaloja orë të gjata, nën dritën e një llampe të vogël që mezi ia mbërrinte të ndriçonte atë botë të madhe që më rrëfenin librat.
Përtej kënaqësisë së leximeve, m’u ngulit në kokë idea që krahas jetës sime kishte edhe jetë të tjera, të cilat ishin më interesante, më intensive, ndryshe nga kjo e jona, më të begatshme e plot fantazi. Kjo krijoi brenda meje mospranimin, një lloj rrebelimi ndaj gjithçkaje.
Këtë ndryshim e pikasi së pari syri i hollë i Mëmëzonjës, që më donte veçanërisht fëmijëve të tjerë, nga pyetjet e pafundme që i bëja dhe kritikën për çdo gjë!
Shikimi pohues i saj pas pyetjeve zhbiruese sillte për mua një gjendje qartësimi por dhe verbimi të padurueshëm.
Mëmëzonja ime ishte besimtare! Falej çdo të dielë në Kishë. Kur besimi u pre, u ndalua, ajo nisi të falej në qilar. Më merrte me vete, pasi plotësoja betimin e rreptë, kushtin e saj të pafalshëm: i pari në mësime në shkollë dhe lexim pafund të librave që mbanim fshehur në qilarin e shtëpisë dykatëshe, me dy oborre nga jugu e veriu, me dy puse të thellë e dy hyrje.
Ndërsa babazoti nuk dukej të ishte besimtar. Ai ishte një ish – pronar i zemëruar materialesh ndërtimi, goditur nga shtetëzimi, pa triskë fronti. Por babazotin e mbaj mend për gjestin e tij kalorsiak, për aktin sublim të refuzimit, siç e quante ai, shpalljen e mosdaljes nga shtëpia!
Ç’më duhet zoti ?– ankohej.
Tani që e doja unë, s’më erdhi.
Mëmëzonja e pas saj edhe unë, qeshnim me aktin e refuzimit të babazotit, si të ishte një kotni, një gabim, një mos i pafund. Na dukej i pakuptimtë.
Rrefuzim ndaj botës dhe shtetit të kohës? Vendim kapital për të mos dalë më jashtë mureve të shtëpisë?!
Po babazoti e kishte kokën na, gur.
Gur more gur, gur stërralli biles.
E refuzoj këtë botë! – i tha një mëngjes mëmëzonjës, që nga ana e saj nuk është se ia vuri shumë veshin.
E refuzoj … – dhe një ah’ sikur i doli prej shqyrtimit sfilitës të ndërgjegjes.
Ishte lodhur nga kërkimi i normalitetit dhe qe dorëzuar.
Por ama i qëndroi besnik vendimit.
Prej asaj dite nuk u pa më në qytet.
As në mëhallë.
Ulej i vetëm në bashtinë, në karrekllën kolovajzë të oborrit duke soditur me tejqyrë luginën dhe horizontin përtej maleve. Nga shtëpia doli veç kur mbylli sytë, në udhëtimin e fundit drejt Aliqeve. Aliqet ishin varrezat publike, në pllajën e Trëndafilit të erërave.
Mëmëzonja përkundër kokëfortësisë së tij e sfidonte botën dhe shtetin.
Ajo nuk kishte frikë nga frika!
I besonte Librit dhe Jezu Krishtit!
Nuk e njihte sensin e dështimit dhe nuk rrinte dot pezull mbi gjërat. Djalli vërtet ka fytyrën e ëngjëllit, më guduliste në ije me gishtat e gjatë e të hollë si purteka thane, po unë e dalloj që matanë malit!
Asnjëherë nuk e mësova dot kush ishte djalli për të, djalli që na paskej fytyrë ëngjëlli?
Çdo të dielë ajo falej në qilar, në qilarin që i kishte dritaret përballë Kishës.
Për të tjerët e shtëpisë nuk e di, – më thoshte sapo mbaronte lutjet e procesionin e faljes – por unë jam e sigurtë që do të shkoj në Parajsë!
Do të të marr dhe ty me vete. Nuk të lë mëmëzonja ty!
Dhe si ta vërtetonte këtë premtim, pas faljes më merrte me vete e shkonim në Pazar.
Ecte serbes rrugëve. Me kokën lart.
Në Pazar kërkonte Gegën e Gjakovës që bridhte me karrocën e ëmbëlsirave dhe më blinte mafishe ose kurabije.
Mëmëzonja m’u afrua lëndimthi, me hapa prej fantazme dhe nga sytë e skuqur të saj e kuptova menjëherë se e kisha punën keq. Ishim futur në qilar dhe në fill të brengës, si të kishte nevojë për një zbutje të qartë ajo kryqëzoi duart në prehër dhe u lut : – Pu pu pu ç’na gjeti…!
Ndihmomë, o shën Mëri, falmë, o zot…!
E bëra, e bëra – u mundova ta qetësoj. Por do të rregullohet!
Ajo më pa me vështrimin e një të pashprese, sikur unë po vija nga një bardhësi e përzishme.
– Nuk kam bërë asgjë të keqe, asgjë të poshtër, – desha t’i thërrisja fort, ta shkundja e qetësoja nga mërzia e madhe që i pllakosi në sy.
S’munda!
Ngjarja ishte diçka që s’duhej të ndodhte e as të mësohej kurrë.
Po ndodhi!
Nuk munda t’i shqiptoj ato fjalë.
Kisha guxuar, përkundër paralajmërimit të babazotit, të çoja në klasën time një libër të zverdhur (libër të verdhë).
Libër të ndaluar.
“Bel Ami” të Gui de Maupassant.
Unë i përpija me zell rufitës romanet e zverdhura të qilarit e ky roman sepse më ngjau i përshtatshëm ta ndaja me Vojsavën, shoqen time të bangës.
Vojsava, pastaj… pastaj ia kaloi Mirkos, djalit të biçikletës që dukej se e simpatizonte. Romani mori udhën, nisi të qarkullojë me ditë nga një dorë në tjetrën. S’e mora dot. Deri sa… !
Mëmëzonja që i lutej Shën Mërisë tek kandilja e ndezur, me prirjen që ka mendja njerëzore për të tkurrur ngjarjen, psherëtiu dhe mua më ngjau se shpirti i panënshtruar i saj më tha : – Nuk ke faj, o jeto!
Fajtorë të vërtetë për gjithçka, mendja ime gjithë kohës akuzonte djemtë ziliqarë të klasës tjetër, të së shtatës B, ata që nuk arritën dot të merrnin romanin në Bibliotekën e qytetit. Dhe pastaj t’iu mburreshin vajzave të klasës sonë…
Ata janë shkaktarët e vërtetë të gjëmës!
Ata guxuan dhe zhgaravitën në murin e bardhë të katit të dytë parrullën e famshme : Ndalohet Mopasani… Lejohet Rauf Kani…!
Këtë spjegim naiv e jo bindës i thashë dhe Babazotit që kishte zbritur pas nesh në qilar.
Ai më goditi me shpullë, aq fort sa faqja më mbeti një javë rresht e kuqe si kokrrat e shegës.
– O ta burgosin djalin dhe ne o na syrgjynosin …. ! – lëshoi ai frikën e pandehmës së trishtë.
Babazoti dridhej. Kishte frikë për mua.
– Zullap që u gremise kaq shpejt, akoma pa u nisur! – m’u hakërrye me një gjuhë që nuk e mora vesh kurrë, në ishte penduese që më kish lejuar të hyja në qilarin e librave apo pazotësi për të më kthyer nga udha e nisur…?
Në Ferr o veç, djalo …!
Nuk fola.
Kisha përfunduar vërtet në ferrin e qilarit me libra të zverdhur, atje ku gjendej e gjithë parajsa ime…

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s