Një ditë në Sheper / Tregim nga Etien M. Dilo

etien_dilo2-283x300

Tregim nga Etien M. Dilo

 

 

Një ditë në Sheper

 

“I lirë brenda vetes, d.m. th. të mos kesh bërë asgjë që të të ligështojë.”

20 korrik 1977. Një verë e vonuar, ashtu si dhe pranvera e vonuar vjen në Zagorien malore. Mëgjesi është i freskët. Kulaçi i zjarrtë i diellit tani po ngrihet prapa Nemërçkës. Faqja e malit përkarshi, e Rrapavicës, po përflaket prej rrezevet të tij. Kaltërsia e qiellit me grinë e malit të Biseit përzihen e shkrihen mbi brezarët në Kokojkë dhe qershitë e pjekura e mollët që s’kanë të numuruar nga njëra anë, bajamet e lisat rinorë nga ana tjetër, ngjajnë si vetulla të gjata jeshile të ndezur në fytyrën laramane të rrëzëmalit. Rrezet përkëdhelëse të diellit që futen nga dritarja e dhomës ku flenë dy vogëlushe, i kanë shkëputur nga krahët e ëmbël të gjumit të mëngjesit; ndërsa unë nëpër oborr, ende pa u marrë me ndonjë punë, s’ngopem së thithuri ajrin e pastër. Nga Kokojka derdhet zëri i ëmbël i bilbilave që përzihet me shushërimën e njënjëshme të ujravet. Era e freskët lëkund lehtas degët e pemëvet të shumta për këtë copë vend. Fëshfërima e saj mbushet me cicërima zogjsh, me gumzhitjen e bletëvet punëtore që s’lodhen së shëtituri shpateve të malit të Dhëmbelit për të mbledhur nektarin gjithë aromë të trëndelinës, çajit e rigonit. Me tingujt e mëngjesit bashkohen zërat herë të butë e herë të fortë të fshatarëvet, kënga e ndonjë radioje zëlartë e fare pranë dëgjohet gërshëra në pemët e kopshtit që krasit im at, tanimë i kërrusur ca prej viteve të pleqërisë. Brenda në shtëpi kanë nisur punët e mëngjesit e nguten t’i kryejnë  se ‘’mund të vijë njeri e na gjen rëmujë’’, një zakon i hershëm ky, që më kujton atë kohë kur Sheperi qe bërë “kasaballi” dhe vizitorët në shtëpi qenë të shumtë. Ata priteshin gjithënjë me ngrohtësi; sillnin kënaqësi në familje… kur, ja, edhe këtë mëngjes, nga porta e madhe e oborrit ku syri shquan qartë shenjat e plagëvet nga djegia që i ka lënë lufta, operacioni i qershorit i 1944-trës, andej nga ngrihen si karakoll i rënuar muret e shtëpivet, vjen trokëllima e shkopit të një plaku dhe zhurma e këmbëvet të një kafshe, që e tërheq prej kapistalli.

Është xha Çavja, një plak sheperjot që ka afruar të 90-tat, i mbajtur, me trup çuditërisht të drejtë, i gjatë e i thatë, thuaj si një dru i fortë shkoze nga Dërmazi i lashtë, një vendbanim më i hershëm se Sheperi i sotshëm. Është një njeri që meriton respekt të veçantë, se nuk duron të shtrembërohet e vërteta sipas vendit dhe kuvendit dhe nuk vonoj t’i dal përpara tek porta e madhe.

E ftoj të hyjë në dhomë, por më kundërshton: “Tani, në verë, këtu është për të qëndruar, në këtë hajat, nën këtë mollë. Freskëllëk.” Pas një heshtjeje si për t’u lidhur më mirë me të kaluarën, vazhdon: “Ç’ nuk bën dor’ e njeriut! Buzëpërroi ka qenë këtu. Nga të hedhësh sytë tani! Kudo gjelbërim. Vija shpesh kur qe Dilua (Ilia Dilo Sheperi) gjallë. Këtu na pëlqente të rrinim… Mirrte vesh që kishte ardhur Çavja, nuk vononte të dilte nga Biblioteka, zbriste shkallët e të priste me kënaqësi…” Pasi hedh si i menduar një vështrimin nga vendi ku duken shenjat që kanë lënë shkallët e djegura, nis bisedën me mua duke më folur për bibliotekën:  “Ç’ bibliotekë të madhe që bëri! Të gjitha libra me vlerë, të ruajtura me kujdes, të qepura, të vëna për bukuri nëpër rafte. Te këto libra zë fill dashuria për dituri që patën fëmijët e tij. Ata që u bënë mësues, pedagogët e parë këtu i gjetën të gjallë. Mirrja dhe lexoja libra; shumë klasa s’kisha, po lexoja shumë; me aq hollësi që e kam njojtur Tolstoin dhe Rusoin unë, s’e besoj  t’i njohësh edhe ti e shokët e tu mësues. Po sa libra kishte?” -më pyet.

-Mbi 25.000, – them. Nuk janë kushedi…                                                                                                                                                                                   -Ç’thua more! Një gjë e madhe për atë kohë. Pastaj kishte libra me vlerë. Po s’kishte vetëm nëpër rafte. Kishte sënduqe plot. Edhe streve të shtëpisë janë gjetur libra. Më ka thënë Çakua, -vazhdonte bisedën me mua që e kuptonte që e ndiqja me interes. Më 1920, u ndërrua çatia e gjithë dhe u gjendën libra të vjetra shqip. Ia kishte fshehur e ëma. Sa herë i ishte kontrolluar shtëpia, mos t’i gjenin libra të ndaluara!  Disa nga këto libra, të vjetra, ia kishte kërkuar edhe Zogu për bibliotekën në Tiranë, nja 100 napolona më duket, por s’i dha. Unë nuk shes libra kishte thënë, blej. Porosiste libra edhe në Athinë e në Itali, kur i duhej ndonjë libër për ato që shkruante.  …Pa shiko. Foli një çikë Males, më thotë , ç’po bën ai djall, s’u ngop me punë.

-Erdha! -i përgjigjet im at që nga kopshti duke i kërkuar ndjesë. Bëna një kafe,- më drejtohet mua.

-Lëre kafenë, po tundu e më shiko një çikë gomarë, -ia kthen xha Çavja me tonin e tij urdhërues e qortues.

-Do ta sho, do ta sho, po nuk sho mirë nga veshët, mor xha Çave, -i përgjigjet me të qeshur . -Po ç’kujton. Rrojte, pa u plake.

-E, ç’kam qenë trim, a i vrarë! -ia kthen labçe, se e di që i pëlqen humori lab xha Çaves.

-Lere ç’ke qenë , ç’je! -qorton si e ka zakon xha Çavja. Nuk pyet njeri si ke qenë, po si je.

-Sot nuk është krejt kështu; kot nuk thuaj ti që u çmend kjo botë.

-Se mos e kam gabim! Ja të të them: donin të dënonin një mësues, shokun e tyre komunist, se paskej hequr valle me tya në një dasëm e se kishte lexuar gramatikën e Dilos. Kësaj ç’i thonë! S’i thonë çmenduri ? Po tjetri sikur s’është i një mendjeje:

-S’janë më çudira këto! Këtë të fundit, për gramatikën, tani e dëgjoj dhe nuk më çudit, ashtu si nuk më çudit që këngën tonë e quajnë “këngë armiku” dhe i çmend; le të thonë ç’të duan; atë punë kanë! –vë buzën në gaz e duket që nuk ia ka qejfi të shtrohet gjatë në muhabet, ndoshta, nga që i ka ardhur për punë e në kohë pune; po edhe i pëlqen të flasë ja për këngën, ja për punën: Ia mora asaj kënge “Moj parti, moj famëmadhe/ Mirë ç’ua bëre disave/…”, nuk vazhdova si e kanë këngën: “Bejlerëvet dhe agallarëve/ U shite mandot’e grave/”, po”Grekërvet dhe jugosllavëvet/ Flotës gjashtë amerikane”.

Xha Çavja ia ka ngulur sytë si ta shihte në valle. E di që tim eti nuk i pëlqejnë muhabetet politike dhe që mendon se, “me to merren ata që s’bëjnë gjë e nuk fitojnë gjë, dembelët; politika më e mirë është një tufë me kallij gruri të shëndetshëm, blegërima e shqerrave, zërat gazmore të fëmijëve; njerëzit, në një botë të drejtë, luftojnë për një ide, po me ide”.

-Unë, mor Çave, i drejtohet me një pamje që pasqyron dhembje shpirtërore, në djalëri, desha ta lulëzoja këtë copë vend dhe e lulëzova që të jetonim dhe ne si bota e qytetëruar;  vinë sot dhe presin lisat, pjergulla, mollë, qershi, arrë…Të tuat s’janë më, të thonë. Akoma të dhimbsen! Preve një; mbill dy, mor qerrata! Kështu bëjnë jashtë, se janë njerëz e ne u bëmë kriminelë. Të presish pemët, krim është. Me sakrifica i mbollëm. Mezi rriten. Shpirt kanë. Vetëm gojë s’kanë.” Tre brezarë me lisa mbolla lart në Kokojkë; u rritën për bukuri; vinë dhe i presin pa mëshirë; nuk duan të kuptojnë se janë mburojë për fshatin në rast fatkeqësish natyrore; po të shpërthejë edhe këtej mali si ka shpërthyer nga ana e Përmetit, ç’bëhet! Dhe bisedën e sjell prapë tek kënga: ‘’Kur dëgjojnë që këndoj, thonë për ne: ‘’Komunistë, s’janë këta të Dilos, aman, patriotë janë!”  Dhe qesh.

-Mos qesh. Kështu kanë thënë e kështu thonë.

Unë shkoj të bëj kafetë, po nuk më rrihet pa e ndjekur bisedën e tyre. …Zumë edhe ne një vend në botën shqiptare, -i drejtohet xha Çaves, herë me “zotrote”, “si e di  zotria jote”, herë duke i përmendur emrin. U ngritëm nga balta dhe mizeria ku kishte rënë vendi; në emër të luftës kundër turkut, priteshin atëhere koka shqiptarësh të pafajshëm; sot, tjetër kohë. Fëmijët tanë ndiqen si çifutët! U duhet të ngrihen mbi urrejtjen. Kurse, ata që rrinë mënjanë, si gjithënjë, pas valles dinë shumë këngë. Veç, vjen një ditë dhe njeriu ballafaqohet me vetveten. Qesha se m’u kujtua i ndyeri…këtu, në fshatin tonë… nuk po ia zëmë emrin me gojë, se ka kohë që iku me të shumtët. Shkoja poshtë Gjirokastrës, në xhade, hipur në kalë, në atë kalin e bardhë të ndërmarrjes që s’ia gjëje shokun. E mbaja me samar, nuk i vija shalë si drejtori, po dija unë si të kujdesesha për të. Kur hipja, fluturonte, njësh me automobilin. Apo s’jam marrë në rini edhe me hipizëm. Isha veshur dhe mirë kur më pa rrugës bashkëfshatari ynë. U dhembin sytë të na shohin si kemi qenë, mendova, po e ka dhe djalin të madh në Tiranë, kushedi ç’të keqe mendon të më bëjë… Pas nja dy javësh më takoi tek Qaf ’e Pazarit.   S’të futa dot në burg dhe tya si Margaritin më tha! Ç’të të bëj! Paske shok Jasharin. (Jashari qe kolonel. Nga të parët komunistë të Gjirokastrës. E kishte patur në një kurs për infermjer veterinar, qe nxënës i Babait të tyre, i Dilos, kishte shkollë të mesme dhe e mori mirë zanatin. E kishte njojtur edhe gjatë luftës. Tani qe shefi i Degës të Punëvet të Brendshme.) Diçka do t’i ketë thënë ky njeri zemërlig, thashë me vete dhe Jashari do t’ia ketë thyer samarin, prandaj i shkon ndërmend  se kam për të  mësuar ç’ka vjellë për mua!  Nuk i ktheva fare përgjigje. Mirë ka thënë i pari : “Do të gjesh keq, bëj mirë”. Babai ynë – ti e di –  kur vazhdonim shkollën në Gjirokastër, mori dhe djalin e tij të mësonte se”është i varfër e i zgjuar, na thoshte, le të shtohet dhe një lugë”; ndanim kafshatën e gojës me të.

…Ka që ndjejnë një detyrim moral, s’bëjnë të mira, bëjnë të këqia dhe qejf o qejf…ba!…ç’të mirë më ka bërë! Kanë qenë në gjendje të mirë!

-M’u bë qejfi në atë mbledhje –e merr fjalën xha Çavja- kur u the këtyre të fshatit: “Ne kemi popla, shkëmbej e male mbi shpatulla, po jetën tonë s’e keni në dorë ju. Edhe në e paçi, nderin tonë e kemi në dorë ne. Tallazevet të jetës u bëhet ballë kur di të kapësh jo vetëm penën, por edhe bishtin e kazmës e të lopat.

– Kur tjetri të kujton të dobët, të hipën në qafë, -i thotë duke marrë filxhanin e kafesë. Qysh atëhere s’e pashë më para syve atë bashkëfshatarin tonë. Eh, mori frymë thellë, sot, po nuk urreve, quhesh i vdekur! Edhe motrën tonë Viktorinë, këta e pushuan! Kurse për mua…thuaj po të duash që s’kam qenë trim, përsërit për të mos e zgjatur muhabetin, shkoja atyre pllajave të Kolonjës, hipur në kalë dhe ia mirrja këngës: “Që ditën që vdiqe qëkur s’të kam parë…”, linin graria punën: “Hë, më të lumtë goja or mik, më thoshnin, pa zbrit nga kafsha, t’ia marrim dhe bashkë një herë!” Vinte kënga gjym. …Do ti, një nga këta të fshatit kur kthehej nga Përmeti, në Qafën e Dhëmbelit, takon me dhentë e ndërmarrjes blegtorale ca kolonjarë e lebër. I pyet për mua dhe u bën biografinë time si reaksionar. E lanë mirë e mirë të zbrazej, pastaj e shqepën në dru. S’kishte nga të vinte. Erdhi tek unë. Qante nga dhëmbjet dhe më thoshte i penduar ç’i kishte ndodhur: “Mirë ma bënë, ç’më duhej mua gomarit…!” Të të them dhe këtë ta dëgjojë dhe ky djali, vazhdon bisedën duke pirë me nge kafenë. Më erdhi njeri këtu si tya me mushkën të sëmurë. Duhej operuar. E shtriva në shesh mushkën, e operova mirë e mirë dhe, kur mbarova së opeuari, më pyeti  sa para më bënte puna. Po s’e di që para s’marr, i thashë. I dhashë dhe ilaçe pa para. Kur iku, e urova: “Të dëgjofsha zërin e mirë dhe, kur e ku duhet, fjalën e mirë! Për këtë kam nevojë unë.” ‘’Atë e di pa ma thënë ti, ma ktheu dhe s’është nevoja të ma thuash, se unë të kam patur e të kam mik’’. Iku. Kushedi ç’të mirë më ka bërë. Kot s’thonë bëje të mirën, pa hidhe në det! Bota është e keqe, dhe e keqja luftohet me të mirën.

Dy vogëlushet duken tek dera e shtëpisë, përshëndeten me ne, vrapojnë kush e para t’i veshë përparësen e kopshtit gjyshi i tyre dhe, para se të largohen, gjithë gëzim recitojnë një vjershë që ua ka mësuar teta Viktoria kur ishin në Fier: ‘’…po të më lidhin me zinxhir, unë e këpus se jam i lirë; rrob të bëhem s’e duroj, po marr pushkën e luftoj’’.

-Këto me siguri do ta quajnë këtë vend të tyren, -shprehet i kënaqur  dhe largohet bashkë me to për t’u marrë me punën që i takon atij.

-Dilua la fëmijë si veten, djem e vajza…Po ky, çdo të keqe e hedh me këngë, -më thotë xha Çavja si  mbetëm vetëm.

-Kënga të bëka të durosh çdo barrë që të vë jeta mbi shpatulla. Kënga të hap shpirtin. Të bën  mirë, të lehtëson,  të bën të urtë e të duruar, -i them.

-Ne, më drejtohet me një shprehje humori në fytyrën e rruar me kujdes, këndojmë si lebërit, jo shtruar si ju andej që rrini nga Myzeqeja…Kur  marrim nuse këndojmë: ‘’Dil, moj dil, apo s’të lënë/ Sos je yll a sos se hënë/ Sos je mollë për të ngrënë. Kurse andej thoni: ‘’Dil, moj, dil, aman, aman/ Të kam shpirt e të kam xhan, aman, aman…aman, aman.’’ pastaj. Mbase andej kanë qenë më të qytetëruar. E kanë respektuar më shumë femrën.

-Ashtu thuaj. Këtej, themi si me shaka, po s’pate një mushkë të fortë dhe një grua të fortë s’jeton dot në këto anë ku  pula ha strall. Mirë e thotë ai poeti: “Vajzat tona kush i ka vallë?/ Shqipërisë i rrinë yll në ballë”, apo, si thotë kënga jonë popullore,“Vajzë zagorite jam/ shoqe përmbi vete s’kam!”

-Ka patur dhe vajza e gra që herët me shkollë.

-Dilua, po, i bëri të gjithë fëmijët me shkollë, me djem e me vajza. Dhe me djersën e ballit i bëri. Fëmijët u rritën njëri pas tjetrit dhe mbështetën njëritjetrin; u bënë të mirë për  shoqëri e për atdhe…

-Ka tradita Sheperi. Ka patur atdhetarë me vlerë.

-Për kë thuaj?

-Çajupi. Pastaj, Arstidh Ruci,…

-Po, Çajupi shqiptar qe, dihet, po s’jetoi në Shqipëri. Kishte dhe njerëz të tjerë që  e donin e flisnin për Shqipëri. Tush Leshua,…. (e më përmend 7 – 8 emra radhazi). Për Dilon, sidomos njerëzit e thjeshtë, kishin një respekt të veçantë.

-Po pse? -ngre supet unë.

-Po e kishin këshillë. Shami-loti, thoshnin plakat një herë. Sillej me dashuri e po-në e kishte po e jo-në e kishte jo. S’dinte të mbahej si ca. Dhe nuk shikoi në jetë të mbushte xhepat. Me aftësitë që kishte, të kishte punuar si ca, do të ishte jo vetëm me pension të majmë, po dhe i kamur dhe do t’i kishte lënë fëmijët me milionat mënjanë.

Sa shkoj të shpie në lavapjatë filxhanët e kafesë, këto fjalë më bëjnë të mendoj udhëkryqin, dualizmin e përjetshëm…nga njëra anë, jeta materialiste e qetësisë herë e pandershme ku bashkëudhëton dhe krimi dhe, në anën tjetër, jeta e idealit, e përpjekjes  dhe e sakrificës, ajo jetë e intelektualit në dobi të vendit e njerëzisë…”Përpiqu të bëhesh njeri.” “Realiteti nuk puqet me ëndrat tona.”  “…në qoftë se nuk kini të hapni kuletën tuaj, mos e kurseni një fjalë të ëmbël  që e bën fatkeqin të marrë një herë frymë lirisht”, -janë porosi të Ilia Dilo Sheperit në një shkrim kur, pas luftës për pavarësi, kishin nisur përpjekjet për drejtësi shoqërore dhe, në këtë bisedë, më del para syve njeriu me ndjenjat, mendimet e hallet që mbarte.

 

Xha Çavja është ngritur, ka marrë shkopin, bën ca hapa dhe ndalet në disa nga mollët pranë shtëpisë: “Si shumë kanë pjellë këto mollë!” -më thotë.

-Këtej nga Sheperi, i them me shaka, pjellin dhe dhëntë, dhe lopët dhe pemët…

-Po si të themi, kanë pro-dhuar!

-Kanë bërë, atëhere.

-Po, po, të drejtë ke, po e di sa vjet ka që janë mbjellë këto mollë rreth shtëpisë, ja, shiko atë gurin në qoshen e shtëpisë, ç’vit ka qenë, në atë vit i ka mbjellë ?

-1927. Plot gjysmëshekulli.

-Këto, më tutje i ka mbjellë para se të bëhesh kjo shtëpia këtu. Ç’u ka bërë  tani që i ka rinuar kështu?! Ç’bënka shkolla! … Qenë shkolla ato. Tani mbaron të lartën agronomi dhe s’dallon dot grurin nga elbi e tërshëra. Mos bën sikur s’dëgjon. Gjithë këtë përvojë që ka ky njeri, pse të mos kishte një djalë agronom, veteriner? Gjithë ato libra, kush do t’i lexojë nga ju! Si ka ecur bota përpara! Po na u bënë mbretër në fshat spiunët. Ua kam thënë në sy, kur vjen ndonjë i madh. Ç’janë gjithë këta veteranë lufte! Ata gjatë luftës këtu në fshat kanë qenë. Ç’kanë bërë më shumë se nga këta që luftohen!  Më pak po! …Pa më thuaj, çuditet njeri kur thonë për Viktorinë që ajo është mësuese për të qenë? Si të mos jetë. Janë disa breza mësuesish në këtë familje, po dëgjo nga njeri, dëgjon nga tjetri, dëgjon për pedagogët e shquar, lexon, nga gjithë këto libra, mëson njeriu. Po dhe vështirësitë nuk e trembën, shton. Ku ka si vajzat tona, dhe të shkollës si djemtë, dhe të punës si burrat! Vajzë sheperiote! Me “sheperiote”, sigurisht kupton modelin e sheperiotes të zgjuar e që nuk e njeh ndjenjën e inferioritetit, që beson tek vlerat e mëdha që ka ndershmëria, besnikëria dhe puna, që vullneti i hekurt i nënës e shtyn drejt përsosmërisë morale, të jetë  e vendosur, e fjalës, e kalemit dhe e shatit.

Duke ecur e duke folur po e përfundonte bisedën me mua xha Çavja; kur ndalet për të parë në më bëjnë përshtypje fjalët që më thotë, si zakonisht, troket bastunin mbi pllakut e gurit, pastaj, kthehet më mirë nga unë e më shikon drejt e në sy: Po ti, pse nuk shkruan ç’ke dëgjuar e ç’nuk ke dëgjuar për Dilon! Për djemtë e tij. Gjë s’humbet. Bukë s’të kërkojnë. Pse të mos i hedhësh në letër gjithë këto biseda që bëhen herë pas here? Shkruaj mo, përsëriste shpesh këtë fjalë për të ma ngulur më mirë në kokë. Shkruaj të vërtetat e jo letërsira e fantazira. …Mos fola shumë? – më pyet. Ne këtej, nuk e di në e ke vënë re, ose e qepim gojën, ose e bëjnë si unë sot kur gjejmë një njeri të flasim si të duam, pa frikë, flasim e nxitohemi se mos lëmë ndonjë gjë pa e thënë, nxitohemi si nxitohet të bredhë sa më shumë ai qeni që shpëton nga zinxhiri! Dal të të them dhe këtë se s’dihet në do të piqemi prapë… Të pëlqen historia, shkruaj ç’ndodh sot. Kalojnë vitet dhe histori bëhet kjo. Kanë vuajtur e vuajnë njerëzit, mor bir dhe Dilua, si shokët e tij, eci në rrugë plot rreziqe; ka ngritur zërin kundër mizorive të çdo kohe, prandaj dhe e kanë kërcënuar e dënuar me vdekje.                             -Ndofta është treguar i pamatur, – i them. S’ është trimëri t’i dalësh mitrolozit përpara. Ai  të vret.

-I pamatur the? E jo, mor djalë. Ka qenë i pjekur në vendime, i zgjuar në   shtrurjen e problemeve. Këto ishin dy cilësi të tij që s’e besoj t’i kenë munguar kurrë…  po gjithmonë ka dhe nga ata që nuk e lënë dhe tjetrin të rrojë. Kishëm këtu në fshat një që, kur u kthye nga jashtë, pa u bërë akoma Shqipëri, ta ka thënë Çakua, na fliste për komunizmin, si do t’i vdiste të gjithë afendikojtë; qe njeri i degjeneruar dhe talleshim me të atëhere.   …Të thashë, djemtë e Dilos ecën në rrugën e të atit, ashtu dhe motra e tyre Viktori, po ju të rinjtë tani, një gjë dini, luftë klase. Bën mirë yt at; e sheh ose me gërshërë, ose me shiringën në dorë për të luftuar sëmundjet.

Ç’është kjo hata, kjo luftë e klasave që i ka lënë edhe kushërinjtë e parë kokëmënjanë. Hë, më thuaj, ç’të keqe ka të drejtojë praktikën në shkollën bujqësore një njeri si ky ? E kërkuan, po nuk e la ndonjë i madh! Dobësohet lufta e klasës! Na atyre andej, na këtyre këtu! -flet duke i shoqëruar fjalët me munxa. Po shkolla e djemvet të Dilos dhe e shokëvet të tyre është një pasuri e madhe për vendin. Mor, dhe 100 veta… nuk e bëjnë dot punën e një njeriu. Nuk e di në më kupton ç’dua të them. E di ti që jam njeri i kishës unë? Më pëlqejnë librat fetarë; nuk m’i lanë! Ç’të keqe ka të lexosh ti, unë, njeri e tjetri, një libër fetar; ai të thotë të mos gënjesh, të mos

 

vjedhësh, të mos vrasësh, të mos urresh, të falësh dhe armikun… Di ç’më thanë këta të fshatit që nuk  dinë të punojnë, veç merren me luftë klase: “Ke miq ata të Dilos. Vetëm ti shkove kur vdiq Qirjakua.*’’

-Jo vetëm që erdhët, gjej rast t’i shpreh mirënjohje, po nuk kam për ta harruar, kur shkuam në mes të fshatit, kaluat para tyre me arkivol mbi sup.

-Ç’kanë ç’më bëjnë mua! Unë ata miq kam, u thashë. Kë të kem? Miqtë tuaj që tradhëtuan Enver Hoxhën. Ua mbylla gojën…

 

…Kështu është kjo botë, ca o Mete për vete, ca sakrifikojnë për të tjerë dhe ka një fjalë të urtë, “Njeriu nuk bëhet dot filozof në vendin e vet”, -më thotë xha Çavja kur e përcjell tej pragut të portës, në të tatëpjetën e kalldrëmit, duke zbritur me ngadalë me kafshën që e tërheq pas kapistre e më thekson fjalët e fundit si një porosoi me vlerë të veçantë: “në do të mos gabosh, mësoje mirë të vërtetën dhe thuaj të pavërtetën; shaj armikun, mbur me vend e pa vend mikun! Kësaj i thonë politikë sot! Po shkruaj të vërtetën, se e zeza mbetet  mbi të bardhën. Ndryshe është bota jashtë: Kur kam qenë në Athinë, në një teatër, tallnin kryeministrin dhe qeshte dhe ai bashkë me ne. Ne këtu ruhemi mos na shpëton ndonjë  fjalë!” Pastaj, para se të largohet, më përqafon me fjalë urimi sidomos për njerëzit tanë jashtë e me ca fjalë të tjera durimi për të qenë të kujdesshëm, se“e tillë erdhi koha”; ndjej një gazëllim shpirtëror të kuptueshëm; e falenderoj që është nga të paktët në këtë vend që njerëzit tanë e ndjejnë veten në shoqëri të besuar, po ma rrëmben fjalën nga goja: “Faleminderit të them unë”…

Trokëllima e trokitjet e hapave tona trokasin e hapin zemrën tonë me një afsh të ngrohtë nostalgjie; kalldrëmi, i vjetër sa s’mbahet mend  -me gurë krejt të bardhë, të lëmuar, vende-vende i ndrequr rishtas, tek-tuk gurët kanë filluar të çahen e të thërmohen si të na tregojë se çdo gjë ndryshon, transformohet e nuk zhduket- fillon të zgjohet; zgjohet kujtimi për njerëzit e mirë që hynin e dilnin në këtë shtëpi; zgjohet buzëqeshja e njerëzve, ajo që tani është rrallë këtyre kalldrëmeve; ndonjë gur, nën peshën e kafshës, grindet me rreshqitjen e patkoit, mbetet mënjanë; s’ka më rëndësinë e peshës që kishte më parë; kështu sot edhe burrat e kësaj shtëpie dhe motra e tyre Viktori, “stoli e kësaj vëllazërie”, nga kafsha shtet! e xha Çavja zbret me kujdes duke tërhequr kafshën prej kapistali, vazhdon rrugën poshtë fshatit, rrugë që nxin nga gurët e gërmadhave, plagë të mbetura nga lufta. Dhe…

 

*   *   *

 

…kështu më ka mbetur para syve të  mi, vazhdon rrugën poshtë fshatit… Kurse, tim at, edhe atë, nën ato mollë, e gjen. Të fton gjithë kënaqësi të hysh  në shtëpi. “Këtu jemi të lirë të thotë, si dhe brenda vetes sonë”.

“I lirë brenda vetes…” asgjë s’ke bërë që të të ligështojë. Gjejmë rast e albume me shkrime shfletojmë…

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s