In Mémoriam : “Yourcenar dhe legjenda shqiptare” / Shkëputur nga libri “Pont entre deux Rives” i autorit Luan Rama, Paris

In Mémoriam : “Yourcenar dhe legjenda shqiptare”

In Mémoriam… meqë nuk isha në varrimin e saj (?!)

(Ajo vdiq në 17 dhjetor 1987)

            …”Kur tri vëllezërit panë nga larg atë figurë të vogël, ende të vagëlluar, ata vrapuan drejt saj: dy të parët të shqetësuar në se dredhia e tyre kishte dalë me sukses apo jo, ndërsa i vogli, duke iu lutur Zotit. Më i madhi e ndaloi ofshamën dhe blasfeminë kur dalloi se nuk ishte zeshkania e tij;i dyti me zë të lartë falenderoi Zotin që ia ruajti vashën që i lante këmishët. I vogli ra në gjunjë, duke pushtuar këmbët e saj me krahët e tij, e duke i kërkuar të falur me rënkim. Pastaj ai u zvarrit drejt këmbëve të vëllezërve duke u kërkuar mëshirë për të. Më së fundi ai u ngrit. Metali i thikës i shkëlqente nën dritën e diellit. Një e goditur vareje në zverk e plasi vashën në cep të rrugës. E llahtarisur asaj i ra shporta nga dora dhe rreth ushqimeve të shpërndara andej këndej u mblodhën qentë. Kur e kuptoi se ç’po ndodhte, ajo ngriti duart drejt qiellit: “Vëllezër që ju jam gjendur gjithnjë, vëllezër nga lidhja e martesës dhe bekimi i priftit. Mos më çoni drejt vdekjes. Çojini fjalë atit tim, prijësit malësor, që t’u sjellë njëmijë shërbëtorë që mund t’i sakrifikoni këtu. Mos më vrisni. Unë e dua shumë jetën. Mos më ndani me gurë nga i dashuri im.

            Por papritmas ajo heshti, pasi vuri re burrin e saj të shtrirë në cep të rrugës, pa lëvizur qepallat, flokët e zinj të të cilit ishin njollosur nga gjaku dhe trutë e shpërndara. Atëherë, pa asnjë klithmë e lotë ajo e la vehten ta çonin drejt kamares së hapur në murin rrethues të kështjellës. Tashmë i kurseu lotët meqënëse po shkonte drejt vdekjes. Por në momentin kur i vunë tullën e parë para këmbëve të mbathura me sandale të kuqe, iju kujtua foshnjëza e saj që kishte zakon t’i brente me dhëmbë këpucët e tij, si një kone që loz nga kënaqësia. Lotë të nxehta i rrëshqitën përgjatë faqeve dhe u përzien meçimenton që mistria shtronte përmbi gurët. “O ju këmbët e mija, – tha ajo,ju s’do të më çoni më në majë të kodrës që të mund t’i shfaqesha të dashurit tim. Ju s’do ta njihni me freskinë e ujit që rrjedh. Vetëm ëngjëjt do tu lajnë mëngjesin e Krishtlindjes.”

            Tullat dhe gurët arritën deri tek gjunjët e mbuluar nga një fund i qëndisur. Ashtu drejt, në atë sfond të kamares, ajo kishte pamjen e Shën Mërisë, në këmbë, prapa altarit.”Lamtumirë gjunjët e mij të shtrënjtë, – tha nusja, ju s’do ta përkundni me foshnjën tim, ulur nën pemët e kopshtit hijeplotë…”

*   *   *

Legjendën e Rozafës apo legjendën e murimit, popullivshqiptar e futi në këngët e tij epike, këngë që u ngjizën nëpër vite, në shekuj, kënduar nga rapsodët popullorë, në veriun dhe jugun shqiptar, ku herë theksohet përkushtimi i nënës për fëmijën e herë pabesia e vëllezërve, e herë motivi patriotik i mbrojtjes së vëndit. Kjo legjendë si shumë udhëtarë të huajqë përshkuan Shqipërinë, e mahniti dhe Margarite Yoursenarin (Margarite Crayencour) shkrimtaren dhe eseisten e njohur franceze, e cila e shkroi në mënyrën e vet këtë legjendë, që i kalon kufijtë shqiptarë e që këndohet nga shumë popuj ballkanikë, gjer larg në territoret aziatike.

Pas dhjetra vitesh, më së fundi u botua dhe në Shqipëri një nga veprat e Jursenarit Novela Orientale përkthyer nga Mira Meksi, ku gjëndet dhe tregimi për këshjellën e Rozafës, Qumështi i vdekjes. Një vepër e zakonshme, jo madhore në krijimtarinë e saj të gjatë letrare. Zakonisht, përkthimet e autorëve në gjuhë të huaj nisin nga veprat e tyre më të mira por shkaku i kësaj nisme për të prezantuar akademiken franceze në Shqipëri nuk ishte prezantimi i kulminacioneve të saj artistike si Kujtimet e Hadrienit, AleksiOpus Negrum, etj, por thjeshtë ai pikëtakim që kjo shkrimtare me origjinë belge pati me Ballkanin, në veçanti me Greqinë, sllavët dhe Shqipërinë. Mathie Galey duke folur për vëllimin Novela Orientale të botuar nga Gallimard, shkruan se ato janë “legjenda të kapura flurthi, fabula ose apologje, që përbëjne një ngrehinë më vehte në veprën e Yoursenarit, një ngrehinë të çmuar, si një kishëz brënda një pallati të pafund”.

Më 1932-1939 jeta e Yoursenarit si të thuash u lidh ngushtë me Greqinë, si jeta artistike ashtu dhe ajo intime. Ajo punon gjatë me studjuesin grek Kostandin Dimaras, mik i poetit të shquar Kavafi. Ballkani zbuloi tek ajo imazhe të papara, veçanërisht mitologjinë e saj të pasur, çka e frymezoi atë në një sërë veprash të mëvonëshme, vepra romaneske, ese apo përkthime. Pikërisht në këtë kohë ajo u njoh me André Embirikos, një intelektual grek që jetonte në Paris, komunist, erudit, poet surrealist dhe me njohje të gjëra në rrethet intelektuale e artistike parisiane, bir i një armëtari grek, që zotëronte anije lundrimi në itineraret e Adriatikut dhe Egjeut. Sipas disa biografëve, Yoursenar dhe Embirikos kishin marëdhënie intime,ç’ka i çoi në shumë udhëtime të përbashkëta, veçanërisht në Ballkan, nëpër detin Adriatik, në Jon e More. Novela Orientale i dedikohet pikërisht Embirikos. Yoursenari ka qëndruar në Eube dhe aty ka takuar shqiptarë, për të cilët nuk ka lënë ndonjë shënim. Por gjatë këtyre udhëtimeve, duke përshkruar Kotorrin, Raguzën, Shkodrën, ajo dëgjoi përlegjendat mesjetare ballkanike që vazhdonin të jetonin mes këtyre popujve. Ajou mahnit nga baladat e gjata epike nga eposi shqiptar  apo ai i ngjashëm sllav që siç shkruan ajo në tregimin Buzeqeshja e Markos,”poezia epike sërbe nuk ua njeh meritat shqiptarëve”. Por legjenda e murimit ka tjetër ritëm nën penën e saj.

 *  *  *

            “Muri ngrihej edhe më lart, ndërsa e reja vazhdonte:

“Lamtumirë o duart e mia të vogla e të shtrënjta që vareni përgjatë trupit tim. Ju s’do të gatuani më e s’do ta tirrni më leshin e dhenve, s’do të pështilleni më rreth të dashurit tim. Lamtumirë o beli im, dhe ti o barku im që s’do ta njohësh më shtatzaninë e as dashurinë. O ju foshnjë që do t’u lindja një ditë, o vëllezër më të vegjël që mund t’i lija birit tim të vetëm; ju do të më bëni shoqëri në këtë burg që do të jetë dhe varri im, ku unë do të qëndroj në këmbë, syzgjuar, deri ditën e “Gjykimit të Fundit”.

            Muri i gurtë arriti tashmë gjoksin. Një drithërimë e përshkoi të renë që nga maja e kokës, ku sytë e sajl utës kishin të njëjtin imazh më duart e saj të shtrira përpara.”Kunetër, – u tha ajo,- jo për mua, por përvëllain tuaj të vdekur, mendoni për fëmijën tim dhe mos e lini të vdesë urije. Mos ma murosni gjoksin, gjinjtë nën këmishën time të qëndisur, m’i lini jashtë e çdo ditë m’a sillni fëmijën, në mëngjes, në mesditë dhe kur të bjerë dielli.Gjersa të kem dhe fillin e fundit të jetës, jeta do të zbresë nga gjinjtë e mi për të ushqyer fëmijën, ndërsa ditën që s’do të kem më qumësht ai do të rrufisë shpirtin tim. Pranojeni këtë o vëllezër të këqinj, e në se ju m’a bëni këtë, ditën që do të pikëtakohemi tek zoti, unë dhe im shoq i shtrënjtë nuk do t’u qortojmë.”

            Vëllezërit të trembur pranuan t’ia përmbushin këtë dëshirë të fundit dhe rregulluan një vënd bosh prej dy tullash në lartësinë e gjinjve. Në çast nusja pëshpëriti:”Vëllezër të dashur, vërini tullat para gojës sime, sepse puthjet e të vdekurve i tmerrojnë të gjallët. Por më lini një të çarë para syve të mij që të mund të shoh në se biri im do të pijë qumësht apo jo.

Ata bënë siç u tha ajo dhe një e çarë horizontale u la në lartësinë e syve. Kur dielli perëndoi, në kohën që e ema kish zakon t’i jepte gji, fëmijën e sollën përgjatë rrugës së pluhurosur plot me kaçube ku kullsnin dhitë. Ajo e përshëndeti ardhjen e foshnjes me klithma gëzimi, duke i bekuar të dy vëllezërit. Qumështi vërshoi nga gjinjtë e saj të fortë e të nxehtë dhe kur fëmija fjeti i pështetur në gjoksin e saj, ajo këndoi me një zë që përshkonte lehtësisht trashesinë e tullave. Kur foshnja u shkëput nga gjinjtë e saj, ajo u tha ta çonin të flinte tek kasollja. Gjithë natën, kënga monotone që dëgjohej nën qiellin me yje, nanurisja përkundëse në largësi, bënin që foshnja të mos qante. Të nesërmen, ajo nuk këndoi më, por me një zë të mekur pyeti se si e kish kaluar natën Vania i saj…

 *  *   *

Megjithese nuk kemi ndonjë të dhënë që ajo të ketë qënë në Shkodër, duke shkruar për tregimin Qumështi i vdekjes, “se ajo është një histori e vjetër për të cilën flitet në Shkodër”, mund të besohet që ajo e ka vizituar këtë qytet,i cili në atë kohë kishte interes për udhëtarët e huaj. Ajo ç’ka e ka mahnitur Yoursenarin në këtë legjendë është përkushtimi i nënës për fëmijën, që merr permasa të jashtëzakonëshme. A thua ishte gjithashtu një përkushtim, që Jursenari, e ndarë që e vogël nga familja e saj, e shkëputur që në lindje nga nëna që kurrë nuk enjohu, kish nevojë ta shkruante këtë legjendë? “Ajo qe do të doja për nënë,- shkruan ajo përmes personazhit të këtij tregimi, – do të ishte një pasardhëse e vogël e legjendës shqiptare”. Jursenari e përjetoi gjatë këtë mungesë, që vërehet edhe në rradhët e kujtimeve të saj. Në librin Ana Soror, nëna e dy te rinjve humbet shpejt nga ethet… Kur shkruan tregimin Qumështi i vdekjes, ajo është 34 vjeç dhe e shkruan në frymëzim e sipër, nëpër Ballkan, ashtu siç shkroi librin Safo,diku në bordin e një anije të ankoruar në Bosfor.

Nëna e saj kishte vdekur dhjetë ditë pasi kishte lindur ajo, dhe njerka e mëvonshme donte ta kishte atë larg saj.Fotografitë e nënës së vdekur ajo i pa për herë të parë në moshën tridhjetepesëvjeçare. Ajo kurrë nuk u martua dhe asnjëherë nuk pati fëmijë, e megjithatë,nëpër rreshtat e këtij tregimi mund të kuptosh shumë më thellë botën e saj.Dihet që në atë kohë ajo iu përkushtua dhe miteve antike e më pas do të shkruajë për Elektrën, (Elektra apo rënia e maskave), Klitemnestren, Orestin, Edipin, apo minotaurin (Kush nuk e ka minotaurin e tij?).

Por gruaja e legjendës shqiptare nëpër shekuj e kish krijuar mitin e vet.

 *  *   *

            … Një ditë më pas ajo heshti, por merrte ende fryme, pasi nga frymëmarrja, gjinjtë,në mënyrë gati të padukëshme uleshin dhe ngriheshin brënda atij kafazi. Disa ditë më vonë edhe zëri edhe fryma ju shuan, por gjinjtë e saj të palëvizur nuk kishin humbur asgjë nga ai burim i ëmbël dhe i bollshëm që rridhte, dhe fëmija që flinte midis gjinjve, ende priste zemrën e saj. Më pas, kjo zëmër që kishte rrahur aq kohë, pushoi. Sytë e saj plot shkëlqim u shuan si refleksi i yjeve në një çisterne pa ujë dhe përmes së çarës nuk dalloheshin veçse dy bebëza të xhamtë që nuk e shihnin me qiellin. Kokërdhokët e njomë u kishin lënë vendin dy gropëzave, në fund të të cilave dukej vdekja, por megjithatë gjoksi i saj mbeti i pareshtur dhe gjatë dy viteve, në agim, në mesditë dhe në perëndim të diellit, ku çurgu mrekullues rridhte gjersa fëmija e preu gjirin.

            Vetëm atëherë lëfyti nga rridhte u thërmua dhe në cep të murit me tulla mbeti veçse një e dalë prej hiri të bardhë. Për shekuj me rradhë, gratë nëna vinin të mallëngjyera dhe ndiqnin me gisht pergjate tullave te kuqe ate vazhde te qumeshtit mrekullues. Pastaj dhe kulla përreth u zhbë dhe pesha e kubesë nuk peshoi më mbi skeletin e brishtë të asaj gruaje. Së fundi dhe kockat e brishta përhumben dhe nuk mbeti gjë tjetër veç këtij plaku francez tashmë të ngujuar në këtë vapë ferri, që i dërdëllet të parit udhëtar që kalon këtë histori të denjë për të frymezuar poetët, të cilët do të na shkaktonin po aq lotë sa dhe ato përAndromakën.

*   *   *

Njohja me Ballkanin i dha një ton krejt tjetër letërsisë së mëvonëshme të Yoursenarit, duke e bërë atë më të thellë, më mistike, sensuale dhe mitike. Nga 1929 gjer më 1939 ajo botoi veçse pesë libra. Më pas, gjatë luftës së dytë botërore ajo u tërhoq në heshtje dhe vetëm më 1951 ajo botoi Kujtimet e Adrianit, një nga veprat më të mira të saj. Jeta e saj ishte një udhëtim i parreshtur, si jeta e Heminguejt apo e shkrimtarëve të tjerë: Monte Carlo, Gjenevë,Itali,Vienë, Skandinavi, Spanjë, Portugali e më pas në Evropën Qëndrore e gjer në jugun e Amerikës. Yoursenari vdiq në moshën 84 vjeçare, jo shumë vjet pasi ishte zgjedhur antare e Akademisë franceze, e para grua që hyri në tempullin e kësaj akademie. Botimi i librit Novela Orientale në gjuhën shqipe ishte veçse fillimi i këtij pikëtakimi me letërsinë e Yoursenarit që përfshin epoka historike që përfshijnë ngjarje që nga shekulli i II i erës sonë, shekulli 16-të e më pas në shekullin e 20-të. Më pas, botime të tjera dotë vinin në shqip shkruar nga pena e saj, duke filluar nga Kujtimet e Adrianit

Shkëputur nga libri “Pont entre deux Rives” i autorit Luan Rama, Paris

 

 «Pont entre deux rives», Éditions Société des Écrivains, Paris.

Yourcenar et la légende de Rozafa

“…Quand les trois hommes l’aperçurent de loin, petite figure encore indistincte, ils coururent à elle, les deux premiers inquiets du bon succès de leur stratagème, et le plus jeune priant Dieu. L’aîné ravala un blasphème en découvrant que ce n’était pas sa noiraude, et le second frère remercia le Seigneur à haute voix d’avoir épargné sa lavandière.  Mais le cadet s’agenouilla, entourant de ses bras les hanches de la jeune femme, et en gémissant lui demanda pardon.Ensuite, il se traîna aux pieds de ses frères et les supplia d’avoir pitié.  Enfin, il se releva et fit briller au soleil l’acier de son couteau. Un coup de marteau sur la nuque le jeta tout pantelant sur le bord du chemin. La jeune femme épouvantée avait laissé choir son panier, et les victuailles dispersées allèrent réjouir les chiens du troupeau. Quand elle comprit de quoi il s’agissait, elle tendit les mains vers le ciel :

“Frères à qui je n’ai jamais manqué,frères par l’anneau de noces et la bénédiction du prêtre, ne me faites pas mourir, mais prévenez plutôt mon père qui est chef de clan dans la montagne, et il vous procurera mille servantes que vous pourrez sacrifier.  Ne me tuez pas : j’aime tant la vie. Ne mettez pas entre mon bien-aimé et moi l’épaisseur de la pierre.

“Mais brusquement elle se tut, car elles’aperçut que son jeune mari étendu sur le bord de la route ne remuait pas les paupières, et que ses cheveux noirs étaient salis de cervelle et de sang.Alors, elle se laissa sans cris et sans larmes conduire par les deux frères jusqu’à la niche creusée dans la muraille ronde de la tour: puisqu’elle allait mourir elle-même, elle pouvait s’épargner de pleurer. Mais au moment où l’on posait la première brique devant ses pieds chaussés de sandales rouges, elle se souvint de son enfant qui avait l’habitude de mordiller ses souliers comme un jeune chien folâtre. Des larmes chaudes roulèrent le long de ses joues et vinrent se mêler au ciment que la truelle égalisait sur la pierre :

“Hélas! Mes petits pieds, dit-elle. Vous ne me porterez plus jusqu’au sommet de la colline, afin de présenter plus tôt mon corps au regard de mon bien-aimé. Vous ne connaîtrez plus la fraîcheur de l’eau courante : seuls, les Anges vous laveront, le matin de la Résurrection.

“L’assemblage de briques et de pierres s’éleva jusqu’à ses genoux couverts d’un jupon doré.  Toute droite au fond de sa niche, elle avait l’air d’une Marie debout derrière son autel.

” – Adieu, mes chers genoux, dit la jeune femme. Vous ne bercerez plus mon enfant; assise sous le bel arbre du verger qui donne à la fois l’aliment et l’ombrage, je ne vous remplirai plus de fruits bons à manger…”

  *    *    *

La légende de Rozafa ou légende de l’emmurée,le peuple albanais l’a colportée dans ses chants épiques, chants qui ont mûri au cours des siècles, chantés par des rapsodes du Nord au Sud du pays, où quelques fois sont  soulignés la consécration de la mère à son enfant (d’autres fois la perfidie entre les frères) parfois le motif patriotique de la défense du pays, symbolisé par la construction d’une grande muraille de citadelle. Comme beaucoup de voyageurs qui ont traversé l’Albanie, Marguerite Yourcenar (Crayencour), écrivain et essayiste d’origine belge a aussi été énormément impressionnée. Ainsi à sa manière, elle réécrit cette légende comme la chantent plusieurs peuples allant des Balkans jusque dans les territoires asiatiques. Plusieurs dizaines d’années plus tard, ont enfin été traduites et publiées en Albanie les Nouvelles Orientales, le texte de Yourcenar, qui comporte le récit de la citadelle de Rozafa, intitulé Le lait de la mort, une œuvre non majeure dans sa grande  production littéraire. En général, les traducteurs d’auteurs étrangers commencent par leurs plus grandes œuvres, mais cette fois ce n’est pas pour présenter l’académicienne française à travers ses plus grandes œuvres, comme les Mémoires d’Hadrien, Alexis, Opus Negrum, etc, mais c’est simplement sa rencontre avec les Balkans, avec les Grecs, les Slaves et les Albanais.Matthieu Galey, en parlant des Nouvelles orientales, publiées par Gallimard, écrit que ces nouvelles….”légendes saisies en vol, fables ou apologues, forment un édifice à part dans l’œuvre de Marguerite Yourcenar, précieux comme une chapelle dans un vaste palais. Le réel s’y fait changeant, le rêve et le mythe y parlent un langage à chaque fois nouveau, et si le désir, la passion y brûlent souvent d’une ardeur brutale, presque inattendue, c’est peut-être qu’ils trouvent dans l’admirable économie de ces brefs récits le contraste idéal et nécessaire à leur soudain flamboiement”.

De 1932 à 1939, la vie intime et artistique de Yourcenar est étroitement liée à la Grèce. Pendant cette période elle travaille avec le grec Costandin Dimaras, ami proche de l’écrivain Cavafy. Des Balkans, elle garde des images inoubliables, surtout la riche mythologie qui l’a inspirée pour écrire plus tard des œuvres romanesques,des essais, ou pour entreprendre de longues traductions poétiques. A ce moment-là,elle connaît André Embiricos un intellectuel grec qui vit à Paris, érudit,communiste, poète surréaliste, il jouit d’une grande réputation dans la vie intellectuelle parisienne. Il est le fils d’un armateur grec qui possède de nombreux navires, qui font la traversée de l’Adriatique à la mer Égée. Selon quelques biographes, Marguerite Yourcenar et Embiricos ont des relations intimes et ils voyagent beaucoup ensemble, surtout dans les Balkans, sur l’Adriatique, la mer Ionienne et en Morée. Les Nouvelles Orientales sont dédiées à Embiricos. Yourcenar est restée en Eubée où elle a sûrement rencontré des Albanais, mais elle n’a pas écrit sur ce sujet. Pendant ce voyage, en traversant Kotor, Raguse, Shkodra, elle a”entendu” les légendes médiévales balkaniques qui se transmettent dans la vie des gens et des peuples. Elle est impressionnée par les longues ballades épiques albanaises, très proches les unes des autres, comme elle l’écrit dans le récit Le sourire de Marko. “La poésie épique serbe ne veut pas reconnaître les mérites des Albanais.”

Mais la légende de la femme emmurée a un autre rythme sous sa plume.

*    *    *

Le mur s’éleva un peu plus haut, et la jeune femme continua:

“- Adieu, mes chères petites mains, qui pendez le long de mon corps, mains qui ne cuirez plus le repas, mains qui ne tordrez plus la laine, mains qui ne vous nouerez plus autour du bien-aimé.Adieu mes hanches, et toi, mon ventre, qui ne connaîtrez plus l’enfantement ni l’amour. Petits enfants que j’aurais pu mettre au monde, petits frères que je n’ai pas eu le temps de donner à mon fils unique, vous me tiendrez compagnie dans cette prison qui me sert de tombe, et où je resterai debout, sans sommeil,jusqu’au jour du Jugement Dernier.

“Le mur de pierres atteignait déjà la poitrine. Alors, un frisson parcourut le haut du corps de la jeune femme, et ses yeux suppliants eurent un regard équivalant au geste de deux mains tendues.

” – Beaux-frères, dit-elle, par égard,non pour moi, mais pour votre frère mort, songez à mon enfant et ne le laissez pas mourir de faim. Ne murez pas ma poitrine, mes frères, mais que mes deux seins restent accessibles sous ma chemise brodée, et que tous les jours on m’apporte mon enfant, à l’aube, à midi et au crépuscule. Tant qu’il me restera quelques gouttes de vie, elles descendront jusqu’au bout de mes deux seins pour nourrir l’enfant que j’ai mis au monde, et le jour où je n’aurai plus de lait,il boira mon âme. Consentez, méchants frères, et si vous faites ainsi, mon cher mari et moi nous ne vous adresserons pas de reproches, le jour où nous vous rencontrerons chez Dieu.

“Les frères intimidés consentirent à satisfaire ce dernier vœu et ménagèrent un intervalle de deux briques à la hauteur des seins. Alors, la jeune femme murmura :

– Frères chéris, placez vos briques devant ma bouche, car les baisers des morts font peur aux vivants, mais laissez une fente devant mes yeux, afin que je puisse voir si mon lait profite à mon enfant.

“Ils firent comme elle avait dit, et une fente horizontale fut ménagée à la hauteur des yeux. Au crépuscule, à l’heure où sa mère avait coutume de l’allaiter, on apporta l’enfant le long de la route poussiéreuse, bordée d’arbustes bas broutés par les chèvres, et la suppliciée salua l’arrivée du nourrisson par des cris de joie et des bénédictions adressées aux deux frères. Des flots de lait coulèrent de ses seins durs et tièdes, et quand l’enfant fait de la même substance que son cœur se fut endormi contre sa poitrine, elle chanta d’une voix qu’amor­tissait l’épaisseur du mur de briques. Dès que son nourrisson se fut détaché du sein, elle ordonna qu’on le ramenât au campement pour dormir, mais toute la nuit la tendre mélopées’éleva sous les étoiles, et cette berceuse chantée à distance suffisait à l’empêcher de pleurer. Le lendemain, elle ne chantait plus, et ce fut d’une voix faible qu’elle demanda comment Vania avait passé la nuit”.

*    *   *

A-t-elle été à Shkodra? En écrivant le récit Le lait de la mort qui se passe à la citadelle de Shkodra, on peut penser qu’elle a visité cette ville, qui, à cette époque était très connue des grands voyageurs européens. Ce qui impressionne Yourcenar dans cette légende, c’est la consécration de la mère à son enfant,qui, dans le récit, prend des dimensions exceptionnelles. Y a-t-il eu  dans tout cela un sentiment personnel de Yourcenar, qui n’avait jamais connu sa mère et qui a besoin d’exprimer cette absence  et cet amour intérieur? “Ce que j’aurais aimé comme mère”- écrit-elle, – “ce serait être une petite descendante de la légende albanaise.”

Yourcenar a vécu longtemps cette absence,comme elle en témoigne dans ses Mémoires.Dans Anne Soror, la mère des deux enfants meurt très vite emportée par la fièvre. Quand elle écrit le Lait de la mort, Yourcenar n’a que trente-quatre ans. Le récit est inspiré par son voyage dans les Balkans, comme elle a aussi écrit  Sapho à bord d’un navire ancré dans le Bosphore. Sa mère meurt dix jours après sa naissance.Sa belle-mère va toujours vivre loin d’elle. Les photographies de sa mère morte, elle les voit la première fois à l’âge de trente-cinq ans.Yourcenar  ne s’est jamais mariée et n’a jamais eu d’enfants. Mais dans les lignes de ce récit on peut comprendre beaucoup de son monde intérieur. Lors de cette période, elle a passé beaucoup de temps à étudier les mythes antiques. Plus tard elle écrira Électre, ou la Chute des Masques, Clytemnestre, Oreste, Oedipe, ou sur le Minotaure Qui n’a pas son Minotaure? Mais la femme de la légende albanaise à travers les siècles avait déjà crée son mythe.

*    *     *

“… Le jour qui suivit, elle se tut, mais elle réspi­rait encore, car ses seins habités par son haleine montaient imperceptiblement dans leur cage.  Quelques jours plus tard, son souf­fle alla rejoindre sa voix, mais ses seins immobiles n’avaient rien perdu de leur douce abondance de sources, et l’enfant endormi au creux de sa poitri­ne entendait encore son cœur.  Puis, ce cœur si bien accordé à la vie espaça ses battements. Ses yeux languissants s’éteignirent comme le reflet des étoiles dans une citerne sans eau, et l’on ne vit plus à travers la fente que deux prunelles vitreuses qui ne regardaient plus le ciel.Ces prunelles à leur tour se liquéfièrent et laissèrent place à deux orbi­tes creuses au fond desquelles on apercevait la Mort, mais la jeune poitrine demeurait intacte et, pendant deux ans, à l’aurore, à midi et au crépus­cule, le jaillissement miraculeux continua, jusqu’à ce que l’enfant sevré se détournât de lui-même du sein.

“Alors seulement, la gorge épuisées’effrita et il n’y eut plus sur le rebord de briques qu’une pincée de cendres blanches. Pendant quelques siècles, les mères attendries vinrent suivre du doigt le long de la brique roussie les rigoles tracées par le lait merveilleux,puis la tour elle-même disparut, et le poids des voûtes cessa de s’appesantir sur ce léger squelette de femme. Enfin, les os fragiles eux­-mêmes se dispersèrent, et il ne reste plus ici qu’un vieux Français grillé par cette chaleur d’enfer, qui rabâche au premier venu cette histoire digne d’inspirer aux poètes autant de larmes que celle d’Andromaque. ”

*     *     *

Sa connaissance des mythes et de l’Antiquité a donné un autre ton à ses œuvres, plus profondes, plus mystiques, plus sensuelles, plus mythiques. De 1929 à 1939 elle ne publie que cinq livres. Plus tard, pendant la Seconde Guerre mondiale, elle se retire quelque part dans la solitude et le silence. Et c’est seulement en 1951 qu’elle publie Mémoires d’Hadrien, une de ses plus belles œuvres. Sa vie est un voyage ininterrompu, comme la vie d’Hemingway ou de Loti. Monte-Carlo, Genève, Vienne, la Scandinavie, l’Italie, l’Espagne, le Portugal, et plus tard l’Europe Centrale, l’Amérique du Nord, du Sud, l’accueillent sans la retenir.

Yourcenar meurt à l’âge de quatre-vingt-quatre ans, quelques années après avoir été élue membre de l’Académie française, c’est la première femme à entrer dans cette Académie. La publication des Nouvelles Orientales, en Albanie,n’est que le début de ce rendez-vous avec la littérature de Yourcenar qui englobe des époques historiques allant du deuxième siècle après J.-C. au vingtième siècle, en passant par l’époque médiévale.

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s